azad iradə



facebook twitter əjdaha lazımdı   googllalink

    1. hür iradə, azad seçim haqqı kimi də demək olar. mənim başa düşdüyüm qədəri ilə insanın qarşısında seçmək üçün ən az iki variant olsa və seçim prosesinə heç bir vasitə ilə qarışılmasa bəlkə azad iradədən söhbət gedə bilər. amma bu qavram sadəcə seçim etməkdən ibarət deyil. iradə həm də bir şey istəmək mənasına gəlir. iddia olunan kimi azad iradəmiz olsa idi həyatlarımızı istədiyimiz kimi qura bilərdik. nəysə primitiv cümlələr oldu. keçirəm başqa üsluba.
    islamın öyrətdiyi təlimə görə yaradan sonsuz iradə sahibidi. onun bir hədiyyəsi olaraq, insana qismən iradə verilib. insanın da çox şeydə seçim haqqı var. bunlardan ən böyüyü inanc azadlığı imiş. əvvəlcə qarşı çıxacam. belə ki, teist qardaşlarımızın iddia etdiyi şəkildə azadlıq yoxdu. sonradan öz düşündüklərimi yazacam. deyilir ki, bu həyat insana allahın varlığını hiss eləmək və ona inanmaq üçün şans olaraq verilib. yəni bu həyatda yaradanımız həm yaxşılara, həm də pislərə bərabər hüquq verərək onu dərk etməyimizi istəyib. ən tanınmış ifadə ilə bu həyat sınaqdır deyilir. imtahandır. allahın varlığını dərk edəcək kapasitede olmaq uğrunda yarış. kontenjan yoxdur amma. amma torpillilər var. belə ki, yaradanın özü öz kitabında deyir ki, onların qəlblərini möhürləmişik, inanmazlar. indi çıxıb desəz ki, allah bilirdi ki, insan ancaq beyni ilə zehni fəaliyyətdə ola bilər, o sözü də sizi çaşdırmaq üçün mırta yazıb, yenə az-maz inanaram. həm də ki, yaratdığı şəraitə baxanda azad iradədən söhbət belə gedə bilməz. deyir mənə inan səni cənnətə göndərim, inanmasan səni cəhənnəmə göndərəcəm. yəni doğurdanmı burda heç bir qəribəlik, məntiqsizlik görmürsünüz? bənzər bir şey üçün: satıcı deyir `mənim malımı al, yoxsa səni öldürəcəm` ya da ölənə qədər işgəncə edəcəm. məşhur söz var `inanmayanı yandırmaqla təhdid edən kitaba məni inandıra bilməzsiniz`
    bu yaxınlarda əlimə `təkamül. tənqidi bir kitab` adlı kitab keçdi. neçə gündü ona dadanmışam. yazarın müəlliflərindən 15-16 nəfəri sırf biologdu, amma dini inancları barədə heç bir fikrim yoxdu. digər 3-4 yazar da biologdu, amma sonradan teologiya da oxuyublar. söhbətə hansı tərəfdən girəcəkləri hamınızın gözünün önündə canlandı yəqin ki. məndə də canlanmışdı, amma elə deyilmiş. indiyə qədər o kitabı əlimə almağıma peşman olmamışam. ilk fəsil təbiət elmlərinin işləmə metodu, bu elmlərdəki nəzəriyyələrin mahiyyəti, ortaya atılmaları, şərtləri və s. haqqında idi. bu axşam boş bekaram. icazənizlə kitab haqqında biraz yazardım. sonda başlığıma calamağa çalışacam narahat olmayın.
    deməli təbiət elmləri empirik datalardan*, onlar üstündə qurulan nəzəriyyələrdən ibarətdir. empirik datalar obyektiv, gerçək zamanlı faktlara əsaslanan bilgilərdir. və sonradan təkrarən əldə edilə bilməlidirlər. ilk etapda təbiət alimlərinin əlində bir-biri ilə əlaqəsiz görünən xeyli empirik data olur. bu bilgilərin arasında əlaqəni, məntiqi qanuna uyğunluqları izah etmə çabalarına da nəzəriyyələr deyilir. başqa metod isə nəzəriyyə üzərindən yeni datalar əldə etməkdir. bu yolla nəyi harda axtarmağı, hansı təcrübələri həyata keçirməyi öyrənərək, zamana və maddi vəsaitə qənaət etmiş oluruq. nəzəriyyələr onları inkar edən bilgilər əldə edildikdə qismən ya da tamamilə yanlışlanmalıdırlar. bura qədər hər şey gözəldi. indi qayıdaq təkamülə.
    1. təkamül nəzəriyyəsi empirik datalar üzərində qurulmayıb. təkamülün sübutu olaraq göstərilən bilgilər çox inandırıcıdır. mən özüm qatı şəkildə təkamülə inanıram, entrylərimdən də bu hiss olunur. amma burda bu kitabla razılaşmalıyam. təkamül əlimizdə olan tapıntılardan və gerçək zamanlı müşahidələrdən yola çıxılaraq ortaya atılıb, amma özü gerçək zamanlı bir nəzəriyyə deyil. təbiət elmlərinə zidd olaraq keçmiş zamanla məşğul olur. * təkamüldə bir təbiət elminə aid olan elmi nəzəriyyədən çox tarixi bir hadisənin rekonstruksiyasıdır. yəni tarix elmi ilə daha çox əlaqəsi var nəinki biologiya və digər təbiət elmləri ilə.
    2. təkamül subyektiv bir nəzəriyyədir.
    təkamül darvindən qabaq da tanınırdı. alimlər həyatın tarixini yazmaq üçün bir çox cəhdlər eləmişdilər. darvinin gətirdiyi təbii seçmə isə əsl elmi nəzəriyyədir. onu inkar eləmək elmi cəhətdən mümkündür. ümumi qavram olaraq təkamülü elmi cəhətdən inkar eləmək mümkün deyil. belə ki, elm bütün növ fövqəltəbii qüvvənin müdaxiləsini inkar edir. əgər canlıları kənardan yaradan olmayıbsa, onda növ müxtəlifliyini izah etmək üçün təkamüldən başqa variant yoxdur. təkamüldə subyektivlik var, təbiət elmlərinin obyektivliyindən məhrumdur. çünki, onda da inanmaq və ya inanmamaq məsələsi var. kitab bu məsələni növbəti cümlələrlə izah etməyə çalışır:
    bəlkə də nə vaxtsa laboratoriyada bir sürünənin necə bir quşa qədər təkmilləşdiyini müşahidə edəcəyik. amma bu təkamülə sübut olmayacaq. laboratoriyada bu bilincli, məqsədli olaraq həyata keçiriləcək. təbiətdə isə bu məqsədsiz, təsadüfi olaraq baş verir. bu təkamülün mövcud ola biləcəyinə və ya işləməsinin mümkün ola biləcəyinə sübutdur, amma qətiyyən təkamülün doğurdan da baş verdiyinə sübut deyildir. təkamül sadəcə hadisələrin tanrısız da baş verə biləcəyinə sübutdur, doğurdan da tanrısız olduğuna sübut deyildir. ona görə də təkamüldə də bir inanma-inanmama faktoru var. bu səbəbdən subyektivdir və elmi nəzəriyyə deyildir.
    azad iradə başlığına qayıtmağın vaxtıdı. direkt mövzuya dalıram: əgər az çox azad iradəmiz varsa, o da inanc məsələsindədi. yuxarıda anlatdığım kimi bizi cənnətə cəhənnəmə atacaq yaradıcıya yox. başqa bir şeyə. burda doğurdan da seçim azadlığı var. laboratoriyada partlayışla yeni bir fəza yarana biləcəyini bəlkə nə vaxtsa sübut edəcəyik. amma bu heç vaxt həqiqətən bunun baş verdiyi anlamına gəlməyəcək. öz həyatımızın, varlığımızın keçmişini seçmək bizim əlimizdə imiş. görünüşə görə bu barədə əmin ola bilməyəcəyik. alimlərin, rasionalistlərin iffadə etdiyi kimi `bilməyəcəyik`. sadəcə inanmaqla kifayətlənməyə məcburuq.
    2. Dörd-beş ay əvvəl Steinbeck-in “east of eden” əsərini oxuyurdum, kitabın bir yerində incildən bir hissə müzakirə olunur. insanın günahlarının mənbəyi olaraq Qabilin habili öldürməsiylə onun nəslinin davam etməsi göstərilir. Axırı bu nəticəyə gəlinir ki, "...this was the gold from our mining: 'Thou mayest.' The American Standard translation orders men to triumph over sin. The King James translation makes a promise in 'Thou shalt,' meaning that men will surely triumph over sin. But the Hebrew word timshel—'Thou mayest'—that gives a choice. For if 'Thou mayest'—it is also true that 'Thou mayest not.' That makes a man great and that gives him stature with the gods, for in his weakness and his filth and his murder of his brother he has still the great choice. He can choose his course and fight it through and win."

    Deyir ki, guya bizə yaxşıyla pis arasında seçim etmək şansı verilibmiş; guya ki, yaxşı ya da pis olmaq seçim imiş. insanoğlu illərcə buna inanıb, bu seçim haqqına da azad iradə deyib. Halbuki bu əclaf insan övladı yaxşı, pis nədir – onu ayırd edə bilmədən gəlir dünyaya, içində o vəhşiliyə, paxıllığa, sevməyə, acgözlülüyə, mərhəmətə və s. səbəb olan, lakin bir-birindən genetik özəlliklərinə görə fərqlənən üzvi aləmlə. Sonradan cəmiyyət ona öz işinə gəlməyən şeylərin pis olduğunu, geridə qalanların da yaxşı olduğunu öyrədir. Nəticədə bunların qarışığından cəmiyyət tərəfindən ya bəyənilən, ya üz qarası kimi qəbul olunan, ya da çoxumuz kimi ortada qalan fərdlər formalaşır. Bu fərdlərin hamısı o cəmiyyətin formalaşdırdığı eqosunu məmnun etsin deyə didinib-durur. Bir fərq var ki, ortada qalanların və bəyənilənlərin super eqosunu formalaşdıran cəmiyyət məqsədinə çatıb, özünə zərərsiz fərdlər yaradıb. Bu fərdlər o biri kateqoriyadakılar da eqolarını məmnun etmək üçün nəyəsə əl atanda məqsədlərinin eyni olmasına baxmayaraq onları damğalayır. Kimisi vicdan əzabını susdursun deyə yaxşılıq eləyir, hansı ki, uşaqlıqdan formalaşan ətrafımızın ölçüb-biçdiyi vicdan anlayışından yaranır. Özünü o qədər sevir ki, bu vicdan əzabından yaranan kiçik narahatçılıqlara belə tab gətirə bilmir. Kimisi də cinayət törədir, minlərcə insanı qırır, cəza olaraq cəmiyyətdən uzaqlaşdırılır, bəzən qınanıldığı, içlərindəki vəhşiliyə ancaq o halda haqq qazandırıb rahat buraxan ‘yaxşılar’ tərəfindən elədiklərinin eynisinə məruz qalır. Bütün bunlar arxa planda baş verərkən sən böyük p*san deyən eqomuz bizə deyir ki, seçimlərin var sənin, istədiyini eləyərsən.

    Day bilmir ki, bədənindən ayırsan onu, seçimləri ola biləcək bir şey qalmaz ki geriyə. Buna görə bu ruh deyilən zada heç inana bilmədim, sözlük. sizi bilmirəm də mən bədəndən ayrı bu insandan geriyə qalan bir şey təsəvvür edə bilmərəm. Çıx ordan hormonları, hissləri formalaşdıran üzvi maddələri, gör geriyə bir düşüncə nə bilim o öyündüyün seçimlərindən bir əlamət qalırmı. Ya da o pis adlandırdıqlarımın genlərinə sahib olub da yaşadıqlarını yaşasam, onlardan fərqli ola biləcəyimi də ağlıma sığışdıra bilmirəm, sözlük. adi bir funksiyanın işləmə prinsipinə oxşadıram bunu. nəticəni müəyyən edəcək giriş verilənləri var. bu giriş verilənləriylə oynasan, fərqli nəticələr əldə edəcəksən. ha bu bizim halda da bu hormonlarımızı oynadan, dolayısı ilə fikirlərimizi. hərəkətlərimizi, hisslərimizi formalaşdıran şeylər yarı genlərimizdən, yarı da məruz qaldığımız mühit kimi giriş verilənlərindən gəlir. Yəni ki acizik, çünki eyni giriş verilənləriylə fərqli nəticələr əldə oluna bilməz. Adicə birinə aşiq olursuz, şüuraltınızda nəsil artırmaq üçün o adamı seçirsiz. hormonlarımızda dəyişikliklər olur, nəticədə başqa çarən yoxdu, sevəcəksən o adamı. Sevməməyi seçə bilməzsən. hətta fikirlərimiz belə bizə məxsus deyilmiş kimidi. O neyronlar ordan-bura, burdan-ora qaçıb durdumu bir fikir yaranır ağlımızda. Bu neyron dediyimiz sinir hüceyrələri də molekullardan təşkil olunub, onlar atomlardan. Atomların hərəkətinə baxsan, nə edəcəklərin özləri də bilmirlər, ehtimal daxilindədi hər şey. onların hərəkətinə təsir edən də fiziki proseslərdi. indi gəl çıx bu işin içindən. ilk göz atanda bioloji proses idi, sonra görürsən ki, kimyəvidi sonra işin içinə fizika girir. Bu qədər kompleks bir şey nəticədə bizə azad iradə adlandırdığımız illuziyanı formalaşdırır. indi burdan bir nəticə də çıxır ki, əgər biz bütün düşüncələrimizi formalaşdıran, bir sonrakı hərəkətimizi müəyyənləşdirəcək olan bütün bu prosesləri xırdalıqlarına qədər bilsək, bunun riyazi modelini quraraq başlanğıc şərtlər verildiyi halda insanın müəyyən zaman sonra nə edəcəyini təxmin edə bilərik. Ha bu asanmıdır - təbii deyil. insan bədənindəki bütün hüceyrələrin başlanğıc şərtlərini bilmək filan kimi səbəblər bu dediyimizi mümkünsüz edir.

    bir də onu fikirləşirəm ki, dinlər həmişə bu azad iradəni ortaya atıre, indi belə düşündüyün halda insanları əslində seçimləri olmayan şeylərə görə mühakimə edəcək tanrını necə qəbul edəsən? onda elə bütün ədalətsizliklərin səbəbi insanı belə yaratdı deyə tanrı olmurmu?

    belə fikirləşəndə də nəzəriyyədə yaşadığı bütün gözəl hisslərin sehrini itirir insan. Adama elə gəlir ki, sənə məxsus adicə bir düşüncən belə olmadığını, elədiyin hər yaxşı şeyin arxasında saxtakarlığın gizləndiyini, əslində məhkum olduğunu biləndə, əvvəlki coşqun hisslərlə xoşbəxt ola bilməzsən. bunları düşünüb boşluğa düşürsən, hamıdan qaçırsan, səmimiyyətini itirirsən. amma sonra cəmiyyətə qarışanda, sevdiyin insanların xoşbəxtliyin görəndə, kimçünsə ürəyin döyünəndə, məqsədlərinə çatanda, çarəsiz birinə kiçik də olsa faydan olanda, köhnə tanışlarla görüşüb xatirələrə ilişib - nə gözəl günlər idi - deyəndə deyirsən ki, doymaram yaşamaqdan. o dəfələrdə evrim ağacında carl saganın bir sitatı çıxmışdı qabağıma, yerinə düşmür bəlkə də, amma qəşəng deyib: "Kainatdakı hər şeyin əslində necə baş verdiyini anlamaq həyəcanlandırıcı deyilmi? Ağ işığın bütün rənglərdən ibarət olduğunu, işığın dalğa uzunluğunu necə qavramağımızın rəngləri yaratdığını, şəffaf olan havanın işığı əks etdirdiyini, günəşin qürubunun qırmızı olmasının səbəbi ilə səmanın mavi olmasının səbəbinin eyni olduğunu anlamaq, günəşin qürubu haqqında azacıq bir şey bilmək onun romantikliyini pozmaz."
    3. Ara Gülerin gözəl bir söhbəti var. Deyir: Həyat dediyin kiçik insanların hekayəsidir. ingiltərə Kraliçası'nın həyatı bir poxa yaramaz. "Ana Fəryadı". 16-cı kalonun qarşısında çəkilən foto var bir də, heyif ki, paylaşmaq alınmır burda ..


sən də yaz!