məmməd əmin rəsulzadə ensiklopediyası


facebook twitter əjdaha lazımdı   googllalink
1 2 3 4 » 5

    1. bu başlıqda yazacağım bütün entry`lər copy+paste`dir. bura yazmaqda səbəb isə komputerdə kitab oxuya bilməməyimdir. çünki gözlərim ağrıyır və yorulur. ancaq sözlük temasından dolayı gözlərim ağrımır və istənilən uzunluqdakı yazını oxuya bilirəm.

    yükləyib tək parça olaraq bu link link dən oxuya bilərsiniz.

    “AMERiKANIN SƏSi” RADiOSUNDAN
    AZƏRBAYCANA MÜRACiƏTi
    Əziz vətəndaşlarım!
    “Amerikanın səsi”
    radiosunun verdiyi imkanlardan
    istifadə edərək,
    bu gün Azərbaycan tarixinin
    ən böyük günü
    olan 28 Mayısda sizlərə
    xitab edirəm. 100 il sürən
    çar əsarətindən sonra,
    bundan 35 il əvvəl Azərbaycan
    Şurayi-Millisi
    Azərbaycan Cümhuriyyətinin
    istiqlalını bütün dünyaya
    elan etdi. O tarixdən
    əvvəl bir millət olaraq
    varlığını isbat edən Azərbaycan
    xalqı bu tarixdən etibarən millət olaraq bir dövlət qurmuş və bu
    dövlətin istiqlalı uğrunda bütün mövcudiyyəti ilə meydana atılmışdır.
    Mədəni bütün bir tərəkəyə (mirasa) malik olan Vətənimiz siyasət sahəsində
    çox böyük və dəyərli həmlələr göstərmişdir. istiqlal uğrunda ya-pılan
    tarixi savaşların ən qanlısı XIX əsrin başlarında Rusiya çarlığına qarşı
    yapılmışdır. 30 ilə qədər sürən bu savaş qəhrəmanlıqlarla doludur. Cavad
    xanın 1804-cü ildə Gəncədəki şanlı qəzası dillərdə dastandır. “Ölmək
    var, dönmək yoxdur!”- bu, həqiqi vətənpərəstlərin tətbiq etdikləri ən müqəddəs
    bir şüardır.
    28 Mayıs 1918-ci ildə istiqlalını elan etməklə Azərbaycan tarixinin
    təbii bir nəticəsini fikirdən işə keçirdi. Eyni zamanda o, zəmanəyə hakim
    olan əsrin böyük şüarından istifadə edirdi. “Hər millət öz müqəddəratını
    özü həll etməyə səlahiyyatdardır” düsturunu xalqın ümumi rəyinə uyaraq
    istiqlalını elan edirdi. istiqlal elanı üzərinə qurulan milli Azərbaycan
    hökuməti az zamanda məmləkətdə çox böyük işlər gördü. 100 ildən bəri
    əsgərlikdən mən edilən (məhrum edilən) Azərbaycanda bir ordu yaratdı.
    Çarlıq zamanında dövlət idarəsinə yaxın buraxılmayan azərbaycanlılardan
    zabıta və əmniyyət qüvvətləri vücuda gətirdi. Sosial sahədə əsaslı islahata
    girişdi. Kəndlilərə torpaq vermək üçün qanunlar hazırladı. Fəhlələrin
    haqlarını qorumaq üçün tədbirlər aldı. Xalqı az zamanda oxutmağa
    Nəsiman Yaqublu
    8
    başladı. Türkcəni dövlətin rəsmi dili elan etdi. Orta və ali məktəblər açdı.
    Qərbi Avropa demokrasiyaları tipində xalq nümayəndələri cavabdeh bir
    hökumət üsuli-idarəsi yaratdı. Hakimiyyət Millət Məclisinin əlində idi.
    Parlamentodan etimad almadıqca heç bir Hökumət iş başında qala bilməzdi.
    Məmləkətdə tam bir azadlıq vardı. O zaman indi sovet zamanında
    olduğu kimi terror deyilən şeydən heç bir əsər yoxdu. Şəxslər də, məskənlər
    də əmin və amanda idi. Vətənin qapıları indi olduğu kimi bütün
    dünyaya qapalı deyildi. Hər azərbaycanlı istədiyi zaman hara istərsə gedərdi.
    Qonşu və Avropa dövlətləri ilə dostluq münasibətləri təsis
    edilmişdi. Bütün millətlərlə alış-veriş vardı. Bütün bunların nəticəsində
    idi ki, Cümhuriyyətimizin istiqlalı Avropa dövlətləri ilə Birləşik Amerika
    tərəfindən tanındı. Onları təqibən böyük bir çox dövlətlər də istiqlalımızı
    tanıdılar. Türkiyə ilə iran Azərbaycanla münasibətə gəldilər. Aralarında
    dostluq və qardaşlıq müqavilələri imzalandı. 12 Yanvar 1920 Cümhuriyyətin
    dövlətlər tərəfindən tanınması günü idi. Bu günü Azərbaycan xalqı
    candan bayram etdi. Haqlı idi. Bu həqiqətən böyük bir bayramdı. Çünki,
    bu gündən etibarən Azərbaycan davası Rusiyanın bir iç məsələsi olmaqdan
    çıxmış, millətlərarası bir məsələ olmuşdu. Mədəniyyət tariximizin
    şanlı fikir adamları tərəfindən alqışlanan azadlıq və istiqlal fikri məmləkətimizdə
    yerləşdi və bu irəli dünya demokratiyası tərəfindən təqdirlə
    qarşılandı. 100 ildən bəri üstümüzə çökən istibdad və istila artıq bizdən
    uzaqlaşdı.
    Heyhat! Qədər (tale) imtahanları tamam deyildi. Qanlı çar istibdadının
    yerini bu dəfə ondan daha qanlı bolşevik istibdadı tutdu. Bala azadlıq
    istiqlalımız qızıl istilaçıların ayaqları altında əzildi. Müqavimət edən
    məmləkətdə qan gövdəyə çıxdı. Bundan bir ay əvvəl 28 Apreldə sovet
    propaqandaçıları (təbliğatçıları) bu qanlı istila hərəkatını sizə azadlıq və
    istiqlal hadisəsi kimi göstərdilər. Sizdə sizə dünyanın ən azad və demokrat
    rejimi kimi qələmə verilən sovet quruluşu işdə qəddar və ən yalançı
    bir istibdad rejimidir. Müqayisə etmək imkanında olsaydınız bunun nə
    qədər doğru olduğunu gözünüzlə görərdiniz. Azadlığımızı əlimizdən alan
    millətdən qorxmurlarsa dəmir pərdəni qaldırsınlar, Azadlıq elan etsinlər.
    Edə bilməzlər. Çünki ağla qara meydana çıxar. Onlar şəptərə (yarasa) kimidirlər,
    günəşdən qaçarlar.
    Azərbaycan, onunla bərabər bütün Qafqasiya Cümhuriyyətləri həqiqi
    azadlıq və istiqlalına 1918-ilin Mayısında qovuşdular. 1920-ci ildə
    isə bu azadlıq və istiqlal qızıl rus ordusu tərəfindən üstün qüvvətlərlə
    qanla və atəşlə basdırıldı. Faciələr və qəhrəmanlıqlarla dolu olan bu mücadilədə
    on minlərlə vətəndaş şəhid oldu. 1920-ci il istilasına qarşı, 1918
    Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
    9
    Azərbaycana müraciəti, 1953-cü il
    istiqlal haqqını müdafiə edən
    Qafqasiya millətləri indi 33
    ildir ki, müxtəlif vasitələrlə
    mücadilə edirlər. Zamanzaman
    dramatik şəkillər alan
    bu mücadilədə vaxtıyla yalançı
    kommunist şüarlarına aldanaraq
    yol açmış bəzi vətəndaşlar
    belə, bütün həqiqi
    milliyyətçilər və vətənpərvərlər
    cəbhəsinə keçmişlərdir. Yabançı
    istilası üzərinə əcnəbi
    məmləkətlərə çıxmış olan
    Qafqasiya emiqrantları (mühacirləri) milli istiqlal davasını mədəni
    dünya əfkari-ümumiyyəsinə (ictimaiyyətinə) anlatmaqdadırlar. Bu
    vəzifeyi-ifadə nə kimi müşküllərə uğradığımızdan bəhs etməyin burada
    yeri deyildir. Bu qədər demək lazımdır ki, sovetlərdə kommunist rejiminə
    düşən millətlərin hər türlü haqq və hüquqdan məhrum qullardan ibarət
    cəmiyyətlər halına gəldiyini azad dünyaya anlatmaq çox kolay (çətin)
    olmamışdır. Şükür ki, hadisələr bizə kömək edir. Dünya sovet həqiqətini
    görməyə başlayır. Səkkiz ildən bəri hərbi bitirmişkən sülhə qovuşa
    bilməyən dünya artıq məsələni anlayır. Bilir ki, azadlıq və insan
    haqlarını inkar edən kommunistlər müəzzəm (böyük) bir dövlət halında
    ayaqda durduqca və dünya inqilabı atəşi ilə yandırmaq üçün könlü
    çəkdikcə yer üzündə heç bir zaman sülh və asayiş buluna (tapa
    bilməyəcək) bilməyəcəkdir. Azadlıq cahan-şümul(dünyanı əhatə edən)
    bir fikirdir: “Bir tək əsir insan, bir tək əsir millət qaldıqca, dünya
    həqiqi azadlıq və əmniyyət üzü görə bilməz”. 1918 Mayısındakı tarixi
    qərarları ilə azad millətlər cəbhəsində yer alan Qafqasiya millətlərinin
    müqəddəratları azad millətlərin müqəddaratları ilə bağlanmışdır.
    Rusiyadan ayrılmanın bir irtica, başqalarından ayrılmanın bir inqilab
    olduğunu söyləyən sovet diktatoru Stalin ölmüşdür, amma onun iki üzlü
    sistemi – stalinizm hələ ayaqdadır (qalmaqdadır). Bu sistem gün
    keçdikcə dünya həqiqətləri ilə daha çox qarşılaşmaqda, haqq ilə batil,
    yalan ilə doğru üz-üzə gəlməkdədir. Şübhəsizdir ki, bir gün həqiqət parlayacaq,
    azadlıq əsasını, Birləşmiş Millətlər prinsipini və insan haqla-rını
    tutan tərəf qalib gələcəkdir. Bu qabiliyyət qüvvəsi qızıl istibdad zülmü
    altında inləyən əziz Vətənimizdə 1918-ci ilin 28 Mayısı kimi yenidən
    doğacaqdır. Buna qətiyyən şübhə etməyiniz.
    Nəsiman Yaqublu
    10
    Vətəndaşlar! Üç rəngli istiqlal bayrağını döşlərində gəzdirən buradakı
    Vətən ayrısı bizlərdən, orada hər türlü (formada) qorxu və təhdid altında
    qəlbləri istiqlal eşqi ilə çırpınan azadlıq ayrısı sizlərə candan salamlar
    göndərir, 28 Mayıs istiqlal qurbanlarının əziz ruhları hüzurunda hörmətlə
    əyilir və hər iki tərəfi birləşdirən milli böyük həsrəti şairin deyişi
    ilə dilə gətirirəm:
    Sən bizimsən, bizimsən durduqca bədəndə can,
    Yaşa, yaşa, çox yaşa, ey şanlı Azərbaycan!”
    Azərbaycan istiqlalının 35 illiyi ilə bağlı 1953 cü ildə “Amerikanın
    səsi”radiosundan Azərbaycana müraciəti.
    “Azərbaycan” jurnalı, Анкара, 1984 cü il, №247, ил 33, səh.13-15
    N. Yaqublu.” Məmməd Əmin Rəsulzadə”.
    Bakı, 1991-ci il, s. 201-203.
    2. AZƏRBAYCAN DAVASI
    28 May 1918, Milli Azərbaycan Hərəkatının ən böyük günüdür.
    Bundan 34 il öncə, Milli Şura tərəfindən Azərbaycanın istiqlalı elan olunmuşdu.
    Bu tarixdə Türk və Müsəlman aləmində, ilk dəfə Milli Xalq Hakimiyyətinə
    dayanan bir Cümhuriyyət qurulmuşdur.
    Yüz il öncə, ayrı-ayrı 9 xanlıq halında çarlığın hakimiyyəti altına
    düşən Azərbaycan Birinci Dünya Hərbi nəticəsində çökən Rusiya imperatorluğunun
    ənqazı (xarabası) altından siyasi bir bütün, bir millət, bir
    dövlət olaraq qalxdı.
    12 Ocak (yanvar) 1920-də Böyük Dövlətlər tərəfindən istiqlalının
    tanınması üzərinə, Azərbaycanın davası millətlərarası bir məsələ halına
    gəldi.
    Azərbaycan Cümhuriyyəti sadəcə dünya ensiklopediyaları ilə Birinci
    Dünya Hərbindən bəri dürlü lisanlarda basılan kitab, xəritə və atlaslarda
    qeyd edilməklə qalmayıb, eyni zamanda böyük-kiçik, uzaq-yaxın
    ilgili bütün dövlətlərin arxivlərində Azərbaycan davasına aid dosyalar
    (sənədlər toplusu) vardır.
    Siyasi “Carte du vistie”i (dövlətlərin təqdimat kartında) 1918-də
    dünyaya təqdim olunan Azərbaycan Hərəkatının ömrü sadəcə 36 il deyildir,
    əlbəttə!...
    Azərbaycan Türk xalqının tarixi gəlişmə (inkişaf prosesi) seyrində
    28 May 1918, siyasi bir olqunluğunun (kamilliyinin) mühüm bir mərhələsidir.
    Aləmşümul kültür dəyərlərinə və dürlü (müxtəlif) çağlarda yaşanmış
    siyasi istiqlal və hakimiyyət xatirələrinə malik olan Azərbaycanın tarixi
    bilxassə Yaxın Doğu islam şərtləri daxilində gəlişmişdir (inkişaf etmişdir).
    Son yüz il içində bu gəlişmə Qafqasiya müqəddəratı ilə ilgili olaraq
    müəyyən özəlliklər ərz etmişdir.
    Cümhuriyyətin qurulmasına təqəddüm (keçid) dövründə Azərbaycan
    topluluğunda əsaslı üç fikir cərəyanı təbəllür etmiş (formalaşmış)
    olurdu. Bunlardan biri dini düşüncəyə görə, milliyyət fikrinə xor baxan
    islami ittihadçılıq idi. Buna müqabil yenə milliyyət ayrılığını rədd edən
    kosmopolit bir fikir cərəyanı – sosializm vardı. Biri sağçı, digəri solçu bu
    hər iki kosmopolit cərəyana Azərbaycan çərçivəsi daxilində qalmaq çox
    dar gəlirdi. Azərbaycan məfhumu onları təmin etmirdi. Onlar üçün ya
    “Rusiyada Müsəlmanlıq”, ya da “Rusiyada Sosializm” vardı. Milli olmayan
    bu cərəyanların arasında milli Azərbaycan milliyyətçiliyi mərkəzi bir
    mövqedə dururdu.
    Nəsiman Yaqublu
    12
    “Azərbaycan davası” məqaləsi
    Tarix və kültür anlayışında türkçü olan bu milliyyətçi zümrə, siyasi
    alanda (sahədə) Azərbaycan muxtariyyət və istiqlalını hədəf tuturdu.
    Azərbaycan Türk özəlliyinin formulunu verən və Rusiya
    hakimiyyətindəki Türk elləri üçün milli-məhəlli muxtariyyətlər halında
    öz müqəddəratlarını müstəqil idarəetmə tələbini irəli sürən canlı bütün
    qüvvətlər Azərbaycanda “Müsavat” Xalq Firqəsi ətrafında birləşmişdilər.
    1911-ci ildən bəri gizli fəaliyyətdə olub, Rusiyada baş verən inqilab
    nəticəsində, 1917-ci ildə təşəkkül edən “Türk Ədəmi Mərkəziyyət
    Firqəsi” ilə birləşən “Müsavat” Partiyasının Bakıda toplanan ilk
    konqresi sadəcə Azərbaycan tarixində deyil, Rusiya məhkumu bütün
    Türk ellərinin yaxın tarixində dəxi mühüm bir hadisə olmuşdu. Qəbul
    etdiyi proqramında Azərbaycan muxtariyyatını cəsarət və sərahətlə
    (səhihlik, aydınlıqla) təsbit edən bu firqə, o gündən etibarən, gürcülərdə
    Menşevik, ermənilərdə Daşnak partiyaları kimi Mavərayi-Qafqasiya həyatında
    Azərbaycan Türklüyünü təmsil edən üçüncü bir qüvvət halına
    gəlmişdi. Daşnak, Menşevik, Müsavat isimləri dost, düşmən bütün dillərdə
    dastandı. Bu üç ismi təsrif etməyi (istədiyi kimi dəyişməyi) bolşeviklər
    bilxassə sevərlər. Gərək düşmən, gərəksə Azərbaycandan əlaqə ilə
    bəhs edən dostlar üçün “Müsavatizm” Azərbaycan patriotizminin bir müradifidir
    (sinonimidir).
    1917-ci ilin aprelində Bakıda toplanan Qafqasiya Müsəlmanları
    Qurultayı ilə eyni ilin mayında bütün Rusiya Müsəlmanlarının Moskvada
    Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
    13
    toplanan qurultayında bu tezisi müdafiə edənlər “Müsavat” firqəsinə
    mənsub idi.
    Rusiya Qurucular Məclisinə yapılan seçim əsnasında bu seçimdə
    iştirak edən Azərbaycan partiyalarından yalnız “Müsavat” firqəsinin bəyannaməsində
    Azərbaycan muxtariyyatından bəhs edilirdi.
    Sonra, 1918 Mavərayi-Qafqasiya Seymində eyni Azərbaycan tezisini
    yalnız “Müsavat” firqəsi ilə “Tərəfsizlər Bloku” naminə oxunan
    açıqlamada görürük.
    Seymin dağılması üzərinə Azərbaycan Cümhuriyyətinin istiqlalını
    elan edən Şurayi-Millidə bütün partiyaların artıq istiqlalçı olduqlarını görürük.
    Azərbaycan davasının yaxın tarixində müəssir (təsirli) bir rol oynayan
    fikir cərəyanları ilə müəssislərinin tarixi məsnədləri (dayaqları) bunlardır.
    “Davamız”ın yaxın tarixindən bəhs açanların hər şeydən əvvəl,
    bu obyektiv hadisə və vaqeələr üzərində durmaları lazım gəlir. Belə
    edilərsə, dava tarixi əsaslara, fikirlərə və fikir müəssisələrinə bağlanmış
    olur.
    Milli Böyük bir davanı şəxslərə bağlamaq və onu parlament və
    ya hökumətdə bulunmuş olan bir sıra münfərid (tək-tək) insanların
    vərəsəlik malı kimi ədd etmək (qəbul etmək) çox xətalı bir anlayışdır.
    Şurayi-Millidən də, parlamentdən də öncə Azərbaycan muxtariyyat və
    istiqlal fikrini təəzzi (əziyyət çəkmə) etdirən və bunu sağdan-soldan
    gələn bütün müxalifətə qarşı savunan (müdafiə edən) bir müəssisənin
    varlığını inkar və ya ehmal etmək (əhəmiyyət verməmək) milli davaya
    zərərdən başqa bir şey verməz. “Davamız”ı fikir müəssisələrində
    deyil, münfərid şəxslərə bağlayanlar, mənsub olduqları millətin
    inkişaf etməmiş ibtidai bir cəmiyyət olduğunu bəlirtmiş (qabartmış,
    nəzərə çarpdırmış) olduqlarının fərqində olmayanlardır. “Davamız”
    ın yaxın tarixini tariximizdəki fikir müəssəslərindən təcrid edərək
    izaha qalxışanlar bilərək və ya bilməyərək tarixi təhrif edənlərin ta özləridir.
    Tarixdə fikirlərin əhəmiyyəti var da, şəxslərin heç bir dəyəri
    yoxmudur? Əlbəttə vardır. Fəqət bu dəyər şəxslərin fikirlərə sədaqətləri
    və fikir müəssislərinə bağlılıqları nisbətindədir. Bu sədaqət və
    bağlılığın şəkil və dərəcəsi ancaq bir şəxsi bir şəxsiyyət mərtəbəsinə ulaşdırır
    (ucaldır, catdırır). Tarixdə dəyər və əhəmiyyət kəsb edən şəxslər, işdə,
    müəyyən fikir cərəyanlarına və müəssislərinə bağlanan, onlara simvol
    olan şəxsiyyətlərdir.
    Nəsiman Yaqublu
    14
    “Davamız”ı anladırkən onu hal hazırda yalnız “üç kişi”nin baqi qaldığı
    bir listəyə bağlamaq və bu yaşayanları o ölənlərin siyasi yeganə varisi
    kimi görmək salim bir düşüncənin əsəri sayılamaz, təbii!..
    Davamız, Azərbaycan davasıdır, bu, tarixi və milli bir davadır.
    Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, bu davanın tarixi fikir müəssisləri və onlara
    qanlarıyla və canlarıyla təqdis etmiş qəhrəmanları vardır. Bu qəhrəmanlar
    sadəcə Milli Şura, Parlament və ya hökumətə mənsub olan
    şəxslərə inhisar etməz. içlərində milli ideala, Azərbaycan fikrinə, yəni
    “Davamız”a ihanət (xəyanət) etmiş olanların da, məəttəssüf bulunduğu
    bu təşəkküllər dışında, şairimizin “Buzlu Cəhənnəm” dediyi sürgün yerlərində
    şəhadət camını içən, Xəzərin qanlı sularında ayaqlarına daşlar
    bağlanaraq boğdurulan neçə qurbanlarımız, şəhidlərimiz vardır.
    Sadəcə hökumət və ya parlament üzvü olmaq, insana özəl bir
    imtiyaz və şərəf verməz. Əsl imtiyaz, əsl şərəf ideyaya sədaqətdə və
    ona hüsnüniyyət və səmimiyyətlə bağlı qalmaqdadır.
    Parlament və hökumət dışında Firudin Köçərlilər, Piri Mürsəlzadələr,
    islam Qəbulzadələr, Mirzə Abbaslar, müəllimə Vəsilə xanımlar, Qasımzadə
    Qasım bəylər, Rəfibəyli Xudadat bəylər, şair Hüseyn Cavid ilə
    Əhməd Cavadlar; gənc öyrənçi və zabitlərdən Ağa Kərim Əlizadə, Ağa
    Səlim Rəhimzadə, Salman Rəhimzadə, ibrahim Axundzadə, Dr. Dadaş
    Həsənzadə və sairləri kimi namü-nişanı (ad-sanı) zikredilməyən daha
    neçə qurbanlarımız və şəhidlərimiz vardır. Azərbaycan cəlladı Bağırovun
    bir raporunda qeyd olunduğu kimi 52-dən çox qanlı xalq üsyanlarında fədakaranə
    ölən minlərcə igid partizanlarımızı da unutmayaq. Gənc
    ordumuzun şəhid komandanları Həmid Qaytabaşıları, Süleyman Paşa
    Sulkeviçləri, Dilxas Murad Gərayları, ibrahim Ağaları, Səlimov Həbib
    Bəyləri və bir çox digərlərini də zikr edəlim.
    isimləri və xatirələri hamımıza əziz olan Fətəli Xan, Nəsib bəy, Həsən
    bəy, Səməd Paşa, Əbuzər bəy, Məhmət Bağır bəy, Museyib bəy,
    Murtuza bəy, Rəhim bəy və sairə kimi şəxslərlə bərabər, düşmən tərəfinə
    keçmiş və milli iradəyə xəyanət etmiş Qarayevlər, Qarabəyovlar kimi
    bədbəxtlər də məəttəssüf, Parlamentin üzvü olmuşlardır.
    Ümumi bir xülasə yapılırkən, ana fikir müəssisələrindən və
    bunları təmsil edən şəxslərdən bəhs etmək qaçınılmaz bir zərurətdir.
    Tarixdə isimlərini fikir müəssislərilə sımsıxı bağlamış şəxsiyyətlər vardır.
    Bunlardan bəhs etmək qədər təbii və normal bir şey ola bilməz. Bu bütün
    fəaliyyətləri bir tək şəxsə ətf etmək (istinad etmək) demək deyildir,
    əlbəttə!..
    Davanı əsas fikir sistem və müəssislərindən ayıraraq, avtomatik
    surətdə, müəyyən dövrdə, rəsmi hər hansı bir sifət və ya ünvan daşımış
    Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
    15
    insanlara ancaq bağlarsaq, fani olan bu fərdlərin meydandan
    qalxmasıyla dava da bitmiş olur. Halbuki Azərbaycan davası belə
    üç-beş kişinin həyatilə ölçüləcək kiçik bir dava deyildir. Onun
    şühəda qanıyla təqdis edilmiş (müqəddəs sayılmış) fikir müəssisləri
    vardır. Bu müəssislər baqidir (daimi), Azərbaycan parlamentini də,
    hökumətini də doğuran bu fikir sistemi, qızıl istila altında bilavasitə qüvvətlənmiş
    istiqlalçı gənc nəslin müqavimətilə çəlikləşmiş (poladlaşmış)
    və mühacirətdə illərdən bəri davam edən mücadilə sayəsində sarih (açıq,
    aydın) formulunu tapmışdır. Milli nəşriyyat və müəssisələr tərəfindən bu
    davanın ideoloji bütün səhifələri incədən-incəyə işlənmişdir. Belə bir
    hərəkatın müqəddəratı, şübhəsiz ki, üç-beş faninin həyatına münhəsir
    (həsr edilə) qala bilməz.
    Ciddi bütün davalar kimi, Azərbaycan davasının da qüvvət və
    həyatiliyi, bu böyük fikrin, istiqlal ideolojisinin nəsildən-nəsilə keçməsindədir.
    Yeni nəsil, əski nəslin savunduğu idealı mənimsər və bu
    ideal uğrunda çalışmış başlıca fikir müəssis və şəxsiyyətlərini idealizə
    edərsə, bunu dava naminə, müsbət bir hadisə olaraq qəbul etməliyik.
    Yaxın tariximizdə davanı haqqilə təmsil edən fikir müəssisələrini
    ehmal ilə sadəcə münfərid şəxslərə mal etmək Azərbaycan topluluğunun
    gəlişməmiş ibtidai səviyyədə olduğunu söyləmək olur. Halbuki
    1918-də istiqlalını elan edərkən, Azərbaycan Türklüyü, siyasi
    fikir cərəyanlarına malik olqun bir topluluqdu. Orta Rusiya əsarətindəki
    bütün Türk topluluqlarına örnək olacaq milli demokrasi
    ideolojisilə siyasi bir firqə vardı ki, Türklüyün federalist cərəyanını
    təmsil edirdi.
    O zamankı şərtlər daxilində Türkçülüyün “Müsavat” firqəsində
    təmsil olunan bu cərəyanı, hadisələrin gəlişməsilə, Türkiyədə Atatürk
    Cümhuriyyətinin, əski Rusiyada isə dürlü Türk Cümhuriyyətlərinin
    qurulması ilə həyatiliyini isbat etmişdir.
    Bulunduğumuz mühacirət şərtləri daxilində, Azərbaycan davası naminə
    birləşmək, milli davanı yaşatmış və ya yaşadan fikir sistem və
    müəssislərinə hörmət etməklə olur. Bunun üçün hər türlü kiçik hesablardan
    və mərəzi hisslərdən sıyrılaraq ana fikrə önəm vermək lazımdır.
    Yaxın keçmişi inkar və müşəxxəs (tanınmış) ideya və şəxsiyyətləri
    çürütmək qeyrətilə meydana atılanlar, bilərək və ya bilməyərək, böyük
    davanı kiçildənlərdir. Bu xüsusda hamımızın son dərəcə ciddi və diqqətli
    olmamız icab edər.
    Bunu bilməliyik ki, “Davamız” fani üç kişinin inhisarına alınacaq
    qısır bir dava deyildir. O, nəsildən-nəsilə dövr edilən fikir müəssis və
    şəxsiyyətlərinə sahib vələd (nəsli) bir davadır. Təcrübəli böyükləri ilə
    Nəsiman Yaqublu
    16
    “Azərbaycan davası” məqaləsi
    nəşr edilən “Azərbaycan”
    jurnalı, 1954-cü il
    dəliqanlı gənclərini qopmaz ideal və fikir təsanüdüylə bir-birinə sımsıxı
    bağlayan bir dava!..
    Dünənki idealist nəsil ilə bugünki
    idealist nəsli bir-birinə bağlayan, bundan
    36 il öncə, 28 May 1918-ci ildə istiqlal
    Bəyannaməsini intac etdirən
    (nəticələndirən) böyük fikir hərəkatıdır.
    istər ölmüş olsun, istər həyatda
    bulunsun, istər yaşlı olsun, istər gənc olsun,
    istər əski mühacir, istərsə yeni mühacir
    olsun, bütün azərbaycanlıların bu müəzzəm
    (böyük) hərəkatdakı mövqe və şərəfləri,
    əsas ideologiyaya göstərdikləri və
    göstərəcəkləri sədaqət, bağlılıq və
    hizmətlərilə mütənasibdir.
    Bütün məsələ, bu xüsusda son
    dərəcə incə davranmaqla bərabər,
    mötədil bir ölçüyə malik olmaq, hadisə,
    müəssis və şəxsiyyətləri təqdirdə
    vətənsevərlik icabı olaraq, ədalət və insaf hissindən ayrılmaqdadır.
    M.Ə.Rəsulzadə
    “Azərbaycan” aylıq kültür dərgisi
    Sayı – 2-3 (26-27), 1954
    3. HƏYAT VƏ FƏALiYYƏTiNiN
    XRONOLOGiYASI
    1884-cü il 31 yanvar –
    M.Ə.Rəsulzadə Bakı quberniyası
    Bakı qəzasının Novxanı kəndində,
    axund Hacı Molla Ələkbərin ailəsində
    dünyaya gəlib.
    1901-1903-cü illər – ilk təhsilini
    bu kəndin axundu olan atasından
    alıb. Sonradan Bakı şəhərində
    Sultan Məcid Qənizadənin ilk dəfə
    əsasını qoyduğu və müdirlik etdiyi
    2-ci “Müsəlman və Rusi” məktəbində,
    eləcə də Bakı Texniki məktəbində
    rus dilində təhsil alıb.
    1903-cü il – “Azərbaycanlı
    Gənc inqilabçılar Dərnəyi”ni yaradır.
    Gizli fəaliyyət göstərən bu təşkilatın
    əsas vəzifəsini M.Ə.Rəsulzadə
    belə açıqlayırdı: “Gənclərdə
    milli hisslər yaratmaq, rus məktəblərində
    oxudulmayan türkcəni inkişaf
    etdirmək, yerli ədiblərin əsərlərini oxumaq, çarlıq əleyhinə yazılmış
    şeirləri əzbərləmək və arada-sırada mətbəə üsulu ilə çap edilmiş
    bəyannamələri paylamaq, fəhlələr arasına gedib, hürriyyət və inqilab
    fikirlərini onların arasında sistemli surətdə yaymaq”. Dərnəyin
    “Hümmət” adlı bir qəzeti də çıxmışdır.
    1903-cü il 2 may – Tiflisdə nəşr edilən “Şərqi-Rus” qəzetinin 14-
    cü sayında "Öz müxbirlərimizdən. Bakı" başlıqlı ilk yazısı çap edilir. Bu
    yazısında o, "Şərqi-Rus" qəzetinin nəşrini alqışlayır və yazır: "Şükr və
    min dəfə şükr! Ki biz Qafqaz müsəlmanları da bir qəzet sahibi olduq”.
    1903-cü il 14 may – “Şərqi-Rus” qəzetində əmisi oğlu və yaxın
    mücadilə dostu Məhəmməd Əli Rəsuloğlu ilə birlikdə “Hümmət və qeyrət
    vaxtıdır” məqaləsi çap edilir. Bu yazıda elm öyrənməyin vacibliyi xüsusi
    olaraq belə vurğulanır: “Bu vaxta bizə lazım və vacibdir ki, hümmət
    edib, elm öyrənməyə və öyrətməyə və öyrətdirməyə səy və kişiş qılaq.
    Elmsiz heç bir nöqsanımız götürülməyəcəkdir”.
    Nəsiman Yaqublu
    18
    1903-cü il 18 may – “Şərqi-Rus” qəzetində
    “Öz müxbirlərimizdən” başlığı ilə
    elmin vacibliyindən bəhs edən yazısı və sonda
    “Elm tərifində deyilibdir” adlı müxəmməsi
    (şeri) çap edilir.
    1904-cü il iyun – Həmin dövrdə
    i.V.Stalin inqilabi iş aparmaq üçün Bakıya
    gəlir. Qeyd edək ki, Rusiya Sosial Demokrat
    Fəhlə Partiyasının Bakı Komitəsi müsəlman
    gəncləri arasında fəal iş aparan, onları
    maarifləndirən və milli dirçəliş fikirləri yayan
    20 yaşlı M.Ə.Rəsulzadəni və onun başçılıq
    etdiyi “Azərbaycanlı Gənc inqilabçılar”
    təşkilatını öz təsiri altına salmağa çalışırdı. i.V.Stalinlə M.Ə.Rəsulzadəni
    ilk tanış edən isə əmisi oğlu M.Ə.Rəsuloğlu olmuşdu. Bakının Balaxanı
    bölgəsində fabrik işçilərinə məxsus bir otaqda keçirilən görüş
    sonradan onların yaxın dostluq münasibətlərinə çevrilir. Sonrakı dövrdə
    M.Ə.Rəsulzadə Stalinin Bakının Bayıl həbsxanasından qaçırılmasında
    önəmli rol oynayır.
    1904-cü il oktyabr-noyabr – RSDFP (Rusiya Sosial Demokrat
    Fəhlə Partiyası) – nin nəzdində yaradılan “Hümmət” (enerji, güc, qüvvət)
    Sosial-Demokrat Təşkilatının yaradıcılarından biri olur.Qeyd edək ki, bu
    həm də Zaqafqaziyada yaradılan ilk müsəlman sosial-demokrat qrupu
    idi. “Hümmət”in baniləri arasında ondan başqa N.Nərimanov, M.Əzizbəyov,
    M.H.Mövsümov, M.H.Hacınski, eyni zamanda sonradan Müsavatın
    yaradıcılarından olan A.Kazımzadə və K.Mikayılzadə var idi.
    1904-cü il – M.Ə.Rəsulzadənin redaktorluğu ilə “Hümmət” qəzeti
    çap edilir. M.Ə.Rəsulzadə qeyd edirdi ki, “Hümmət” Qafqazda türk
    (Azərbaycan) mətbuatı arasında partiya orqanı olmaq üzrə ilk qəzet olub.
    1904-1905-ci illərdə bu qəzetin 5-6 sayı çap edilir. 1917-ci ilin iyulun 3-
    də isə qəzet N.Nərimanovun redaktorluğu ilə yenidən Bakıda nəşrə
    başlayır.
    1905-ci il – “Hümmət” qəzetinin 3-cü sayında “Hümmətür-rical”
    (yəni, “Kişilərin hümməti (gücü) dağları qoparar”) adlı məqaləsi çap edilir.
    Və həmin yazıda birləşməyin, islama bağlılığın vacibliyini göstərir.
    M.Ə.Rəsulzadə həmin məqalədə yazırdı: “Hərəmiz bir küncdə bir xüsusi
    cəmiyyət qayırıb (yaradıb) da müxtəlif yollar ilə getməkdənsə birləşməli,
    öz fikir və fellərimizdən bir-birimizi halı etməliyiz”.
    1906-cı il 5 yanvar – “irşad” qəzeti ilə əməkdaşlığa başlayır, orada
    “Kənddə müsibət” məqaləsini çap etdirir. Bu məqaləsində o, erməniMəhəmməd
    Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
    19
    müsəlman qırğınından bəhs edir, insanların bir-birini öldürməyindən, malını,
    əmlakını qarət etməsindən yazıb sonda bu fikri söyləyir: “Ey vətəndaşlar!
    Bəsdir bu qədər həlakət! Bəsdir bu qədər qəflət!..”
    1906-cı il 16 fevral – “irşad” qəzetində çap edilən “Qara pul”
    şerində ilk dəfə olaraq “Razi” təxəllüsünü işlədir:
    Raziya, bəsdi məzəmmət elədin
    qara pulu!
    Ürəfalan (arif adamlar) kəsib... etməz dəxi ülfət
    qara pul.
    1906-cı il 20 fevral – “irşad” qəzetində ilk dəfə olaraq iran haqqında
    və buradakı proseslərdən yazır, “ədalətxana” məclisinə toxunur, məqaləsini
    bu sözlərlə bitirir: “Yaşasın iranda hürriyyət! Yaşasın iranda qanuni
    əsası!”
    1906-cı il 3 mart – “irşad” qəzetində “Çin müsəlmanları” adlı məqaləsini
    çap etdirir. Tehranda nəşr edilən qəzetlərin birinə istinadən bir
    doktorun Çinə səyahətində buradakı çoxlu bölgələrdə müsəlmanların
    yaşadığını, onların adət-ənənəsindən bəhs etdiyini yazır.
    1906-cı il 8 mart – Bakıda “Nicat” mədəni-maarif cəmiyyəti təşkil
    edilir. M. Ə. Rəsulzadə cəmiyyətin əsas üzvlərindən biri olur. Bu cəmiyyətin
    üzvləri arasında Üzeyir Hacıbəyli, Hüseynqulu Sarabski, Soltan
    Məcid Qənizadə, Mehdi bəy Hacınski, Sidqi Ruhulla və digər tanınmış
    şəxsiyyətlər vardı. Cəmiyyətin başlıca məqsədi azərbaycanlıları savadlandırmaq
    və maarifləndirmək, yoxsul uşaqlarına kömək etmək, onları
    məktəblərə cəlb etmək, ehtiyacı olanlara isə maddi kömək göstərmək
    idi. Cəmiyyət Bakıda və bəzi Bakı kəndlərində kitabxana, qiraətxana açmışdı.
    Balaxanıda açılan məktəbdə isə tanınmış şair M.Ə.Sabir dərs demişdi.
    1908-ci ildə “Leyli və Məcnun” operası Bakıda məhz “Nicat”
    cəmiyyətinin fəallığı ilə göstərilmişdi. Cəmiyyət həftədə bir dəfə “Nicat”
    adlı qəzet buraxırdı. Qəzet isa bəy Aşurbəyovun vəsaiti və redaktorluğu
    dərc olunurdu. Cəmiyyət benefislər keçirir, şəhər bağında arabir gəzintilər
    təşkil edir, toplanan vəsaiti xeyriyyə işlərinə sərf edirdi. M.Ə.Rəsulzadənin
    rəhbərliyi ilə təşkil olunan belə gəzintilərin birindən toplanan
    200 rubl vəsaitlə i.V.Stalini həbsxanadan qaçırmaq mümkün olmuşdu.
    1906-cı il – Yaratdığı “Azərbaycanlı Gənc inqilabçılar Dərnəyi” bu
    dövrdən başlayaraq “Müsəlman Demokratik Müsavat Cəmiyyəti” adı ilə
    gizli fəaliyyət göstərir. Bu təşkilatın bir xətti də iranda başlanan Məşrutə
    inqilabı və inqilabçıları ilə sıx əlaqə qurur.
    1906-cı il 19 iyul – Bakıda nəşr edilən “Dəvət-Qoç” qəzetində
    “Mərəzimizin çarəsi” adlı yazısı çap olunur. Bu yazısında erməni-müsəlman
    qırğınına mənfi münasibət bəsləyir. Mövcud bürokratik rejimi tənNəsiman
    Yaqublu
    20
    qid edərək yazır: “iki milləti bir-biri ilə vuruşdurub, nahaq qanlar içində
    inqilabı qərq etmək istədilər”.
    1906-cı il 20 iyul – “Dəvət” qəzetində “Bəlayi-əzim” adlı məqaləsi
    çap edilir. Bu yazısında o, Rusiyanı əhatə edən bəlalardan, təcavüzlərdən,
    zülmlərdən bəhs edir, çar məmurlarını kəskin tənqid atəşinə tutur: “Bəsdir,
    bəsdir içdiyiniz insan qanları, bəsdir iki milləti bir-biri ilə çalışdırıb,
    sonra hər ikisini də badi-fənaya verdiniz!”
    1906-cı il 16 dekabr – “Təkamül” qəzetinin ilk sayında “Şeytan
    işinin nəticəsi” adlı məqaləsi çap edilir. Bu yazısında o, baş verən qırğın
    nəticəsində həm müsəlmanların, həm də ermənilərin fəlakət və səfalətə
    düçar olduqlarını qeyd edir.
    1907-ci il 3 fevral – “Təkamül” qəzetinin 7-ci sayında məişətdən
    bəhs edən “Nagəhan bəla” adlı məişət mövzulu səhnə əsəri çap edilir. Bu
    əsərdə o, elmin əhəmiyyətini xüsusi qeyd edir, fəhlə tətillərindən danışır.
    1907-ci il, 17 fevral – “Təkamül” qəzetində ilk dəfə olaraq Türkiyədən
    bəhs edən “Şurayi-Osmani” adlı məqaləsi çap edilir. O, bu məqalədə
    “Şurayi-Osmani” cəmiyyətinin 10 maddədən ibarət olan proqramını
    alqışlayır.
    1907-ci il 22 avqust – “Yoldaş” qəzetinin ilk sayında “ikinci müəllimlər
    ictimai” (qurultayı) adlı məqaləsi çap edilir. Məqalədə 1906-cı ildə
    Bakıda keçirilmiş Birinci Qurultaydan sonra 1907-ci ildə Gəncədə keçirilməsi
    nəzərdə tutulan 2-ci Müəllimlər Qurultayından bəhs edilir.
    1907-ci il 12 oktyabr – “Füyuzat” jurnalında “Həsbi-hal” adlı üsyankar
    ruhlu şeri çap edilir. O, bu şerində yazırdı:
    Qaranlıqdır bana dünya,
    Bütün dünyavü mafiha.
    Diyorlar cümləsi guya:
    Çəkil bir yanə sakitləş!
    1907-ci il 12 noyabr – “Nicat” Mədəni-Maarif Cəmiyyətinin idarə
    heyətinin sədri olan Həsən bəy Ağayevin irana getməsi ilə bağlı M.Ə.Rəsulzadə
    cəmiyyətə sədrlik edir.
    1907-ci il – Üzeyir Hacıbəylinin tərtib etdiyi “Mətbuatda istifadə
    edilən siyasi, hüquqi, iqtisadi və əsgəri sözlərin “Türki-rusi və rusi-türki
    lüğəti” kitabının redaktoru olur.
    1907-ci il – A.Blyumun “Fəhlə sinfinə hansı azadlıq lazımdır?”
    kitabını Azərbaycan dilinə tərcümə edib “Orucov qardaşları” mətbəəsində
    çap etdirir.
    1907-ci il – Bolşeviklərin məram və məqsədləri ilə, xüsusən də onların
    Rusiya imperiyasının sərhədlərini saxlamaqla yalnız sinfi ziddiyyətləri
    aradan qaldırmaq uğrundakı mübarizəsi ilə razılaşmayıb RSDFP sıraMəhəmməd
    Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
    21
    larından uzaqlaşır, rus müstəmləkə üsul-idarəsinə qarşı milli istiqlal hərəkatı
    prinsiplərindən yanaşmağa başlayır.
    1907-ci il 30 noyabr – Bakıda Həsən bəy Zərdabinin dəfn
    mərasimində çıxış edir.
    1907-ci il 2 dekabr – “irşad” qəzetində Həsən bəy Zərdabinin dəfn
    mərasimindəki nitqi çap edilir. Həmin nitqindən: “Budur bu qoca ədib də
    haman camaatın hər dərdinə dərman olan ürfan toxumlarını səpmişdir ki,
    bu barələrdə çox danışıldı...”
    1908-ci il 15 yanvar – “irşad” qəzetində M.Ə.Rəsulzadənin
    “Nicat” Maarif Cəmiyyətinin sədri imzası ilə (katib – Hacıbababəyov)
    məlumat çap edilir.
    1908-ci il 7 aprel – “irşad” qəzetinin müvəqqəti redaktoru olaraq
    çalışır.
    1908-ci il 19 avqust – “Tərəqqi” qəzetində “irana dair, Təbriz
    əhvalatı” başlıqlı yazısı çap edilir.
    1908-ci il 5 dekabr – “Qaranlıqda işıqlar” adlı ilk pyesi tamaşaya
    qoyulur.
    1908-ci il – “Nicat” Mədəni-Maarif Cəmiyyətinin sədri kimi
    fəaliyyət göstərir.
    1909-cu il fevral – Stalinin xahişi ilə M.Ə.Rəsulzadə “Gənc
    türklərin qələbəsi haqqında” məqalə yazır və Bakıda rus dilində cəmisi 2
    sayı çap edilən “Volna” jurnalının 1-ci sayında çap etdirir. Bu məqalədə
    gənc türklərin ölkə daxilində həyatın təzələnməsi və konstitusiya
    əsaslarının möhkəmlənməsi, ölkəni hər cür təcavüzlərdən qorumaq
    məsələləri vurğulanır.
    1909-cu il 18 mart – Çar Rusiyası tərəfindən təqib edilir. “Tərəqqi”
    qəzetinin müxbiri olaraq, həm də iran inqilabçılarına dəstək üçün
    irana – Rəştə gedir. O, irana “Russkoye Slovo” qəzetinin (bu qəzet 1895-
    1917-ci illərdə Moskvada gündəlik olaraq nəşr edilib) xüsusi müxbiri
    olan Todorov və onun xanımı ilə birgə gedir. Təbrizdə, Ərdəbildə, Mərənddə,
    Tehranda olur. “Tərəqqi” qəzetində “iran məktubları” yazısını
    çap etdirir.
    1909-cu il 28 may – Təbrizdə dünya şöhrətli milli qəhrəman
    Səttarxanla görüşür, onunla maraqlı söhbət edir, verdiyi müxtəlif sualları
    “Sərdari-Milli” cavablandırır. M.Ə.Rəsulzadə bu görüşdən bəhs edən
    “Təbriz. Səttarxanla mülaqat” məqaləsini “Tərəqqi” qəzetində nəşr
    etdirir.
    1909-cu il 23 avqust – Tehranda Avropa tipli “irani-Nov” (“Yeni
    iran”) qəzetini nəşr edir. Bu qəzet gündəlik olaraq milli, siyasi, ictimai,
    iqtisadi, ədəbi, bədii, əxlaqi və məzhəbi bir mətbuat orqanı kimi nəşrə
    Nəsiman Yaqublu
    22
    başlayır. Qəzetin naşiri Məhəmməd Əbülziya, Baş redaktoru isə
    M.Ə.Rəsulzadə idi. Qəzet müxtəlif fasilələrlə 1911-ci ilin mayın
    ortalarınadək nəşrini davam etdirib. iran demokratik hərəkatı və mətbuatı
    tarixində xüsusi yeri və mövqeyi olan “irani-Nov” qəzetində
    M.Ə.Rəsulzadənin “M.Əmin”, “R-zadə”, “Rəsulzadə”,
    “M.Ə.Rəsulzadə”, “Niş” imzaları ilə müxtəlif mövzulu, janrlı və həcmli
    29 yazısı çap edilib. Onun bu qəzetdə imzasız dərc olunmuş baş
    məqalələrinin, redaksiya şərhi və digər yazılarının miqdarı 200-dən
    çoxdur.
    1910-cu il sentyabr – M.Ə.Rəsulzadə Avropada təhsil almış bir
    qrup iran ziyalısı ilə birgə (S.H.Tağızadə, i.Nəvvab, S.Mirzə, S.M.Rza
    və b.) “iran Demokrat Partiyası”nı yaradır.
    1910-cu il – Tehranda “Faros” mətbəəsində farsca “Mühafizəkar və
    ya sosialist-mühafizəkar partiyaların tənqidi” əsəri çap edilir.
    1911-ci il – Ərdəbil şəhərində fars dilində “Səadəti bəşər”
    (“Bəşəriyyətin xoşbəxtliyi”) kitabı çap edilir.
    1911-ci il iyun – Çar Rusiyasının irandakı səfirliyinin təzyiqi və
    iran Məşrutə hərəkatının məğlub olması səbəbi ilə yaxın dostu Seyid
    Həsən Tağızadə ilə birgə iranı tərk edir. irandan getməyinin bir səbəbi də
    onun “irani-Nov” qəzetində məşhur Amerika milyonçusu Morqan
    Susterlə nəşr etdiyi siyasi müsahibə olur. Bundan sonra Rusiya səfirliyi
    onun irandan getməsinə ciddi təzyiq göstərir. O, üzvü olduğu “iran
    Demokrat Partiyası” ilə birgə rus təcavüzünə qarşı kəskin mübarizə
    apardığına görə çar Rusiyasının irandakı səfirliyi onun bu ölkədən
    getməsini tələb edir. Və o zaman Sədrəzəm Məhəmməd Vəli xan
    Sepehsalar da onun irandan çıxması əmrini verir.
    1911-ci il iyun-iyul – iranı tərk etdikdən sonra gizli olaraq Astara-
    Lənkəran yolu ilə Bakıya gəlir, bir müddət burada qalır, sonra istanbula
    gedir.
    1911-ci il iyul-avqust – Türkiyədə - istanbulda olur. Az sonra
    burada fəaliyyətə başlayan “Türk Yurdu” dərgisi, “Türk Ocaqları” təşkilatı
    ilə yaxından əməkdaşlıq edir.
    1911-ci il oktyabr – M.Ə.Rəsulzadənin dostlarına yazdığı məktublardakı
    fikirləri də əsas götürülərək, Bakıda Məhəmməd Əli Rəsuloğlu,
    Tağı Nağıoğlu və Abbasqulu Kazımzadə tərəfindən “Müsəlman Demokratik
    Partiyası – Müsavat” yaradılır.
    1911-ci il – “Türk Yurdu” jurnalında və az sonra “Səbilür-Rəşad”(“
    Doğru Yol”) məcmuəsində “iran Türkləri” əsəri çap edilir və Türk
    ictimaiyyətinin böyük marağına səbəb olur.
    Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
    23
    1912-ci il - Bu illərdə o, C.Əfqaninin “Milli Birlik fəlsəfəsi”
    əsərini farscadan çevirib “Türk Yurdu” jurnalında çap etdirir.
    1913-cü il – Romanovlar sülaləsinin 300 illiyi ilə bağlı verilən
    ümumi bağışlamadan sonra Bakıya qayıdır.
    1913-cü il 28 aprel - “iqbal” qəzetində “Təzə kitablar” adlı yazısı
    çap edilir, yenidən ictimai-siyasi, mətbu fəaliyyətə başlayır.
    1913-cü il 15-22 iyun – “Şəlalə” jurnalında “Asan dil” – “Yeni
    lisan” məqaləsi çap edilir.
    1913-cü il – “Müsavat” Partiyasının fəaliyyətini gücləndirir,
    təşkilata ümumi rəhbərlik edir.
    1914-cü il – “iqbal” qəzetinin Baş redaktoru olur.
    1914-cü il 12 aprel – “Bəsirət” qəzetinin ilk sayında məqaləsi çap
    edilir.
    1914-cü il 10 may – Bədəlbəy Bədəlbəyovun nəzarətində olan,
    ümumi müdiri Soltanməcid Qənizadə olan “Altıncı rus-müsəlman
    məktəbi”ndə keçirilən ədəbi və mənəvi bir ziyafətə dəvət edilir, məktəb
    şagirdlərinin bəzilərinin türkcə, bəzilərinin isə rusca oxuduğu nəğməli,
    şeirli və lətifəli bir ədəbiyyat gününün iştirakçısına çevrilir. Bu haqda
    “iqbal” qəzetinin 11 may 1914-cü il sayında “Əbədi bir gün” adlı
    məqalə də nəşr etdirir.
    1914-cü il 16 sentyabr – “Dirilik nədir?”, “Milli dirilik” başlıqlı
    yazıları “Dirilik” jurnalında çap edilir.
    1915-ci il 8 fevral – Yanvarın sonlarında vəfat etmiş böyük gürcü
    şairi Akaki Seretelinin Tiflisdə keçirilən dəfn mərasimində iştirak edir.
    Orada müsəlman mətbuatı nümayəndəsi olaraq çıxış edir. O, çıxışında bu
    sözləri deyir: “Ey böyük şair, ey nəcib bir millətin yetirdiyi ali düha, sən
    sağlığında birlik və məhəbbət təlqin edirdin. Öldün: fəqət əmin ola
    bilərdin ki, sənin ruhun ölməmiş, o hələ diridir”.
    1915-ci il 28 aprel – Bakıda nəşr edilən “Yeni iqbal” qəzetinin ilk
    sayında “Yaponiyanın qələbəsi” adlı yazısını çap etdirir.
    1915-ci il 19 may – “Yeni iqbal” qəzetində Bakı Quberniyası Xalq
    Peşə məktəbinin direktoruna aid olan bir məlumatin səhifədən
    çıxarılmasına ciddi etirazını bildirdiyinə gorə Bakı şəhər rəisinin əmri ilə
    həbs edilir.iki aya qədər həbsdə saxlanıldıqdan sonra azadliğa buraxılır.
    Onun həbsi haqqında “Yeni iqbal” qəzetinin 1915-ci il, 24 may sayında
    (N23) məlumat vardır.
    1915-ci il 2 oktyabr – “Açıq söz” qəzeti onun redaktorluğu ilə
    nəşrə başlayır. Bu qəzet türk ədəbi ləhcəsi ilə çap edilən ilk mətbuat
    orqanı olur.
    Nəsiman Yaqublu
    24
    1916-cı il 1 yanvar – “Açıq söz” qəzetində “Miladdan 1916” adlı
    məqaləsi çap edilir.
    1917-ci il 24 mart – 4 aprel – Rusiyada baş verən Fevral – Burjua
    inqilabından sonra Müvəqqəti Hökumətin səlahiyyətli komissarı olaraq
    seçkiləri izah və təşkil etmək üçün Lənkəran bölgəsinə gedir, insanlarla
    maraqlı görüşlər keçirir.
    “Açıq söz” qəzetində “4 gün xəlq içində” adlı məqaləsində
    M.Ə.Rəsulzadə yazırdı: “Bununla bərabər Bakı icra Komitəsi ilə
    müvəqqəti qubernator ilyuşkinin təklifləri ilə lənkəranlı vətəndaşların
    xahişlərinə qarşı mənəvi bir borc hiss etdim ki, Lənkəran uyezdinə
    komissar gedəm”.
    1917-ci il aprel, “Açıq söz” qəzeti - Cənub bölgəsinə olan səfəri
    və görüşləri ilə bağlı “Açıq söz” qəzetinin 438-441-ci saylarında “4 gün
    xalq içində”, sonrakı saylarda isə (442-dən başlayaraq) “Rusiya
    müsəlman ictima harada olmalıdır?”, “Cəmaət idarəsi” yazılarını çap
    etdirir.
    1917-ci il 15-20 aprel – Bakıda keçirilən Qafqaz Müsəlmanlarının
    Qurultayında çıxış edir, müsəlmanlara ərazi muxtariyyəti verilməsi
    ideyasını irəli sürür.
    1917-ci il 1-11 may – Moskvada keçirilən Ümumrusiya
    Müsəlmanları Qurultayında nümayəndələrin müzakirəsinə iki qətnamə
    verildi: Ə.Salikovun milli-mədəni muxtariyyat və M.Ə.Rəsulzadənin
    ərazi muxtariyyəti qətnamələri. Ümumi səsvermədə onun irəli sürdüyü
    “ərazi muxtariyyəti” ideyası qurultayda 271 səsə qarşı 446 səslə qəbul
    edilir. Həmin qətnamədən: “Rusiyada müsəlman xalqlarının mənafelərini
    təmin edə bilən ən məqbul dövlət quruluşu forması milli ərazi
    federasiyası əsasında yaradılacaq demokratik respublikadır”.
    1917-ci il may – Bakıda M.Ə.Rəsulzadənin də “Redaksiya Heyəti"
    nə daxil olduğu “Qardaş köməyi” jurnalı çap edilir.
    1917-ci il 17 iyun – “Müsavat”la “Türk-Ədəmi Mərkəziyyət”
    partiyaları birləşir. Yeni təşkilat “Türk-Ədəmi Mərkəziyyət Müsavat”
    Partiyası adlanır. M.Ə.Rəsulzadə Birləşmiş Partiyanın sədri seçilir. Partiyanın
    yaydığı bəyannamədə təşkilat özünü “əməkçi kütlələrə, habelə Rusiyanın
    türk və digər müsəlman xalqlarının milli-mədəni istəklərinə arxalanan
    demokratik partiya” kimi təqdim edir. Partiyanın sosial tərkibi
    ziyalılardan, fəhlələrdən, qismən kəndlilərdən və burjuaziyanın nümayəndələrindən
    ibarət idi.
    1917-ci il 28 iyun – “Bakı Müsəlman ictimai Təşkilatları Komitəsi”
    nin axşam saat 19:00-da Ə.M.Topçubaşovun sədrliyi ilə keçirilən
    iclasında M.Ə.Rəsulzadə çıxış edir. Çıxışında bildirir ki, Bakı şəhər
    Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
    25
    Dumasına vicdanlı adamlar seçilməlidir. Qeyd edir ki, Duma kasıb əhali
    haqqında çox düşünməli, xalqdan az vergi alınmalı, qiymətlər aşağı
    olmalıdır.
    1917-ci il 5 oktyabr – “ismailiyyə” binasının böyük zalında axşam
    saat 20.00-da “Müsavat” Partiyasının bürosu “siyasi söhbət” təşkil
    edir. M.Ə.Rəsulzadə orada “Mərkəzçilik və qeyri mərkəzçilik” mövzusunda
    çıxış edir. Digər müsavatçılar isə bu mövzuda məruzə edirlər:
    1) Q.Ağazadə: “Millətçilik və beynəlmiləlçilik”; 2) S.ibrahimov: “Türkçülər
    və islamçılar”.
    1917-ci il 22 oktyabr – Bakı Şəhər Sovetinə keçirilən seçkilərdə
    M.Ə.Rəsulzadənin başçılıq etdiyi “Müsavat” Partiyası 25 min seçicidən
    10 min nəfərinin səsini alıb böyük nüfuzunun olduğunu göstərir.
    1917-ci il 26 oktyabr – Bakı Dövlət Dumasına seçki kampaniyası
    aparılır. “Müsəlman ictimai – Siyasi Təşkilatları Komitəsi”nin təşkil etdiyi
    40 nəfərlik siyahıda Ə.M.Topçubaşov, F.Xoyski və digərləri ilə birgə
    M.Ə.Rəsulzadənin də adı verilir. Onun adı “Açıq söz” qəzetinin jurnalisti
    olaraq qeyd edilir. Onlara 12 saylı siyahıda səs verilməsi göstərilir.
    1917-ci il 26-31 oktyabr – Bakı şəhərində, “ismailiyyə” binasında
    “Müsavat” Partiyasının I qurultayı keçirilir və M.Ə.Rəsulzadə partiyanın
    sədri seçilir.
    1917-ci il 1 noyabr – “Açıq söz” qəzetinin 603-cü sayında aşağıdakı
    məzmunda “Xüsusi teleqraf” çap edilir: “Səmərqənddən idarəmizə
    böylə bir teleqraf çəkilmişdir: Müsəlmanların oblast (vilayət) ictimailəri
    Məclisi-Müəssisana namizəd olmaq üzrə Sırdərya oblastından Əlimərdan
    bəy Topçubaşov, Fərqanədən Məhəmməd Əmin Rəsulzadə və Amur
    oblastından Nəsib bəy Yusifbəyovun namizədliyini qoymuşlardır”.
    1917-ci il 18 noyabr – Bolşeviklər M.Ə.Rəsulzadənin başçılıq
    etdiyi “Müsavat”ın Bakı Şəhər Sovetinə olan seçkilərdəki qələbəsini ləğv
    edir.
    1917-ci il 24 noyabr – Müəssislər Məclisinə seçki kampaniyası
    aparılır. 15 nəfərlik namizədlər siyahısında Məmməd Yusif Cəfərov,
    Əlimərdan bəy Topçubaşovla birgə M.Ə.Rəsulzadənin də adı göstərilir.
    Vətəndaşlardan onların adı olan 10 saylı siyahıya səs verməsi xahiş edilir.
    1917-ci il 26 - 28 noyabr – Zaqafqaziyada Ümumrusiya Müəssislər
    Məclisinə keçirilən seçkilərdə M.Ə.Rəsulzadənin başçılıq etdiyi
    “Müsavat” Partiyası müstəqil demokratik qrupla birgə (Əlimərdan bəy
    Topçubaşov, Fətəli xan Xoyski və b.) seçkidə Zaqafqaziya üzrə 615.816
    (26, 9%) səslə ikinci yeri tutur. Birinci yeri 1% səs çoxluğu ilə gürcü
    menşevikləri qazanır.
    Nəsiman Yaqublu
    26
    1917-ci il 22 dekabr – “Şirvanşahlar” sarayının müsəlmanların
    idarəçiliyinə (Müsəlman Arxeologiya Cəmiyyətinə) verilməsi münasibəti
    ilə “ismailiyyə” binasında təntənəli toplantı olur. Tədbirə ictimaiyyət
    böyük maraq göstərir. Qeyd edilir ki, bu saray XIV əsrdə Xəlilulla xan
    tərəfindən tikilib. Toplantını Mir Məhəmməd Kərim açır. Sonra
    “Müsavat” Partiyası adından çıxış edən M.Ə.Rəsulzadəni toplantı
    iştirakçıları böyük maraqla dinləyir.
    1918-ci il 2 fevral – M.Ə.Rəsulzadənin bu dövrdəki çıxışlarında
    qaldırdığı “Azərbaycan ideyası” və “Azərbaycana muxtariyyət” şüarı
    iranda böyük narazılığa səbəb olur. Başda Məliküşşüəra Bahar olmaqla
    (1881-1951) Tehran paniranistləri “Novbahar” qəzetində ona etiraz edir.
    M.Ə.Rəsulzadə onlara cavab məqsədi ilə “Açıq söz” qəzetində məqalə
    yazır (N 671, 1918-ci il). “Rəfi-iştibah” (“Səhvin düzəldilməsi”) adlı məqaləsində
    o, bildirirdi: “Bu ləkə ilə bərabər təkrar edirəm ki, Azərbaycan
    yüz on il bundan qabaq həvadisi-ruzgardan təslim olundu və Araz çayının
    şimal tərəfində olan qitələri ruslar aldıqdan sonra Azərbaycan adını
    götürüb Zaqafqaziya adlandırdılar ki, Mavərayi-Qafqaz olsun”.
    1918-ci il 23 fevral – Tiflisdə Zaqafqaziya Seyminin ilk toplantısı
    keçirilir və M.Ə.Rəsulzadə “Müsavat” fraksiyasının (30 nəfərlə) lideri
    təsdiq edilir.
    1918-ci il mart - “Açıq söz” qəzetinin 700-cü sayında bildirilir ki,
    M.Ə.Rəsulzadə hazırda Trabzonda Sülh heyətinin tərkibindədir və
    Seym üzvü olaraq qalır.
    1918-ci il 1 aprel – Ermənilərin Bakıda törətdiyi 31 mart soyqırımı
    ilə bağlı M.Ə.Rəsulzadə Zaqafqaziya Seymində sərt çıxış edərək ciddi
    münasibət bildirilməsini tələb edir.
    1918-ci il 14-15 may – Zaqafqaziya nümayəndə heyətinin
    tərkibində Batuma gedir və regionun siyasi gələcəyi ilə bağlı Almaniya
    və Türkiyə hökuməti təmsilçiləri ilə çox mürəkkəb danışıqlar aparır.
    1918-ci il 27 may – Gürcüstanın paytaxtı Tiflisdə artıq fəaliyyəti
    dayanmış Zaqafqaziya Seyminin müsəlman üzvləri toplanıb Azərbaycan
    Milli Şurasını yaradır. M.Ə.Rəsulzadə Milli Şuranın sədri, Həsən bəy
    Ağayev sədr müavini, Mustafa Mahmudov katib, aşağıdakılar isə üzv
    seçilirlər: Fətəli xan Xoyski, Xəlil bəy Xasməmmədov, Nəsib bəy Yusifbəyli,
    Mir Hidayət Seyidov, Nəriman bəy Nərimanbəyov, Heybətqulu
    Məmmədbəyli, Mehdi bəy Hacınski, Əliəsgər bəy Mahmudbəyov, Aslan
    bəy Qardaşov, Soltan Məcid Qənizadə, Əkbər ağa Şeyxülislamov, Məmməd
    Yusif Cəfərov, Hidayət bəy Məlikaslanov, Rəhim bəy Vəkilov, Həmid
    bəy Şahtaxtinski, Firidun bəy Köçərli, Cəmo bəy Hacınski, Şəfi bəy
    Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
    27
    Rüstəmbəyov, Xosrov bəy Sultanov, Cəfər Axundov, Məmməd Məhərrəmov,
    Cavad Məlikyeqanov, Hacı Molla Axundzadə.
    1918-ci il 28 May – M.Ə.Rəsulzadənin sədri olduğu Azərbaycan
    Milli Şurası Azərbaycan istiqlalını elan edir və altı maddədən ibarət olan
    Azərbaycan istiqlal bəyannaməsi qəbul edilir. Həmin günü Azərbaycan
    Xalq Cümhuriyyətinin ilk hökumət kabinəsi təşkil edilir. 9 strukturdan
    ibarət olan I hökumət kabinəsinə Nazirlər Şurasının sədri Fətəli xan
    Xoyski başçılıq edir. Həmin dövrdə Azərbaycanda əhalinin sayı 2 milyon
    750 min (onlardan 1 milyon 900 mini müsəlman idi) nəfər idi. Azərbaycan
    Xalq Cümhuriyyətinin ərazisi isə 97,3 min kv.km idi. Bundan başqa
    15,6 min kv.km-lik Azərbaycan torpaqları Ermənistan və Gürcüstanla
    mübahisəli ərazi sayılırdı.
    1918-ci il 4 iyun – Batumda Osmanlı Türkiyəsi ilə Azərbaycan
    Xalq Cümhuriyyəti arasında ilk Dostluq Müqaviləsi imzalanır. Müqavilənin
    IV maddəsində Osmanlı hökumətinin Azərbaycana silahlı yardım
    göstərmək haqqının olduğu qeyd edilir. Müqaviləni Azərbaycan hökuməti
    adından M.Ə.Rəsulzadə və M.Hacınski imzalayır.
    1918-ci il 17 iyun – M.Ə.Rəsulzadənin başçılıq etdiyi Azərbaycan
    Milli Şurası ilhaqçıların təsirini azaltmaq, Nuru Paşa ilə münasibətləri
    pozmamaq, Azərbaycanın istiqlaliyyətini qorumaq məqsədi ilə öz fəaliyyətini
    dayandırır.
    1918-ci il 18 iyun – M.Ə.Rəsulzadənin başçılıq etdiyi diplomatik
    heyət (A.Səfikürdski və X.Xasməmmədov) Mərkəzi Avropa dövlətlərinin
    (Almaniya, Avstriya-Macarıstan, Türkiyə və Bolqarıstan) yeni
    yaradılmış Qafqaz dövlətləri ilə əməkdaşlığı çərçivəsində keciriləcək
    konfransda iştirak üçün istanbula gedir.
    1918-ci il 26 iyun – Türkiyədə nəşr edilən “Təsviri-Əfkar” qəzetində
    “Azərbaycan Nümayəndə Heyəti” başlıqlı yazıda M.Ə.Rəsulzadə
    ilə geniş müsahibə verilir. Qəzetdə çap edilən fotonun altındakı yazıda
    isə M.Ə.Rəsulzadənin rəhbərliyində Xəlil Xasməmədov, Aslan bəy
    Səfikürdski və Əhməd bəydən ibarət Azərbaycan hökuməti nümayəndələrinin
    25 iyunda istanbula gəldiyi bildirilir. Qəzetdə verilən təqdimat
    yazısında M.Ə.Rəsulzadənin bir neçə il öncə istanbulda olduğu və burada
    olarkən “Təsviri-Əfkar” qəzetinin “islam aləmi üzrə müxbiri” olduğu da
    qeyd edilir.
    1918-ci il 22 iyul – istanbulda nəşr edilən “Vakit” qəzetində “Kafkasya
    işləri: Rəsulzadə Mehmet Emin Bəyin Bəyanatı” başlıqlı yazı çap
    edilir.
    1918-ci il avqust – istanbulda olarkən, iran Konsulluğuna Azərbaycanın
    müstəqilliyi haqqında bəyannamə göndərir. Konsulluq
    Nəsiman Yaqublu
    28
    əməkdaşları isə Azərbaycan adlı dövləti tanımadıqları haqqında olan
    məktubu geri qaytarır.
    1918-ci il 3 sentyabr – istanbulda nəşr edilən “Vakit” qəzetində
    M.Ə.Rəsulzadə başda olmaqla Azərbaycan Nümayəndə Heyətinin fəallığı
    ilə keçirilən tədbir haqqında “Azərbaycan Haqqında Konfrans” başlıqlı
    yazı çap edilir.
    1918-ci il 6 sentyabr – Azərbaycanın Xarici işlər Naziri
    M.Hacınskiyə yazdığı məktubda Bakının azad edilməsinin həyati
    əhəmiyyət daşıdığını bildirir.
    1918-ci il 15 sentyabr – Türkiyənin Hərbi Naziri Ənvər Paşa ona
    zəng edib, Bakının alınması – Qurtuluşu xəbərini verir.
    1918-ci sentyabr – M.Ə.Rəsulzadə Rusiya və Almaniya arasında
    Azərbaycanın müstəqilliyini şübhə altına alan Brest-Litovsk sazişinə
    əlavə olan 27 avqust razılaşmasına etiraz edir və Almaniyanın
    istanbuldakı səfirinə etiraz bəyanatını çatdırır. “iqdam” qəzetində çıxış
    edir, “Bakısız Azərbaycan, başsız bədəndir” deyir.
    1918-ci il 23 sentyabr – istanbulda nəşr edilən “Vakit” qəzetində
    M.Ə.Rəsulzadənin Almaniya və Sovet Rusiyası arasında neft qarşılıqlı
    anlaşmasına və Bakının Azərbaycana aid olmadığına etiraz olaraq,
    Almaniya səfir vəkili Konta (Valdeburqa) bir nota verdiyini bildirən
    “Azərbaycanın Almaniya hökumətinə notası” adlı yazısı çap edilir.
    1918-ci il oktyabrın sonu – M.Ə.Rəsulzadə istanbuldan Bakıya
    qayıdır.
    1918-ci il 16 noyabr – M.Ə.Rəsulzadənin rəhbərliyi ilə Milli
    Şuranın Bakıda ilk toplantısı keçirilir və Azərbaycan xalqına müraciət
    qəbul edilir.
    1918-ci il 19 noyabr – M.Ə.Rəsulzadənin rəhbərliyi ilə Milli Şura
    Azərbaycan Parlamentinin yaradılması haqqında qanun qəbul edir.
    1918-ci il 7 dekabr – M.Ə.Rəsulzadə Azərbaycan Parlamentinin
    açılışında ilk çıxışı edir. Məşhur tarixi sözlərini də ilk dəfə burada
    səsləndirir: “Bir kərə yüksələn bayraq, bir daha enməz!”. Parlamentdə ən
    güclü sayılan “Müsavat” fraksiyasına başçılıq edir. O, həmçinin
    Parlamentdə iki komissiyada – “Müəssislər Məclisini çağırmaq” və
    “Maliyyə büdcə” komissiyasında təmsil olunur.
    1919-cu il 14 aprel – M.Ə.Rəsulzadə Azərbaycan Parlamentinin
    29-cu iclasında çıxış edib, ermənilərin iddialarını rədd edir. Qarabağın
    Azərbaycan ərazisi olduğunu bildirir.
    1919-cu il 15 noyabr – M.Ə.Rəsulzadənin təşəbbüsü və Parlamentdə
    bir neçə dəfə çıxışındakı tələbi əsasında Bakı Dövlət Universiteti
    Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
    29
    təsis edilir və o, burada tarix-filologiya fakultəsində Osmanlı ədəbiyyatı
    tarixindən mühazirələr oxuyur.
    1919-cu il 2-12 dekabr – Bakıda “Müsavat” Partiyasının II qurultayı
    keçirilir. M.Ə.Rəsulzadə Partiyanın sədri seçilir.
    1919-1920-ci illər – M.Ə.Rəsulzadə Azərbaycan Parlamentində
    fəal çıxış edir, problemlərə münasibətini bildirir. Bütövlükdə isə 114
    iclasdan 80-də çıxış edir.
    1920-ci il – Bakıda “Azərbaycan” qəzetinin hökumət mətbəəsində
    M.Ə.Rəsulzadənin “Azərbaycan təşəkkülündə Müsavat” kitabı nəşr edilir.
    1920-ci il 27 aprel – M.Ə.Rəsulzadə Parlamentin son iclasında
    çıxış edərək, bolşeviklərin təslimçilik xarakteri daşıyan ultimatumunu
    rədd edir. Elə həmin gecə onun məsləhəti ilə “Müsavat” Partiyasının
    “Gizli Mərkəzi” yaradılır.
    1920-ci il may – Bolşeviklərin Azərbaycanı işğalından sonra
    M.Ə.Rəsulzadə təqib olunur, əvvəl Bakıda – Ramanada gizlənir, sonra
    isə Lahıca gedib orada qalır, özünün məşhur “Əsrimizin Səyavuşu”
    əsərini yazır.
    1920-ci il 17 avqust – Göyçay qəzasının Qaraməryəm kəndində
    bolşeviklər onu həbs edib Bakıya gətirir.
    1920-ci il noyabr – i.V.Stalin Bakıya gəlir və M.Ə.Rəsulzadəni
    həbsdən azad edib özü ilə Moskvaya aparır.
    1920-ci il noyabr – Moskvada nəzarət altında yaşayır. Ona RSFSR
    Millətlər Komissarlığı nəzdində yaradılması nəzərdə tutulan Şərq
    Xalqlarını Öyrənmə Cəmiyyətinə rəhbərlik etmək təklif edilir, lakin o, bu
    təkliflə razılaşmır. O, eyni zamanda Şərq Ölkələri zəhmətkeşlərinin
    Kommunist Universitetində professor vəzifəsində çalışmaqdan da imtina
    edir. Hətta Stalinin bu işə müdaxiləsi də M.Ə.Rəsulzadəni razı salmır.
    Moskvada olarkən o, yalnız Şərq Ölkələri institutunda (keçmiş Lazarev
    institutu) fars və rus dillərindən dərs deyir, müəllim olaraq çalışır. Bu
    müddətdə o, elmi tədqiqat işləri ilə məşğul olur, “Jizn Nasionalnostey”
    (“Millətlər Həyatı”) jurnalında yazılar çap etdirir.
    1922-ci il aprel-may – M.Ə.Rəsulzadə elmi ezamiyyət adı ilə
    Sankt-Peterburqa gedir, oradan isə Finlandiyaya keçir. 15 gün ərzində fin
    əsgərlərinin nəzarətində qalır, bir müddət Helsinkidə yaşayır. Burada
    olarkən tanınmış mücahid Abdulla Battas-Taymasla da görüşür. Helsinkidə
    M.Ə.Rəsulzadənin şərəfinə verilən ziyafətdə Peterburq imamı
    Lütfi ishaqi də iştirak edir, onun haqqında xoş sözlər söyləyir.
    Helsinkidə pasport və viza işlərini tamamladıqdan sonra Fransaya,
    oradan Berlinə, oradan isə Türkiyəyə gedir.
    Nəsiman Yaqublu
    30
    1922-ci il oktyabr-noyabr – M.Ə.Rəsulzadə Türkiyədə – istanbulda
    olur.
    1923-cü il 31 mart – M.Ə.Rəsulzadə istanbuldan Polşanın
    görkəmli dövlət xadimi, Ali Baş Komandan Marşal Jozef Klement
    Pilsudskiyə fransızca məktub yazır, 10-a qədər azərbaycanlı zabitin Polşa
    ordusunda xidmət etməsinə razılığına görə ona təşəkkürünü bildirir.
    1923-cü ilin mayı – istanbulda M.Ə.Rəsulzadənin “Azərbaycan
    Cümhuriyyəti (keyfiyyəti-təşəkkülü və şimdiki vəziyyəti)” kitabı nəşr
    edilir və həmin il izmirdə keçirilən “izmir iqtisadi Konqresi”ndə “iqtisadi
    Misak” (Bəyannamə) proqramında və “Kitab Bayramı” tədbirində
    (sərgisində) Atatürk mükafatına layiq görülür.
    1923-cü il 26 sentyabr – Azərbaycan mühacirət mətbuatının ilk
    orqanı olan “Yeni Qafqasiya” jurnalını nəşr edir.
    1923-cü il 17 noyabr – M.Ə.Rəsulzadə istanbulda bu ünvanda
    yaşayır: Çarşıqapı, Qəndilli küçəsi-5. (Çox ehtimal ki, “Yeni Qafqasiya”
    jurnalı da burada nəşr edilib). M.Ə.Rəsulzadə 1923-cü ildə 17 noyabrda
    Parisə – Ə.M.Topçubaşova göndərdiyi məktubda bu ünvana köçdüyünü
    bildirir.
    1924-cü il – “Müsavatın Xarici Əlaqələr Bürosu”nu və “Azərbaycan
    Milli Mərkəzini” yaradır.
    1924-cü il – istanbulda tanınmış mütəfəkkir Ziya Göyalpın dəfn
    mərasimində olur və çıxış edir.
    1923-1925-ci illər – istanbulda “Əsrimizin Səyavuşu”, “istiqlal
    məfkurəsi və gənclik”, “Rusiyada siyasi vəziyyət” kitablarını çap etdirir.
    1925-ci il 6 may – Parisə – Ə.M.Topçubaşova göndərdiyi
    məktubda yaşayış yerini dəyişib bu ünvanda məskunlaşdığını qeyd edir:
    “Ayasofya, Yerəbatan küçəsi N 6, Molla Nəcməddinin mülkündə”.
    1925-ci il – istanbulda mühacirətdə yaşayan gənclər qarşısında
    “istiqlal məfkurəsi və gənclik” mövzusunda cıxış edir.
    1926-cı il 15 iyul – istanbulda M.Ə.Rəsulzadənin, N.Ramişvilinin
    T.Qolubko və Polşanın Türkiyədəki hərbi attaşesi polkovnik T.Şetsellə
    danışıqları əsasında “Qafqaz istiqlal Komitəsi” yaradılır.
    1926-cı il 15 noyabr – M.Ə.Rəsulzadə Polşa Xarici işlər Nazirliyinin
    rəsmisi olan Tadeuş Qolubkoya məktub yazır və “Yeni Qafqasiya”
    jurnalına dəstək göstərməsini xahiş edir.
    1926-cı il Paris – ilk dəfə burada Beynəlxalq təşkilat olaraq “Prometey”
    hərəkatı yaradılır. Hərəkatın yaradılmasında M.Ə.Rəsulzadə də
    daxil olmaqla keçmiş Rusiya imperiyasının ayrı-ayrı xalqlarının liderləri
    fəallıq göstərir.
    Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
    31
    Prometeyçilərin başlıca vəzifəsi bu idi: 1) Öz xalqlarında siyasi
    şüuru oyatmaq və onları öz talelərini həll etməyə hazırlamaq; 2) Avropa
    və dünya ictimaiyyəti qarşısında Sovetlər Birliyində yaşayan rus olmayan
    xalqların problemlərini açıqlamaq; 3) Bolşevik diktaturasını ifşa etmək;
    4) ilk vaxtlar isə müxtəlif xalqlarla birgə mübarizə aparmaq səylərini
    birləşdirmək.
    Qeyd edək ki, ilk yaradılan “Prometey” hərəkatına Azərbaycan,
    Gürcüstan, Kareliya, Komi, Krım, Kuban, Povoljye, Şimali Qafqaz, Türküstan,
    Ukrayna, Ural nümayəndələri daxil idi.
    1926-cı il – Parisdə, fransız dilində “Prometey” jurnalı nəşrə başlayır.
    Jurnal “Müstəqil Qafqaz Komitəsi” (Azərbaycan, Gürcüstan, Şimali
    Qafqaz) tərəfindən çap edilir. M.Ə.Rəsulzadə jurnalın redaksiya heyətinin
    üzvü kimi fəaliyyət göstərir.
    1927-ci il 11 iyul – M.Ə.Rəsulzadə Polşa dövlətinin rəsmisi olan
    T. Qolubkoya yazdığı məktubda Azərbaycanla əlaqələrin möhkəmləndirilməsi
    vacibliyini bildirir.
    1928-ci il Varşava – Burada “Əzilən Rusiya Xalqları Liqası” adlı
    “Prometey” cəmiyyəti yaradılır. Cəmiyyətə Azərbaycan, Gürcüstan,
    Don, Kareliya, Komi, Krım, Kuban, Povoljye, Şimali Qafqaz, Türküstan,
    Ukrayna və Uralın nümayəndələri daxil olur. Bu antibolşevik ittifaq
    sovet təbliğatı üçün böyük təhlükə yaradır. Bu təşkilat Polşa Xarici işlər
    Nazirliyi və Baş Qərargahı tərəfindən Marşal Pilsudskinin birbaşa dəstəyi
    ilə fəaliyyət göstərir.
    Marşal Pilsudski SSRi-yə qarşı mübarizə aparmaq üçün bütün
    mühacirlərin birləşdirilməsini və onların gücündən faydalanmağı vacib
    sayır.
    “Prometeyçilik” termininin müəllifi isə polyak polkovniki
    T.Şetselin olduğu bildirilir. O, 1924-1926-cı illərdə Polşanın Türkiyədəki
    hərbi attaşesi olub. Bu ideya – yəni antibolşevik cəbhənin yaradılması isə
    Polşa dövlətinin başçısı M.Pilsudski tərəfindən müdafiə edilib.
    1928-ci il – M.Ə.Rəsulzadənin ümumi rəhbərliyi ilə “Azəri-Türk”
    jurnalı nəşr edilir.
    1928-ci il – M.Ə.Rəsulzadənin redaktorluğu ilə “Milliyyət və
    bolşevizm” məcmuəsi və yazdığı “ixtilalçı sosializmin iflası və
    demokratiyanın gələcəyi” kitabı çap edilir.
    1929-cu il 1 mart – M.Ə.Rəsulzadənin Baş redaktorluğu ilə
    istanbulda “Odlu Yurd” jurnalı nəşr edilir.
    1929-cu il 27 dekabr – M. Ə. Rəsulzadənin ümumi rəhbərliyi ilə
    “Odlu Yurd” adlı bülleten nəşr edilməyə başlayır. Bülleteni nəşr etməkdə
    əsas məqsəd bu idi: “Odlu Yurd” dərgisinin məşğul olduğu sahə və
    Nəsiman Yaqublu
    32
    hadisələr haqqında ictimaiyyətə daha tez və müntəzəm informasiya
    vermək”. Bülletenin sonuncu – 54-cü sayı 1930-cu ilin martın 17-də nəşr
    edilib. Gündəlik yayın orqanı olaraq çap edilən bülletenin sahibi
    Abbasqulu Kazımzadə, məsul müdiri isə Kamal idi.
    1929-cu il – Polşada – Varşavada, Polşanın Xüsusi Xidmət idarəsi
    SSRi-yə qarşı kəşfiyyat fəaliyyəti aparmaq üçün 2 saylı Ekspozituranı –
    Polşa Baş Qərargahının II Şöbəsinin kəşfiyyat bölməsini yaradır və
    M.Ə.Rəsulzadə Varşava qrupunun rəhbəri olur. Bu bölmə əsasən SSRinin
    dağılması, Qafqazın, eləcə də Azərbaycanın azad edilməsi üçün mühacirlərin
    məsləhətlərindən faydalanır.
    1930-cu il 29 mart – Parisdən və Varşavadan yaxın dostu Həmdulla
    Sübhi Tanrıövərə yazdığı məktublarda Paris konsulluğunun ona viza
    vermədiyi qeyd olunur. M.Ə.Rəsulzadə yazır ki, əgər bu Ankara
    hökumətinin əmrinə əsasən edilirsə, onda bu məsələnin açıqlanması
    lazımdır.
    1930-cu il – Parisdə rusca “Panturanizm haqqında”, Varşavada isə
    “Panturanizm və Qafqasya problemi” kitabları rusca nəşr edilir.
    1930-cu il – M.Ə.Rəsulzadənin H.S.Tanrıövərə və C.Hacıbəyliyə
    yazdığı məktublardan məlum olur ki, o, 1930-cu ildən başlayaraq
    Polşada yaşayır (təbii ki, Türkiyəyə qayıtmağa icazə verilmədiyindən
    məcburən bu ölkədə qalır, lakin istanbulla da əlaqəsini itirmir və orada
    azərbaycanlıların fəaliyyətinə rəhbərlik edir, “Odlu Yurd” jurnalının da
    Baş redaktoru olaraq qalır). O, Varşavada Sluzevsko, Krzyesko 30
    ünvanda yaşayır, bu dövlətin dəstəyi ilə sovet işğalı rejiminə qarşı
    mücadilə aparır. Eyni zamanda Fransada olur və sovet rejiminə qarşı
    fəallıq göstərir.
    1931-ci il – Ankarada Türkiyə Xarici işlər Naziri T.Rüşdi ilə SSRi
    Xarici işlər Naziri Litvinov arasında imzalanan müqaviləyə əsasən
    Türkiyə dövləti fəal mühacirləri ölkəsindən getməyə məcbur edir və
    SSRi əleyhinə təbliğata imkan vermir.
    M.Ə.Rəsulzadənin və onun silahdaşlarının siyasi və mətbu fəaliyyətinə
    Türkiyədə son olaraq 1931-ci ildə sentyabr ayında Sovet dövlətinin
    təzyiqi ilə rəsmi qadağa qoyulur.
    1931-ci il sentyabr – M.Ə.Rəsulzadənin Türkiyədən çıxmağa məcbur
    olan yaxın silahdaşları da siyasi sığınacaq alıb Polşada məskunlaşır.
    Almaniyada isə onların qəzet və jurnal nəşr etməsi üçün şərait yaradılır.
    1932-ci il 10 yanvar – Almaniyada Berlində “istiqlal” qəzetini
    nəşr edir.
    1933-cü il 21 mart – M.Ə.Rəsulzadə “Azərbaycan Milli Mərkəzi”
    ilə bağlı Varşavada yazdığı anketdə Mərkəzin Varşavada, istanbulda və
    Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
    33
    Parisdə yerləşdiyini qeyd edir. O, eyni zamanda hər ay ona verilən 650
    zlot məbləğindən M.Mehdiyevə və M.Vəkilliyə 68 dollar, Ə.Şeyxülislamova,
    A.Atamalıbəyova, C.Hacəbəyliyə, X.Xasməmmədovaa və
    M.Ə.Rəsuloğluna 30-32 dollar, Ə.M.Topçubaşova isə 40 dollar kömək
    olunduğunu qeyd edir.
    M.Ə.Rəsulzadə bu anketdə hər il Azərbaycana 3 emissarın göndərilməsi
    üçün 300 dollar, orada xalq arasında çağırış və vərəqələrin
    yayılmasına isə 100 dollara yaxın vəsaitin ayrıldığını bildirir.
    1933-cü il 8 mart – M.Ə.Rəsulzadə 2 saylı Ekspozituranın rəhbəri
    olan polyak Xaraşkeviçlə görüşür, “Azərbaycan Milli Mərkəzi”nin
    fəaliyyəti ilə bağlı onu məlumatlandırır. Eyni zamanda Ə.M.Topçubaşov
    ailəsinin ciddi ehtiyac içində yaşadığını bildirir. Qeyd edir ki,
    Ə.M.Topçubaşovun böyük oğlu xarici sayıldığı üçün ona iş tapmaq
    mümkün deyil. Böyük qabiliyyəti olan kiçik oğlu isə məcburiyyətdən
    təhsilini dayandırıb. M.Ə.Rəsulzadə Xaraşkeviçi Ə.M.Topçubaşovun
    ailəsinə kömək etməyə razı salır.
    1933-cü il mart – Varşavada yazdığı anketdə M.Ə.Rəsulzadə
    “istanbulda Azərbaycanlı Tələbələr” Cəmiyyəti haqqında məlumat verir.
    Qeyd edir ki, bu cəmiyyət Türkiyədə təhsil alan tələbələrdən ibarətdir, 24
    üzvü vardır. idarə Heyətinin sədri Mehmet Əli bəydir (M.Ə.Rəsuloğlu).
    Bu, mədəni-maariflənmə və xeyriyyə formalı cəmiyyətdir. Öz üzvlərinə
    maddi və mənəvi dəstək verir. Əsasən də türk ictimaiyyətini Azərbaycan
    xalqının həyatı və mübarizəsi ilə tanış edir.
    1933-cü il 19 noyabr – Varşavada “Azərbaycanda Milli Hərəkat”
    adlı çox əhəmiyyətli bir məqaləsini yazır və 1934-cü ilin yanvarın 12-də
    bu yazı 2 saylı Ekspozituraya daxil olur.
    1934-cü il noyabr – Almaniyada, Berlində “Qurtuluş” jurnalını
    nəşr edir.
    1935-ci il 24 iyun, Paris – M.Ə.Rəsulzadə Polşa Baş Qərargahı
    II Şöbəsinin 2 saylı Ekspoziturasının rəisi E.Xaraşkeviçə məktub yazır və
    bu məktubda Ə.M.Topçubaşovun ailəsinə təqaüdün verilməsinin davam
    etdirilməsi vacibliyini bildirir. Qeyd edir ki, bundan ötrü o, Ə.M.Topçubaşovun
    oğlu Ələkbər Topçubaşovu rus dilində nəşrini planlaşdırdıqları
    jurnala redaktor təyin etməyi qərara alıb. M.Ə.Rəsulzadə bununla
    Ə.M.Topçubaşovun ailəsinə maddi dəstəyin göstərilməsini mümkün
    sayır.
    1936-cı il 24 may. Fransa, Paris, Henri Martin küçəsi, Kültür
    Fizik Klubu – Azərbaycan, Gürcü və Şimali Qafqasiyalılarla, Rusiya
    əsarətində yaşayan digər xalqların da nümayəndələrinin iştirakı ilə
    toplantı keçirilir. Toplantını M.Ə.Rəsulzadə açır və mayın 11-də Şimali
    Nəsiman Yaqublu
    34
    Qafqazın, 26-da Gürcüstanın, 28-də isə Azərbaycan ilə Ermənistanın
    istiqlallarını elan etdikləri münasibəti ilə hamını təbrik edir, həmin
    hadisənin əhəmiyyəti haqqında geniş məlumat verir. Təbrizdən gürcü nümayəndəsi
    A.i.Çxenkeli, Azərbaycan nümayəndəsi Mir Yaqub Mehdiyev,
    erməni A.i.Xatisyan, ukraynalı A.Şulqin, “Prometey”in redaktoru
    G.Qvazava çıxış edirlər.
    1936-cı il 5-7 avqust – Polşanın Varşava şəhərində M.Ə.Rəsulzadənin
    ümumi rəhbərliyi ilə “Müsavat” Partiyasının konfransı keçirilir. Bu
    konfransda M.Ə.Rəsulzadə milli mübarizədə partiyanın siyasəti mövzusunda
    məruzə edir. Konfrans “Müsavat” Partiyasının siyasi platformasını,
    partiyanın xarici və daxili siyasətinə dair tezisləri və bir sıra başqa qətnamələri
    işləyib hazırlayır.
    1936-cı il 9 avqust – M.Ə.Rəsulzadə Polşanın Parisdəki diplomatı
    və kəşfiyyatçısı i.Skarjinskiyə müşayiət məktubu göndərir, “Müsavat”
    Partiyasının Varşavada keçirilən konfransı haqqında geniş məlumat verir.
    1936-cı il – Almaniyada, Berlində “Çağdaş Azərbaycan
    ədəbiyyatı” kitabını Türkiyə türkcəsində, Parisdə isə rusca çap etdirir.
    Onun Parisdə fransızca “Azərbaycan” kitabı da nəşr edilir.
    1936-cı il 17-26 avqust – Parisdə Azərbaycanın, Povoljyenin,
    Uralın, Krımın, Şimali Qafqazın və Türküstanın müsəlman xalqlarının
    nümayəndələrinin iştirakı ilə qurultay keçirilir. Qurultay iştirakçıları
    “Rusiyada əzilən Türk Xalqları ittifaqı” adlı təşkilat yaradır. Aprelin 26-
    da Krımın türk müsəlman xalqlarının lideri Cəfər Seyidəhməd, Azərbaycandan
    M.Ə.Rəsulzadə, Mir Yaqub Mehdiyev, Mustafa Vəkilli, Şimali
    Qafqazdan M.G.Şuns, Povoljye və Uraldan A. ishaqi, Türküstandan
    M.Çokay razılaşır ki, qarşıdakı bir neçə ay ərzində qəbul edilmiş,
    protokola uyğun və həmin ili keçiriləcək qurultayda Daimi Şura
    yaradılsın. Bu işləri yerinə yetirmək üçün ittifaqın Baş katibi Cəfər
    Seyidəhməd, katib Mustafa Çokay seçilir. Təşkilatın gizli saxlanılması
    məqsədəuyğun hesab edilir.
    1937-ci il 21 may – “Azərbaycan problemi” mövzusunda 200-ə
    qədər adamın iştirak etdiyi Berlindəki Humbold Ali məktəbinin klubunda
    maraqlı çıxış edir. Tədbirdə müxtəlif nazirliklərin, müəssisələrin, elm və
    mətbuat sahəsinin təmsilçiləri iştirak edir.
    1937-ci il 2-22 may – Almaniyanın Berlin şəhərində olur.
    Almaniya Nasional Sosialist Fəhlə Partiyasının Xarici Siyasət idarəsinin,
    Almaniya Təbliğat Nazirliyinin yüksək vəzifəli məmurları ilə görüşür.
    Müəyyən edir ki, bu dairələr Sovetlər Birliyində milli problemlərlə çox
    ciddi maraqlanır.
    Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
    35
    1937-ci il – Almaniyada almanca “Azərbaycan problemi” əsərini
    çap etdirir.
    1938-ci il – Varşavada polyakca “Azərbaycan müstəqillik uğrunda
    mübarizədə” kitabını çap etdirir.
    1939-cu il avqust – M.Ə.Rəsulzadə Ayaz ishaqi ilə birlikdə
    Rumıniyanın Dobruca bölgəsində, Köstəncə (Konstansa) şəhərində olur.
    Burada Dobruca Mədəniyyət Birliyinin onların şərəfinə keçirdiyi
    tədbirdə iştirak edir (O dövrdə, burada çoxlu sayda türklər yaşayırdı).
    1939-cu il 6 sentyabr – M.Ə.Rəsulzadə II Dünya müharibəsinin
    başlaması və Polşanın sentyabrın 1-də almanların, sentyabrın 18-də isə
    sovetlərin işğalı üzərinə bu ölkəni tərk edir. Köstəncədə dostu, Türkiyəni
    Rumıniyada Böyükelçi olaraq təmsil etməyə gələn Həmdulla Sübhi
    Tanrıövəri qarşılayır və onunla birlikdə Buxarestə gedir. Burada 1945-ci
    ilin əvvəllərinə qədər yaxın dostu, Türkiyənin Rumıniyadakı Böyükelçisi
    Həmdullah Sübhi Tanrıövərin himayəsində “Kiryazi” otelində yaşayır.
    1941-ci il 10 avqust – Rumıniyanın Buxarest şəhərində olur,
    Nizamiyə həsr etdiyi “Azərbaycan şairi Nizami (1141-1209)” əsərini
    yazır.
    1940-1943-cü illər – Buxarestdə yaşayır. Almaniyada olur,
    azərbaycanlı əsirlərin xilasına çalışır. Almaniya hakimiyyət dairələri ilə
    danışıqlar aparır, “Azərbaycan Milli Komitəsi”ni yaradır, almanların
    əsirlərlə bağlı yaratdığı “Azərbaycan Milli Komissiyası”na başçılıq edir.
    1943-cü il 5 avqust – Azərbaycan legionerləri qarşısında çıxış
    edir. Almaniya hökumətinin yürütdüyü siyasətlə razılaşmadığını bildirib
    bu ölkəni tərk edir.
    1944-cü il, 23 avqust – Rumıniyanın 1944-cü ilin aprelində ABŞ
    təyyarələri tərəfindən bombalanmasından sonra burada baş verən bir
    çevrilişlə hökumət devrilir. Yeni hökumət ruslarla atəşkəs elan edir. Bu
    vəziyyətdə M. Ə. Rəsulzadə Buxaresti tərk etmək məcburiyyətində qalır.
    1945-ci il – Rumıniya işğal edildikdən sonra Avstriyaya gəlir,
    “imperial” mehmanxanasında yaşayır, sonra Almaniyanın Mittenvald
    bölgəsindəki qaçqın düşərgəsində olur. Burada “Azərbaycan Demokrat
    Birliyi”ni yaradır. Bu birliyin də başlıca məqsədi azərbaycanlıları xilas
    etmək, onların sovet dövlətinə verilməsinin qarşısını almaq idi. Çünki
    sovet dövləti legionerlərin çoxunu ya həbs edir, ya da güllələyirdi.
    1946-cı il 5 avqust – Müvəqqəti yaşadığı Mittenvald bölgəsindən
    dostu, Türkiyənin Rumıniya Böyükelçiliyində 4 il hərbi attaşe olaraq
    çalışmış, (1940-cı ilin 23 iyunundan 1944-cü ilə qədər) albay Kənan
    Kocatürkə məktub yazır və özünün də, buradakıların da Türkiyəyə getmək
    istəyində olduğunu bildirir. O, bu məktubu Türkiyəyə Almaniyadakı
    Nəsiman Yaqublu
    36
    düşərgəyə qaçqın işləri üzrə səlahiyyətli nümayəndə olaraq gəlmiş ihsan
    bəy vasitəsi ilə göndərir.
    1947-ci il – Münhendə 30 səhifəlik “Azərbaycan tarixi” kitabını
    çap edib, azərbaycanlılar arasında yayır. “Azərbaycan-Türkiyə” Cəmiyyəti
    yaradıb azərbaycanlıların Türkiyəyə getməsini təmin edir.
    1947-ci il 8 iyul – M.Ə.Rəsulzadənin Türkiyədə dostlarına yazdığı
    məktublar təsirini göstərir. Dostları (başda Həmdullah Sübhi Tanrıövər
    olmaqla) onun Türkiyəyə qayıtması üçün Xariciyyə vəkili ilə görüşüb
    razılaşır. Türkiyə Prezidenti ismət inönünün sərəncamı ilə Türkiyəyə
    qayıtmasına icazə verilir. Bildirilir ki, qərar Daxili işlər Nazirliyinin
    18.06.1947-ci il tarixli və 88717/249 saylı yazısı ilə verilən təklifə
    əsasən, 3519 saylı qanunun 22-ci maddəsinə əsasən Bakanlar Kurulunun
    8.07.1947-ci il tarixində qərarlaşdırılıb. Həmin dövrdə Bakanlar Kurulu
    qərarı ilə M.Ə.Rəsulzadə Türk vətəndaşlığına qəbul edilir və 1947-ci ilin
    sentyabrında Türkiyəyə gedir.
    1949-cu il 2 fevral – Ankarada “Azərbaycan Kültür Dərnəyi”ni
    yaradır.
    1949-cu il – Ankarada “Azərbaycan Kültür Gələnəkləri” kitabı çap
    edilir.
    1949-cu il – Həmin dövrdən M.Ə.Rəsulzadə Milli Təhsil
    Nazirliyində Yayım Müdirliyində və Milli Kitabxanada çalışmağa
    başlayır.
    1950-ci il – “Çağdaş Azərbaycan ədəbiyyatı” kitabı çap olunur.
    1951-ci il – Türkiyənin elmi ictimaiyyətində böyük marağa səbəb
    olan “Azərbaycan şairi Nizami” əsərini nəşr etdirir.
    1951-ci il 18 yanvar – ABŞ dövlətinin dəstəyi ilə “SSRi
    Xalqlarının Azadlığı Uğrunda Amerika Komitəsi” yaradılır və Komitənin
    rəhbəri i.Don-Levin M.Ə.Rəsulzadəni italiya və Almaniyaya dəvət edib
    onu əməkdaşlığa çağırır.
    1951-ci il – Münhendə “Amerika Komitəsi”nin təşkilatçılığı ilə
    konfrans keçirilir və M.Ə.Rəsulzadənin başçılıq etdiyi “Azərbaycan Milli
    Mərkəzi” Məhəmməd Kəngərlinin timsalında tədbirdə təmsil edilir.
    1952-ci il 1 aprel – M.Ə.Rəsulzadənin rəhbərliyi ilə “Azərbaycan”
    jurnalı nəşrə başlayır.
    1952-ci il 11-16 dekabr – Münhendə Ümumqafqaz Konfransı keçirilir
    və M.Ə.Rəsulzadə burada çıxış edir.
    1953-cü il may – “Amerika Komitəsi”nin dəvəti ilə M.Ə.Rəsulzadə
    Almaniyaya gedir. Azərbaycanın istiqlalının 35 illiyi münasibəti ilə
    “Amerikanın səsi” radiosunda çıxış edir və səsi vala yazılıb ona bağışlanır.
    Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
    37
    4. ANADAN OLDUĞU NOVXANI KƏNDi
    Novxanı kəndi Abşeron rayonunda yerləşir. Ərazisi 26,97 kv kmdir
    (XVIII əsrdə təxminən 100 kv km idi). Əhalisi 8500 nəfərə yaxındır.
    Azərbaycan çar Rusiyası tərəfindən işğal edildikdən sonra 1813-1816-cı
    illərdə siyahıya alınmanın nəticələrinə görə Novxanıda 115 ailə qeydə
    alınıb. Bu siyahıda M.Ə.Rəsulzadənin ulu babası Rəsul 59-cu sırada göstərilib.
    Onun 1 evi, 2 oğlu, 3 qızı olduğu bildirilir. Bu ailənin 2 iribuynuzlu,
    11 kiçik buynuzlu mal-qarası və 1 meyvə bağının mövcudluğu qeyd
    edilib. Novxanının 9 saylı kənd olduğu və sahibinin də Hacı Nurməhəmməd
    bəy olduğu bildirilir.
    1832-ci ildəki siyahıya alınmanın nəticələrinə görə Novxanıda 192
    ailə (cəmi 1188 nəfər) qeydə alınıb.
    Alimlərin əksəriyyəti Novxanı kəndinin yaranmasını Siyan və
    yaxud Siyangöl yaşayış məskəninin dağılması ilə əlaqələndirir.
    Vaxtı ilə Siyan şor gölünün
    cənub-şərqində (indiki “Binəqədi
    Qil Company” şirkətinə məxsus
    yer vaxtilə Novxanı kəndinin
    ərazisi olub) orta əsrlərə aid
    Siyangöl şəhər tipli böyük qəsəbə
    aşkar edilmişdi. Qazıntılar zamanı
    qədim kəndin ərazisində IX-XVI
    əsrlərə aid əşyalar tapılıb.
    Müəyyən edilib ki, burada hələ
    Tunc dövründə insanlar yaşayıb.
    XVI əsrdə Xəzərin səviyyəsinin
    qalxması və burada neft hasilatına
    başlanması ilə əlaqədar əhali yeni
    yaşayış yerinə köçüb. Bu yeri isə
    Novxanı (“Nov” – təzə, “xana” –
    ev deməkdir) adlandırıblar.
    1813-cü ilin siyahısına görə,
    Abşeronda aparılan siyahıya
    alınma burada Maştağadan sonra ən böyük kəndin Novxanı olduğunu
    göstərmişdi.
    1832-ci ildə Novxanıda 10 000 hektar torpaq sahəsi olub. Burada
    əkinçilik, üzüm bağları, zəfəran tarlaları, bostan üçün ayrıca yer
    olmuşdur. Burada evlərdə xalça, palaz toxunub, parçadan, zərbaftadan
    Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
    39
    tikmələr yaradılıb. Bundan əlavə qoyunçuluq, taxılçılıq, bağçılıq da
    inkişaf etmişdir. Novxanılılar heç vaxt bağa çəpər çəkməz, həyətə qıfıl
    vurmazlarmış. Əhali dindar olub, şiə təmayüllüdür.
    Eramızın əvvəllərindən türksoyluların yarımadaya yeni axını daha
    da gücləndi. Novxanı kəndində də türksoylular həmişə əksəriyyət təşkil
    etmişlər. Novxanının memarlıq abidələri kompleksinə Şah Soltan Hüseyn
    məscidi (təxmini 1750-ci il), Hacı Səfəralı məscidi (1865-ci il), Axund
    Əbil sərdabəsi (1850-1870-ci illərdə tikilib) və müxtəlif dövrlərə aid
    ovdanlar mövcuddur.
    Novxanı mühitindən çoxlu sayda elm, din, ədəbiyyat xadimləri
    çıxmış və şöhrətləri bütün dünyaya yayılmışdır.
    “Novxanı. Sərvətimiz şəxsiyyətlərimizdir”.
    Bakı, 2010,səh.283-287.
    5. NƏSLi, AiLƏSi
    HAQQINDA
    Babası – Məhəmmədrəsul Rəsulzadə. Üç övladı olub: Ələkbər,
    Əbdüləziz, Dostuxanım. Məhəmmədrəsulun böyük oğlu Ələkbər Məhəmməd
    Əmin Rəsulzadənin atasıdır. Digər oğlu Əbdüləzizin üç övladı
    olub – Məhəmmədəli, Ümbülbanu, Ümgülsüm. Məhəmməd Əmin Rəsulzadə
    Əbdüləzizin – öz əmisinin böyük qızı – Ümbülbanu ilə evlənib.
    Ümbülbanu xanımın bacısı isə tanınmış şairə Ümgülsümdür ki, onun da
    həyat yoldaşı yazıçı Seyid Hüseyn olub. Məhəmmədrəsulun qız övladı
    olan Dostuxa-nım isə (M.Ə.Rəsulzadənin bibisi) 1930-cu ildə vəfat edib,
    onun övladı olmayıb.
    Məhəmmədrəsulun Novxanıdan başqa, həm də Bakıda – indiki
    “Nizami” metrostansiyasının yerində böyük mülkü olub.
    Atası – Axund Hacı Molla Ələkbər Rəsulzadə. Novxanı kəndinin
    çox tanınmış axundu olub. 1926-cı ildə dünyasını dəyişib. Məzarı
    Novxanı kənd qəbirstanlığındadır. M.Ə.Rəsulzadənin istanbulda nəşr
    etdiyi “Yeni Qafqasiya” jurnalının 1927-ci ildəki sayında onun ölümü
    haqqında məlumat verilib.
    Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
    41
    Anası Maral xanımın
    şəxsiyyət vəsiqəsi
    Anası – Zal qızı Ziynət rəhmətə gedib.
    Analığı Maral xanım Məhəmməd Əminə və bacısı
    Şəhrəbanı xanıma doğma övladları kimi baxıb.
    Çox alicənab olan Maral xanım 1929-cu ildə
    Kərbəla ziyarətinə gedib. 1937-ci ildə Qazaxıstana
    sürgünə göndərilib və orada vəfat edib.
    Bacısı – Şəhrəbanu xanım. M.Ə.Rəsulzadənin
    yeganə bacısı olub. Təqiblər, sıxıntılar onun həyatına
    1934-cü ildə son qoyub. Qızı Kübra xanım
    M.Ə.Rəsulzadənin oğlu Rəsula nişanlanıb. Sonradan
    Rəsul güllələndiyindən onlar ailə həyatı qura
    bilməyib.
    Həyat yoldaşı Ümbülbanu xanım –
    M.Ə.Rəsulzadənin həyat yoldaşı olan bu xanım onun
    əmisi qızı idi. 1888-ci ildə anadan olub.
    M.Ə.Rəsulzadə onunla 1908-1909-cü illərdə ailə
    qurub. Ümbülbanu xanım 1920-ci ildən sonra
    təqiblərlə dolu həyat yaşamasına baxmayaraq
    M.Ə.Rəsulzadənin fəaliyyətinə haqq qazandırıb, onu
    müdafiə edib. Oğlu Rəsul güllələndikdən sonra ailəsi
    ilə birlikdə əvvəl Qazaxıstanın Çolak-Kurqan yaşayış
    məntəqəsində, sonradan isə Taldı-Kurqanda –
    sovxozda məskunlaşıblar. Oğlu Rəsulun ölümünü unuda bilməyən Ümbülbanu
    xanımın ağır sürgün həyatında ürəyi partlayıb, 1939-cu ildə dünyasını
    dəyişib, elə orada da dəfn edilib.
    Qızı Lətifə - M.Ə.Rəsulzadənin ilk öladı və
    böyük qızı olub. 1910-cu ildə anadan olub. 1929-cu
    ildə əslən Lahıcdan olan Damad Müslümzadə ilə ailə
    qurub. 1939-cu ildə həyat yoldaşını “Müsavat”
    Partiyası ilə əlaqəyə görə həbs ediblər. 1941-ci ildə isə
    onu övladları Firuzə və işvə ilə Qazaxıstana –
    Nəsiman Yaqublu
    42
    Semipalatinsk vilayətinə sürgünə göndəriblər. Üçüncü övladı Sona isə
    xəstə olduğundan sanatoriyada saxlanılıb. Lətifə xanımla qızı işvə
    Qazaxıstanda 1943-cü ildə soyuqdan və aclıqdan donub ölür. Firuzə isə
    təsadüfən sağ qalır. Lətifənin Bakıda qalan qızı Sonadan isə heç bir xəbər
    alınmır. Ehtimala görə, o da xəstəlikdən sağalmayıb və dünyasını
    dəyişib.
    Qızı Xalidə - M.Ə.Rəsulzadənin kiçik qızı
    Xalidə (1916-cı ildə anadan olub) anasının
    ölümündən sonra Qazaxıstanda – Taldı-Kurqanda
    qala bilmir. Həyatını riskə ataraq 1943-cü ildə
    sürgündən qaçıb Bakıya gəlir. Bir müddət Seyid
    Hüseynin evində qalır, sonra buranın nəzarətdə
    olduğunu hiss edib, Şamaxı istiqamətinə gedir və
    sonradan ondan heç bir məlumat alınmır..
    Oğlu Rəsul – M.Ə.Rəsulzadənin iki oğul övladı
    olub. Rəsul və Azər. Oğlu Rəsul 1918-ci ildə anadan
    olub. Texnikumda təhsil alıb. Rəsulun şeir yazmaq
    istedadı da olub. 1934-cü ildən təqib edilib. 1937-ci ilin
    iyulun 15-də Novxanıdakı bağlarında həbs olunaraq
    19 yaşında güllələnib.
    Oğlu Azər – kiçik oğlu Azər M.Ə.Rəsulzadə
    həbsdə olarkən 1920-ci ildə doğulub. M.Ə.Rəsulzadə
    Stalin onu Moskvaya apararkən evə gedib, ailəsi ilə
    görüşə bilib. iki aylıq uşağın adını dəyişib (əvvəl adı
    Əliheydər olub) Azər qoyub. 1937-ci ildə sürgünə göndərilən
    Azər 1993-cü ildə Qazaxıstanda – Karaqandada
    dünyasını dəyişib və gətirilb Novxanı məzarıstanlığında
    dəfn edilib.
    Nəvəsi Rəis Rəsulzadə - Azər bəyin oğludur.
    1946-cı ildə sürgündə - Qazaxıstanın Taldı-Kurqan
    bölgəsində anadan olub, orta təhslini də orada –
    Karaqandada alıb. Azərbaycan Respublikasının
    Əməkdar rəssamıdır. Hazırda Azərbaycan Dövlət
    Pedaqoji Universitetində dosent olaraq çalışır.
    Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
    43
    Leyla (Vanda)
    Rəsulzadə
    Həbs edilən qohumları –1937-ci il
    hadisələrində M.Ə.Rəsulzadənin nəinki
    ailəsi, eyni zamanda əksər qohumları da
    həbs edildi, sürgünə göndərildi. Bacanağı,
    tanınmış yazıçı Seyid Hüseynə 1937-ci ildə
    10 il həbs cəzası verildi, sonradan isə
    güllələndi. Seyid Hüseynin həyat yoldaşı
    şairə Ümgülsüm xanım həbs olunaraq 8 il
    azadlıqdan məhrum edildi, uzaq Mordovaya
    göndərildi. Övladları Seyid Hüseynin
    bacısı qızı Səyyarə xanımın himayəsində yaşadı.
    M.Ə.Rəsulzadənin digər qohumunun - Məhəmməd Əli Rəsuloğlunun
    da ailəsinin aqibəti acınacaqlı olub. M.Ə.Rəsulzadənin yaxın əqidə
    dostu olan M.Ə.Rəsuloğlu onun əmisi oğlu və “Müsavat” Partiyasının
    qurucusu idi. Özü mühacirətə getdikdən sonra həyat yoldaşı Raziyə xanımı
    üç övladı ilə birgə Qazaxıstana sürgünə göndərdilər.
    Qeyd 1 – M.Ə.Rəsulzadə böyük cəhdlə ailəsini xilas etməyə -
    Türkiyəyə gətirməyə çalışıb. Oğlu Azərin dediyinə görə, hətta bir dəfə
    (bu təxminən 1925-1926-cı illərdə olub) qatara minib getməyə də
    hazırlaşıblar. Lakin M.Ə.Rəsulzadənin atası Axund Hacı Ələkbər
    məsləhət bilməyib və onlar Bakıda qalıblar. 1932-ci ilə qədər isə
    M.Ə.Rəsulzadə müxtəlif adamlarla ailəsinə maddi yardımlar göstərib,
    hətta geyim, paltar da alıb göndərib. Sonradan sərhədlər bağlandığından
    bu mümkün olmayıb. Bakıda gizli fəaliyyət göstərən müsavatçılar isə
    imkan daxilində M.Ə.Rəsulzadənin ailəsinə
    müəyyən köməklik edib.
    Qeyd 2 – M.Ə.Rəsulzadə ailəsinin sürgünə
    göndərildiyini və həyat yoldaşının da vəfat
    etdiyini öyrəndikdən sonra polyak əsilli Vanda
    xanımla ailə qurub, birgə yaşayıb. Hər ikisi
    Ankaradakı milli kitabxanada çalışıb. Onların bu
    evlilikdən övladları olmayıb. Vanda xanım 1885-
    ci ildə Varşavada anadan olub, Varşava
    Universitetini bitirib. Onun Marşal Pilsudski ilə,
    eyni zamanda 1930-cu illərdə Polşanın Xarici
    işlər Naziri olmuş Beklə qohumluq əlaqəsinin
    olduğu bildirilir. O, 1974-cü ildə dünyasını dəyişib
    və Ankara şəhərindəki “Cəbəçi” məzarıstanlığında
    dəfn edilib.
    Nəsiman Yaqublu
    44
    6. TƏHSiL ALDIĞI
    “RUS-TATAR MƏKTƏBi”
    1887-ci ildən başlayaraq Bakıda yeni Avropa tipli məktəblər açılır.
    Bu cür məktəblərə xalq arasında “üsuli-cədid” məktəbi də deyirdilər. Bakıda
    ilk təşəbbüs göstərib belə məktəbi açan iki azərbaycanlı ziyalı olub:
    Tiflisdə Aleksandr institutunu bitirib Bakıya qayıtmış Sultan Məcid Qənizadə
    və Həbib bəy Mahmudbəyov. Bu məktəbdə ana dili, fars dili ilə
    yanaşı rus dili də tədris edilirdi. Odur ki, məktəb “Rus-tatar məktəbi”
    adlanırdı. ilk vaxtlar məktəbdə 50 şagird oxuyurdu və hər uşaqdan ayda 3
    manat pul alınırdı. Lakin müəllimlər şagirdlərin 25 faizinə pulsuz dərs
    deyirdilər. Dərsləri əsasən S. M. Qənizadə və H. Mahmudbəyov aparırdı.
    Sonradan şagirdlərin sayı artmış, məktəb böyümüşdü. ilk vaxtlar isə dərs
    kitabları olmadığından hər iki müəllim dərslik də yazmağa məcbur idilər.
    “Rus-tatar məktəbi”nin başlıca məqsədi “realnı” məktəbə şagird hazırlamaq
    idi. 1889-cu ildə Şəhər idarəsi məktəb binasının kirayəsi üçün hər ilə
    məktəbə 6000 manat pul ayırdı. 1891-ci ildə isə “Rus-tatar məktəbi” Dumanın
    sərəncamına keçdi. Əlavə olaraq 7 belə məktəb açıldı. Açılan
    məktəblərdən biri Çəmbərə kəndində, o biri isə Zərgər Palanında idi.
    Çəmbərə kəndindəki məktəbin müdiri Sultan Məcid, Zərgər Palanındakı
    məktəbin müdiri isə Həbib bəy Mahmudbəyov idi. 1907-ci ildə isə rustatar
    məktəbləri üç illik təhsildən dörd illik təhsilə keçir. Qaydaya görə rustatar
    məktəblərində dərs deyən müəllimlər Qori seminariyasını bitirməli idi.
    Xarici dil fənlərini tədris edənlərin isə universitet təhsili olmalı idi.
    Qeyd edək ki, bu məktəblərdə aşağıdakı fənlərin tədrisinə üstünlük
    verilirdi: rus dili, riyaziyyat, coğrafiya, tarix, təbiət, fizika, rəsmxət və
    əl işi. Eyni zamanda bu məktəblərdə başqa xalqların nümayəndələrindən
    olan müəllimlər də dərs keçirdi. M.Ə.Rəsulzadə yazırdı ki, bizə riyaziyyatdan
    dərs deyən müəllim əslən polyak olan Boyçovski idi.
    Araşdırılan məlum olur ki, bu məktəblərdə yüksək səviyyədə dərslər
    tədris edilirdi.
    Bax: Qılman ilkin. Bakı və bakılılar.
    B., 1999, səh. 178-179.
    7. YAŞADIĞI VƏ iSTiQLAL MÜCADiLƏSi
    APARDIĞI ÖLKƏLƏR
    1. Azərbaycan Respublikası
    a) 1884-1902-ci illər; Novxanı, Bakı;
    b) 1903-1908-ci illər; Bakı;
    c) 1913-1920-ci illər; Bakı.
    2. iran islam Respublikası
    a) 1909-1911-ci illər; Tehran, Təbriz, Rəşt, Urmiyə, Mərənd.
    3. Türkiyə Cümhuriyyəti
    a) 1911-1913-cü illər; istanbul;
    b) 1918-ci il, iyul-avqust-sentyabr; istanbul;
    c) 1922-1930-cu illər; istanbul;
    ç) 1948-1955-ci illər; Ankara.
    4. Gürcüstan Respublikası
    a) 1918-ci il, aprel-may-iyun; Tbilisi, Batum;
    5. Rusiya Federasiyası
    a) 1917-ci ilin mayı; Moskva;
    b) 1920-1922-ci illər; Moskva;
    c) 1922-ci il, iyul; Sankt-Peterburq.
    6. Finlandiya Respublikası
    a) 1922-ci il avqust; Helsinki.
    7. Almaniya Federativ Respublikası
    a) 1932-1934-cü illər; Berlin;
    b) 1942-1943-cü illər; Berlin;
    c) 1945-1947-ci illər; Mittelvald.
    8. Polşa Respublikası
    a) 1930-1939-cu illər; Varşava.
    9. Rumıniya Respublikası
    a) 1940-1944-cü illər; Buxarest.
    10. Fransa Respublikası və isveçrədə
    müxtəlif illərdə olub, tədbirlərdə iştirak edib.
    Qeyd: M.Ə.Rəsulzadə 71 illik ömrünün 31 ilini Azərbaycanda,
    qalan 40 ilini isə müxtəlif ölkələrdə yaşayıb, Azərbaycanın müstəqillik
    mübarizəsini aparıb
    8. AZƏRBAYCANDA FƏALiYYƏTi
    Məhəmməd Əmin Rəsulzadə 1884-
    cü ilin yanvar ayının 31-də Bakının Novxanı
    kəndində ruhani ailəsində doğulub.
    Atası axund Hacı Ələkbər dindar olmasına
    baxmayaraq müasir fikirlərə sahib insan idi
    və oğlunun yüksək təhsil almasında maraqlı
    idi. M.Ə.Rəsulzadə ilk təhsilini Sultan
    Məcid Qənizadənin müdirlik etdiyi “ikinci
    Rus-Tatar məktəbi”ndə aldıqdan sonra
    “Bakı-Texniki məktəb”ə daxil olmuşdur.
    Burada bir qədər oxuduqdan sonra təhsilini
    yarımçıq qoyub, bütün fəaliyyətini siyasətə
    yönəltmişdir. Hətta ona bu siyasi işlərdən
    uzaqlaşmağı təlqin edənlərə sonradan belə
    məzmunda bir şer də yazmışdı:
    Çəkilməm ey hərifan mən,
    Bu meydani siyasətdən.
    Bütün dünya mənə derkən
    Çəkil bir yanə, sakitləş!
    1902-1903-cü illərdə M.Ə.Rəsulzadə üzvləri müxtəlif rus litseylərində
    və digər orta məktəblərdə oxuyan azərbaycanlı türk tələbələrindən
    ibarət gizli bir dərnək yaratmışdı. Dərnəyin fəaliyyəti haqqında M.Ə.Rəsulzadə
    yazırdı: “Bu dərnək mənsublarının milli hisslərini təhrik etmək,
    rus məktəblərində oxudulmayan türkləri öz-özünə irəlilətmək, yerli ədiblərin
    əsərlərini oxumaq, çarlıq əleyhinə yazılmış ixtilal şerlərini əzbərləmək
    və arada-sırada mətbəə üsulu ilə basılmış bəyannamələr dağıtmaq,
    işçilər arasına gedərək hürriyyət və inqilab fikirlərini bunların arasında
    sistemli surətdə yaymaq kimi fəaliyyətlər də olurdu” (1, s. 13-14).
    M.Ə.Rəsulzadənin yaratdığı həmin dərnək “Müsəlman Gənclik
    Təşkilatı” adı altında müəyyən fəaliyyət gostərdikdən sonra Rusiya hökumətindən
    milli mədəni hüquqlar almaq ümidində idi. Onlar “çarizmə
    qarşı mübarizədə inqilabçı sosializmi ən sadiq olmasa da, ən münasib bir
    müttəfiq olaraq gördüyündən” (2, s. 30) sosial-demokratlarla yaxın işbirliyinə
    keçmişdilər.
    Nəsiman Yaqublu
    48
    M.Ə.Rəsulzadənin o zaman yaratdığı “Müsəlman Gənclik Təşkilatı”
    nın təşviqat-təbliğat işində “Hümmət” qəzeti mühüm rol oynamışdı.
    1904-cü ilin axırlarından 1905-ci ilin fevralınadək bir neçə yüz nüsxə
    tirajla nəşr edilən qəzetin 5-6 sayı çıxmış, 1917-ci ilin iyulun 3-dən isə
    N.Nərimanovun redaktorluğu ilə bu mətbu orqan yenidən nəşrə başlamışdı.
    M.Ə.Rəsulzadə “Hümmət”
    in Qafqazda türk (Azərbaycan)
    mətbuatı arasında ilk
    partiya orqanı olduğunu göstərmişdir.
    “Hümmət”in həmin
    illərdə nəşr olunmuş nüsxələrindən
    yalnız birində - 3-cü sayında
    (1905-ci il) M.Ə.Rəsulzadənin
    bir məqaləsi hələlik
    tapılmışdır. Həmin məqalə
    1917-ci ildə “Açıq söz” qəzetinin
    5 iyul tarixli sayında
    (№513) çap edilmişdir (3, №
    513, 1917).
    Qeyd edək ki, azərbaycanlı fəhlələri geniş dairədə inqilabi
    mübarizəyə cəlb etmək məqsədilə 1904-cü ilin axırlarında RSDFP-nin
    Bakı Komitəsi nəzdində “Müsəlman sosial-demokrat “Hümmət”
    qrupu yaradıldı (4, s.63). “Hümmət”in baniləri arasında
    M.Ə.Rəsulzadə, N.Nərimanov, M.Əzizbəyov, M.H.Mövsümov,
    M.H.Hacınski və başqaları vardı. Müsavat Partiyasının yaradıcılarından
    olan Abbasqulu Kazımzadə, Kərbalayı Mikayılzadə də “Hümmət”
    təşkilatının keçmiş üzvlərindən idi.
    “Hümmət” Bakı partiya təşkilatının ayrılmaz tərkib hissəsi idi və
    Bakı Bolşevik Komitəsinin azərbaycanlı fəhlələr arasında işləyən şöbəsi
    hüququ ilə fəaliyyət göstərirdi. S.M.Əfəndiyev yazırdı: “Bizim partiyamız
    “Hümmət” məsələsində öz əsas prinsipinə, yəni partiyanın və fəhlə
    hərəkatının vahid və bölünməz olması prinsipinə sadiq qaldı” (5, s.16).
    Lakin az keçməmiş 1905-ci ildə Rusiyada başlanan Birinci Rusiya
    inqilabından sonra M.Ə.Rəsulzadə və silahdaşları bolşeviklərin məram
    və məqsədlərindən Azərbaycana heç bir fayda olmayacağını başa düşüb
    onlardan uzaqlaşdılar. 1907-ci ildə “Hümmət”in bağlanmasına qərar verildi
    (6, s. 32).
    Bu dövrdə mətbuat geniş vüsət alır, inkişaf edir, ictimai-siyasi fikrin
    təşəkkülünə təkan verirdi. Mətbuata maraq həm də milli mənliyin
    dərk edilməsində oynadığı mühüm əhəmiyyəti ilə bağlı idi. Elə həmin
    M.Ə.Rəsulzadə 1904-1905-ci illərdə
    (sağdan birinci)
    Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
    49
    illərdə M.Ə.Rəsulzadənin ilk mətbu yazısı 1903-cü ildə Tiflisdə çıxan
    “Şərqi Rus” qəzetində çap olundu. “Bakıdan məktub” başlığı altında
    nəşr edilən bu məqalədə M.Ə.Rəsulzadə elmin, təhsilin, məktəbin
    vacibliyinə toxunaraq yazırdı: “Qafqaz Müsəlman əhalisindən ümumi və
    Bakı əhlindən xüsusi təvəqqe edirəm ki, öz uşaqlarından balaca olan
    vaxtda elm və tərbiyə kəsb etməkdən başqa bir şey mənzur (məqsəd, niyyət)
    tutmasınlar. Məsələn, hər kəsin ki, qüvvəsi çatır uşağını məktəbə
    qoymağa, məbada-məbada palçıxçı, dükan şagirdi və qeyrə və qeyrəyə
    razı olsun” (7).
    Mövcud mühitə, rus istibdad rejiminə qarşı mübarizəsi baxımından
    M.Ə.Rəsulzadənin ilkin dövr fəaliyyətini və mətbu yazılarını öyrənmək
    əhəmiyyətlidir. “Şərqi Rus”, “Hümmət”, “Dəvət Qoç”, “Təkamül”,
    “irşad” və digər mətbuat orqanlarında M.Ə.Rəsulzadənin mövcud rejim
    əleyhinə onlarla yazısı çap olunub. 1909-1913-cü illərdə isə M.Ə.Rəsulzadə
    iranda, Türkiyədə olub, orada geniş fəaliyyət göstərib.
    1913-cü ildə Romanovlar sülaləsinin 300 illiyi ilə bağlı verilən əfvi-
    ümumidən (ümumi bağışlamadan) sonra M.Ə.Rəsulzadə Bakıya qayıtdı.
    Qeyd edək ki, bu dövrdə artıq Bakıda “Müsavat” Partiyası qurulmuş
    və çar hökuməti əleyhinə ciddi mübarizə aparılırdı. M.Ə.Rəsulzadə
    Bakıya qayıtdıqdan sonra “Partiyanın rəhbərliyinə keçərək, onun proqramını
    yeni siyasi şəraitə uyğun şəkildə işləyib hazırladı, partiyanı türkislam
    sintezini əsas tutan türkçü bir quruluş halına gətirdi” (8, s. 65).
    Qeyd edək ki, “Müsavat” Partiyasının əsası 1911-ci ilin oktyabr
    ayında Məhəmməd Əli Rəsuloğlu, Abbasqulu Kazımzadə və Tağı Nağıoğlu
    tərəfindən qoyulmuşdu. O zaman Türkiyədə yaşamaq məcburiyyətində
    olan M.Ə.Rəsulzadə əqidə dostlarına göndərdiyi məktublarda belə
    bir təşkilatın qurulmasının vacibliyini bildirirdi. 1913-cü ildə Bakıya qayıtdıqdan
    sonra o, partiyanın fəaliyyətinə yeni istiqamət verdi, təşkilatın
    əsas ideoloqu oldu.
    Bu illərdə M.Ə.Rəsulzadə ciddi siyasi iş aparır, o dövrdə hökumət
    tərəfindən fəaliyyətinə icazə verilən bəzi xeyriyyə və maarifçilik məqsədi
    daşıyan cəmiyyətlərə təsirini artırmağa çalışırdı. Belə cəmiyyətlər sırasında
    “Nicat”, Maarif Cəmiyyəti”, “Bakı Cəmiyyəti Xeyriyyəsi” və
    “Nəşri-Maarif Cəmiyyəti” vardı (9, s.13).
    Bu dövrdə M.Ə.Rəsulzadənin “Dirilik” jurnalında çap edilmiş
    məqalələri ictimai əhəmiyyəti baxımından da diqqəti daha çox cəlb edirdi.
    Məqalələrdə milli dirçəlişin yolları ətraflı şəkildə araşdırılmış,
    mövcud siyasi quruluşun imkanları çərçivəsində izah edilmişdi.
    Nəsiman Yaqublu
    50
    “Açıq söz” qəzeti, 1915-ci il
    M.Ə.Rəsulzadə milli-azadlıq ideyasını dünya mədəniyyəti baxımından
    əsaslandırırdı. Göstərirdi ki, dünya mədəniyyətinin zənginliyi üçün
    ayrı-ayrı millətlər siyasi cəhətdən azad yaşamalı, biri digərinə təzyiq
    etməməlidir.
    M.Ə.Rəsulzadə sosial tərəqqini maddi və mənəvi olmaqla iki yerə
    bölürdü. Bununla da o, mənəvi tərəqqi anlayışını milli özünüdərkin zirvəsi
    olan milli istiqlal fikri ilə eyniləşdirirdi. Bu mənada o, mənəviyyatın
    zəngin olmasını və milli şüurun yetkinləşməsi vacibliyini əsas götürürdü.
    Bununla bağlı o, yazırdı: “Əcələ bir surətdə maddətən tərəqqi edib də
    mənəviyyatca məhrum qalmaqdansa, maddətən gec tərəqqi edib, mənəviyyatca
    müstəqil qalmağı tərcih edərəm, çünki milliyyətində, bəşəriyyətin
    də faidəsi bundadır” (10, s. 15).
    M.Ə.Rəsulzadənin sonrakı ictimai-siyasi, publisist fəaliyyətində
    “iqbal”, “Yeni iqbal” və “Açıq söz” qəzetinin böyük əhəmiyyəti olmuşdu.
    “Açıq söz” qəzeti 1915-ci ilin
    oktyabr ayının 2-də həftənin beşinci
    günü Bakıda nəşrə başlamışdı.
    M.Ə.Rəsulzadənin başçılıq etdiyi
    qəzetin adının altında yazılmışdı:
    “Siyasi-ictimai və ədəbi Türk qəzetəsi”.
    Çap olunduğu yer: Nikolayevski
    küçəsi, M.Ələkbərovun mətbəəsi,
    poçt №357.
    Bu qəzet haqqında M.Ə.Rəsulzadə
    yazırdı:” “Açıq söz” ilk dəfə
    olaraq o vaxta qədər Qafqaziya
    müsəlmanı və yaxud tatar deyilən
    xəlqin türk olduğunu sərahət və israrla
    meydana atmış və bu xüsusda
    hərb senzoru ilə mübarizə etmək zərurətində
    qalmışdı” (11, s.17).
    Qəzetin baş məqaləsi “Tutacağımız
    yol” adlanırdı. Müəllifi
    M.Ə.Rəsulzadə olan bu yazıda
    mühüm bir problem açıqlanırdı:
    “Dəhşətlərinə şahid olduğumuz bu yol bir həqiqəti-əsrimizin milliyyət
    əsri olduğunu isbat etdi. “Dünyanın xəritəsi hərbdə dəyişəcək” – deyə
    heyrətlə qarışıq bir cümlə indi bir çox ağızlardan eşidilməkdədir” (12).
    Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
    51
    Qeyd edək ki, “Açıq söz” qəzeti xalqın ehtiyaclarından yazır, işıqlı
    fikirlər yayırdı. 1915-ci ilin oktyabr ayında qəzetin saylarının birində
    M.Ə.Rəsulzadənin “Bizim ehtiyaclarımız” məqaləsi çap olundu.
    Məqalədə xalqın bir çox tələblərinin hazırkı şəraitdə vacibliyi
    göstərilirdi: 1. Aşağı sinifli məktəblərin açılıb milliləşdirilməsi. 2. Ruhani
    akademiyasının açılması. 3. Müsəlmanların hüquqlarının qaytarılması və
    s.
    M.Ə.Rəsulzadə “Açıq söz” qəzetindəki məqalələrində yalnız Azəri
    türkünün deyil, ümumən çar imperiyasının əsarətində əzab çəkən türklərin
    vəziyyətini açıqlayırdı. Türkləri cəsarət və əzmlə haqq işləri uğrunda
    mübarizəyə çağırırdı. Məqalələrinin birində isə o, Türküstanın əlli ilə
    yaxın müddətdə hüquqsuz hala düşməyinin səbəblərini açıqlayırdı.
    Qeyd edək ki, 1917-ci ilin 27 fevralında Rusiyada Fevral Burjua
    inqilabının baş verməsi Azərbaycandakı ictimai-siyasi proseslərə ciddi
    təsir göstərdi.
    Fevral inqilabından sonrakı ilk günlərdə Azərbaycanda fəaliyyət
    göstərən təşkilatların mərkəzləşməsinə ehtiyac duyulurdu və bu məqsədlə
    1917-ci ilin martın 29-da Bakı Müsəlman ictimai təşkilatlarının
    Müvəqqəti Komitəsi yaradıldı. Müvəqqəti Komitənin sədri M.H.Hacınski,
    onun müavini isə M.Ə.Rəsulzadə seçildi. Müvəqqəti Komitə “bütün
    şəxsi incikliyi unudub milli – siyasi şüarlar ətrafında” birləşməyi və
    Ümummüsəlman Qurultayı çağırılmasını vacib saydı. Qurultayın açılışı
    ərəfəsində “Açıq söz” qəzeti yazırdı ki, bu qurultay Qafqaz müsəlmanlarının
    siyasi və milli mədəni inkişafında mühüm rol oynayacaq.
    1917-ci ilin aprelin 15-dən 20-dək Qafqaz müsəlmanlarının Qurultayı
    keçirildi. Qurultayda mövcud şərait təhlil olundu. Ölkənin siyasi
    vəziyyətinə həsr edilmiş əsas məruzəni M.Ə.Rəsulzadə etdi. Məruzənin
    əsasında federativ demokratik respublika ideyası dayanırdı. Məruzəçi
    Rusiyadakı milli qruplara azad özünütəyinetmə hüquqlarının verilməsini
    tələb edirdi. M.Ə.Rəsulzadə bildirirdi ki, bu qayda ilə Rusiyanın ayrı-ayrı
    xalqları sonradan milli-ərazi muxtariyyəti prinsipləri əsasında ittifaq dövləti
    yarada bilərlər.
    Rusiyadakı müsəlmanların 1917-ci ilin mayın 1-dən 11-dək
    Moskvada keçirilən Birinci Ümumrusiya Qurultayı milli mədəni inkişafın
    formalaşmasında mühüm rol oynadı. Qurultayda M.Ə.Rəsulzadənin
    “Ərazi Muxtariyyəti” ideyası ilə çıxışı böyük maraqla qarşılandı.
    M.Ə.Rəsulzadə çıxışında dedi: “Rusiyanın idarə forması demokratik respublika
    olmalıdır. Yer kürəsinin altıda birini tutan, Kamçatkadan Qara
    dənizə qədər və Arxangelskdən iranla sərhədə qədər uzanan, 170 milyon
    əhalisi olan çoxmillətli bir dövlət bir mərkəzdən idarə oluna bilməz. Ona
    Nəsiman Yaqublu
    52
    görə də Rusiya dövlətinin idarə forması Federasiya olmalıdır”. Onun irəli
    sürdüyü məhəlli muxtariyyət ideyası qurultayda 271 səsə qarşı 446 səslə
    qəbul edildi.
    Qeyd edək ki, 1917-ci ilin aprelində Qafqaz Müsəlmanlarının Qurultayında
    M.Ə.Rəsulzadə ilə N.Yusifbəyli hər iki təşkilatın (“Müsavat”
    la “Türk Ədəmi Mərkəziyyət”in) birləşdirilməsi qərarına gəlmişdilər.
    Əlavə edək ki, Qafqaz Müsəlmanları Qurultayına qədər də M.Ə.Rəsulzadə
    ilə N.Yusifbəylinin yaxın münasibətləri vardı. N.Yusifbəyli “Açıq
    söz” qəzetinə tez-tez gəlib gedərdi və bu iki şəxsiyyətin yaxınlığı, Azərbaycan
    istiqlalına eyni mövqedən yanaşmağı xalqımızın sonrakı
    taleyində mühüm rol oynadı.
    1917-ci ilin iyun ayının 17-də M.Ə.Rəsulzadənin lideri olduğu
    “Müsavat”la N.Yusifbəylinin başçılıq etdiyi “Türk Ədəmi – Mərkəziyyət
    Partiyası”nın Birləşmə qurultayı keçirildi.
    Azərbaycan istiqlalının 1918-ci ildə qazanılması baxımından bu
    çox mühüm hadisə idi. Bu onunla bağlı idi ki, “Müsavat”ın Bakı və Bakı
    ətrafında, “Türk Ədəmi – Mərkəziyyət”in isə Gəncə və Gəncə ətrafında
    təsiri güclü idi. Beləliklə, hər iki təşkilatın birləşməsi nəticəsində istiqlal
    uğrunda çətin bir mübarizə aparan Ümumazərbaycan partiyası yarandı.
    M.Ə.Rəsulzadə isə partiyanın sədri seçildi.
    iki partiyanın birləşməsindən sonra Azərbaycanda güclü siyasi bir
    təşkilatın mücadilə dövrü başladı. “Müsavat”ın isə böyük nüfuza malik
    olduğunu 1917-ci ilin oktyabrında Bakı Sovetinə keçirilən yeni seçkilər
    də bir daha təsdiqlədi: “Müsavat 25 min seçicidən 10 min nəfərin – yəni
    bütün seçicilərin 40 faizinin səsini qazanmışdı. Halbuki, özləri üçün əlverişli
    şəraitdə keçirilən bu seçkilərdə bolşeviklər cəmisi 4 min seçicinin
    səsini toplaya bilmişdi. Bolşeviklərin lehinə Bakı şəhəri əhalisinin 15,4
    faizi səs vermişdi.
    Belə gərgin şəraitdə “Müsavat” Partiyasının Bakıda ilk qurultayı
    keçirildi. Qurultay 1917-ci ilin oktyabrın 26-dan 31-dək davam
    etdi. 1917-ci ilin iyununda “Müsəlman Demokratik Partiyası – Müsavat”
    la “Türk Ədəmi – Mərkəziyyət”in birləşmə qurultayından sonra bu keçirilən
    ilk rəsmi toplantı idi. Bu qurultayda “Türk Ədəmi-Mərkəziyyət Firqəsi
    Müsavat” öz proqramını elan etməli idi. “Müsavat” Partiyasının ilk
    bitkin sənədi məhz həmin proqram olmalı idi (16, F. 276, s.7, iş 168, v.1).
    Qurultay 76 maddədən ibarət partiyanın proqramını qəbul etdi. Partiyanın
    proqramında aşağıdakı məsələlər nəzərdə tutulurdu: 1. Dövlət və
    muxtariyyət. 2. Milli məsələlər. 3. Dini məsələlər. 4. Həqqi əhliyyət.
    5. iqtisad və maliyyə işləri. 6. Torpaq məsələsi. 7. işçi məsələsi. 8. Ədliyyə
    məsələsi. Muxtariyyət tələbi rəsmi şəkildə partiya proqramında öz əksini
    tapdı.
    Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
    53
    “Müsavat”ın proqramında dövlət və muxtariyyət təşkilatı məsələsi
    dəqiq izah edilərək belə qoyulmuşdu: “Rusiya dövlətinin şəkli – idarəsi
    milli-məhəlli muxtariyyət əsası üzərinə qurulu qoşma xalq cumhuriyyətindən
    ibarət olmalıdır” (19, F. 894, s.10, iş 39, v.2).
    Qeyd olunmalıdır ki, beş yüzə qədər adamın iştirak etdiyi “Müsavat”
    Partiyasının birinci qurultayında otuz üç yaşlı Məhəmməd Əmin Rəsulzadə
    Mərkəzi Komitənin sədri seçildi.
    1917-ci ilin sonlarına doğru Azərbaycanın siyasi həyatında böyük
    yüksəliş dövrü idi. Artıq milli hərəkatda üç cərəyan seçilirdi: milli demokratlar,
    sosialistlər və islamçılar. Xüsusi olaraq fərqlənən milli demokratlar
    Azərbaycanın inkişafını milli dövlətçilikdə görürdülər.
    Belə vəziyyətdə Zaqafqaziyadakı siyasi təşkilatlar da fəaliyyəti
    gücləndirdilər. 1917-ci ilin noyabr ayında Tiflisdə Zaqafqaziyadakı siyasi
    təşkilatların yığıncağı keçirildi və Zaqafqaziya Komissarlığı yaradılması
    qərara alındı. Həmin ilin noyabr ayının 14-də yaradılmış yeni hökumətin
    tərkibi elan edildi.
    1918-ci ilin fevralından, Zaqafqaziya Seyminin ilk iclasından isə
    Azərbaycan siyasətçilərinin Zaqafqaziya istiqlalı uğrundakı mübarizəsinin
    yeni mərhələsi başlandı. Həmin ilin fevralın 23-də Tiflisdə Zaqafqaziyanın
    qanunverici orqanı – Zaqafqaziya Seyminin açılışı oldu.
    Seymdəki Azərbaycan fraksiyası 44 millət vəkilindən ibarət olub (18, s.
    130), “Müsavat”, “ittihad” “Hümmət” və “Müsəlman Sosialist bloku”nu
    təmsil edirdilər. 1918-ci ilin martın 14-də keçirilən Trapezund Sülh Konfransında
    da Türkiyə nümayəndələri artıq Zaqafqaziya nümayəndələrindən
    respublikaların siyasi quruluşları haqqında qətnamə tələb edirdilər.
    Bundan əlavə, 1918-ci ilin mart hadisələri də Zaqafqaziya Seymindəki
    münasibətləri gərginləşdirdi və Azərbaycanın milli müstəqilliyi
    uğrundakı mübarizədə həlledici mərhələ sayıldı. Qeyd edək ki, on minə
    yaxın günahsız adamın ölümünə səbəb olmuş 1918-ci ilin mart hadisələri
    Azərbaycan tarixinin ən faciəli səhifələrindən idi.
    Qeyd olunmalıdır ki, Azərbaycan Xalq Cumhuriyyətinin mövcudluğu
    dövründə ermənilərin Azərbaycanda həyata keçirdikləri kütləvi terror
    və qırğınları öyrənmək məqsədi ilə ayrıca bir Fövqəladə Təhqiqat Komissiyası
    yaradılmışdı.
    1918-ci ilin martın 29-da Bakı və Tiflis dəmiryolu bağlandığından
    şəhərdə qalan erməni silahlıları “”Evelina” gəmisində Müsəlman diviziyasının
    bir neçə yüz əsgərini tərksilah etdikdə vəziyyət gərgin həddə çatmış
    və Qızıl Ordu dəstəsinə atılan təxribati güllədən sonra silahlı ermənilər
    dinc əhaliyə hücum edərək onları amansızcasına qırmışdı.
    Nəsiman Yaqublu
    54
    M.Ə.Rəsulzadə 1918-ci ildə
    M.Ə.Rəsulzadə yazırdı: “Bu hadisə
    ilə bolşeviklər bir çox vilayətlərdə
    yapdıqları qanlı əməliyyatı Bakıda da
    tətbiq edirdilər. Əmələ və füqəra hakimiyyəti
    naminə “Müsavat firqəsi millimüsəlman
    şurası”na elani-hərb edən
    “Bakı Soveti” erməni alayları ilə biliştirak
    10 000 qərib müsəlmanı qətl etdi”
    (17, s. 33).
    Minlərlə günahsız adamın ölümünə
    səbəb olan ermənilərin xəyanəti, törətdikləri
    qırğın haqda məlumat 1918-ci
    ilin aprelin 2-də Zaqafqaziya Seyminə
    çatdırıldı. Lakin Seymin bu qırğına laqeyd
    münasibəti azərbaycanlı nümayəndələrdə
    ciddi narazılıq doğurdu.
    Eyni zamanda Seymin gürcü-erməni çoxluğu Bakı Sovetinə ciddi təsir
    göstərmək istəmirdi. Bu münasibəti görən Seymin azərbaycanlı
    deputatları ayrı-ayrı partiyaları təmsil etsələr də, eyni mövqeyə gəlib
    birgə fəaliyyətə üstünlük verdilər. Mart hadisələri milli istiqlal
    mübarizəsinin nəinki məqsədində, eləcə də forma və vasitələrində
    keyfiyyət dəyişikliyi yaratdı.
    Bu hadisələrdən sonra fikir müxtəlifliyində olan azərbaycanlılar,
    gürcülər və ermənilərin Seymdə birgə fəaliyyəti getdikcə mümkün olmur,
    münasibətlərdə inamsızlıq yaranırdı.
    Qeyd edək ki, gürcülər və ermənilər Türkiyə ilə münasibətdə ciddi
    siyasi ziddiyyətdə idilər. Gürcülər Batum və Acarıstanın saxlanılması
    cəhdində olsalar da, buna nail olmaq üçün Qars və Ərdəhanı güzəştə getməyi
    lazım bilirdilər. Türklərin isə Seym daxilindəki ziddiyyətlərdən məlumatları
    var idi. Odur ki, Zaqafqaziya hökumətinin Türkiyə ilə apardığı
    müharibə 8 gündən artıq çəkmədi. Türklər aprelin 15-də Batumu tutdular,
    eyni zamanda Qarsı mühasirəyə aldılar (18, s. 183).
    Belə vəziyyətdə aprelin 19-da Seymə daxil olan Azərbaycan nümayəndələrinin
    birgə yığıncağında onlar Zaqafqaziyanın müstəqilliyini tələb
    etdilər. Azərbaycanlı nümayəndələr bildirdilər ki, əks halda onlar Azərbaycanın
    müstəqilliyi istiqamətində hərəkət edəcəklər.
    Tezliklə gürcülər və ermənilər türklərin əsas tələbinin yerinə
    yetirilməsinin – yəni Brest-Litovsk Müqaviləsi şərtlərinin və Zaqafqaziyanın
    müstəqilliyinin elanının vacibliyini dərk edib, müharibənin dayanMəhəmməd
    Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
    55
    Azərbaycan istiqlal
    Bəyannaməsi
    M.Ə.Rəsulzadənin 28 May istiqlalı
    haqqında məqaləsi
    dırılması zərurəti qarşısında qaldılar. 1918-ci ilin aprelin 22-də Zaqafqaziyanın
    müstəqilliyi elan edildi.
    Lakin Zaqafqaziya Seymi daxilində ziddiyyətlər azalmır, getdikcə
    gərginləşirdi. Xüsusən, Almaniyanın da Zaqafqaziyada təsirinin artması,
    gürcülərin onlara meylini artırırdı.
    Zaqafqaziya Seymi daxilindəki narazılıqlar, Gürcüstanın Qafqaz
    birliyindən çıxıb, Almaniya himayəsinə keçmək istəyi artıq bu millətlərin
    birləşib bir orqanda fəaliyyət göstərməsini sual altına qoymuşdu.
    Mayın 25-də gürcülər Seymin buraxılması
    və Gürcüstanın müstəqilliyini elan
    etməsi qərarına gəldilər.
    1918-ci ilin mayın 26-da Seymin
    sonuncu iclası keçirildi və onun fəaliyyəti
    dayandırıldı. Seymin fəaliyyəti dayandırıldıqdan
    sonra 1918-ci ilin mayın 27-də
    Zaqafqaziya Seyminin buraxılması ilə
    bağlı buraya daxil olan Azərbaycan nümayəndələrinin
    fövqəladə iclası keçirildi
    və iclas Azərbaycanın idarə olunması vəzifəsini
    öz üzərinə götürərək, Azərbaycan
    Müvəqqəti Milli Şurasını elan etdi. Sonra
    Milli Şuranın sədri seçkisinə başlanıldı.
    “Müsavat” Partiyası M.Ə.Rəsulzadənin
    sədrliyini irəli sürdü. “ittihad” Partiyası
    istisna olmaqla, qalan təşkilatların səsverməsi nəticəsində M.Ə.Rəsulzadə
    Milli Şuranın sədri seçildi. H.Ağayev və M.Seyidov Milli Şura sədrinin
    müavinləri seçildilər. Elə həmin iclasda Milli Şuranın doqquz nəfərdən
    ibarət icraiyyə orqanı yaradıldı, F.Xoyski icraiyyə orqanının sədri
    seçildi. ilk Azərbaycan hökumətinin təşkili F.Xoyskiyə tapşırıldı. Yaradılan
    ilk hökumət aşağıdakı
    tərkibdə idi: “Nazirlər Şurasının
    sədri və Daxili işlər
    Naziri – F.X.Xoyski; Hərbi
    Nazir – Xosrov bəy Sultanov,
    Xalq Maarifi və Maliyyə Naziri
    – Nəsib bəy Yusifbəyli;
    Xarici işlər Naziri – Məmməd
    Həsən Hacınski; Poçt-
    Teleqraf və Yollar Naziri –
    Xudadat bəy Məlikaslanov;
    Nəsiman Yaqublu
    56
    M.Ə.Rəsulzadə Batumda, 1918-ci il
    (soldan ikinci)
    1918-ci ildə Azərbaycan
    istiqlalı Tiflisdə Qafqaz
    canişinliyinə mənsub olan bu
    binada elan edilib
    Əkinçilik və Əmək Naziri – Əkbər ağa Şeyxülislamov;
    Ədliyyə Naziri – Xəlil bəy Xasməmmədov;
    Ticarət və Sənaye Naziri –
    Məmməd Yusif Cəfərov; Dövlət Naziri –
    Cəmo bəy Hacınski.
    Mayın 28-də Milli Şuranın ilk iclasında
    (24 nəfərin iştirakı ilə) aşağıdakı
    məsələlər müzakirə edildi: 1. H.Ağayevin
    Yelizavetpoldakı (Gəncədəki) son hadisələr
    barədə məlumatı; 2. M.Ə.Rəsulzadənin
    Batumdan teleqramının və məktubunun
    oxunması; 3. Seymin buraxılması
    və Gürcüstanın müstəqilliyini elan etməsi
    ilə əlaqədar Azərbaycanın vəziyyəti (15,
    s.85).
    Qeyd edək ki, Azərbaycan istiqlalının
    elan olunması günündə M.Ə.Rəsulzadə
    Tiflisdə deyildi. Səbəbi həmin hadisə
    ərəfəsində onun Batuma göndərilərək,
    orada türklərlə danışıqlar aparması idi. Çünki Müstəqil Qafqazın Batum
    danışıqlarına sülh heyəti göndərərkən (M.Ə.Rəsulzadə məhz bu heyətdə
    idi) “Azərbaycan siyasi firqələrinin birləşmiş iclasında” Nəsib bəy Yusifbəyli
    “Osmanlı dövlətindən yardım istəmək zərurətini” bildirmişdi.
    Azərbaycan istiqlalı
    elan olunandan sonra Zaqafqaziya
    hökumətinin Batumdakı
    sülh danışıqları
    aparan heyəti parçalandı.
    1918-ci ilin iyunun
    4-də “Osmanlı imperatorluğu
    hökuməti ilə Azərbaycan
    Respublikası arasındakı
    dostluq müqavilə”sini
    Türkiyə dövləti adından
    Ədliyyə Naziri Xəlil Menteşə,
    Qafqaz cəbhəsinin Baş
    komandanı Vəhib Paşa,
    Azərbaycan hökuməti adından isə Xarici işlər Naziri M.H.Hacınski və
    Milli Şuranın sədri M.Ə.Rəsulzadə imzaladı. Azərbaycan Respublikası
    nümayəndələrinin xarici ölkələrlə imza atdığı ilk sənəddə hər iki dövlətin
    Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
    57
    Azərbaycan Parlamentində çıxışı
    - Osmanlı imperiyası və Azərbaycan hökuməti arasında “Siyasi, hüquqi,
    iqtisadi və intellektual zəmində mehriban dostluq münasibətləri bərqərar
    etməkdə qarşılıqlı surətdə razılığa gəlindiyi” bildirilirdi (19, F. 894, s.2,
    iş 8, v.1).
    imzalanan sənədin birinci maddəsi belə idi: “Osmanlı imperatorluğu
    hökuməti ilə Azərbaycan Respublikası hökuməti arasında daima
    sülh və möhkəm dostluq olacaqdır” (20, F. 277, s.2, iş 89, v. 10).
    Sənədin 4-cü maddəsində isə yazılmışdı: “Dinclik və asayişi
    möhkəmləndirmək, ölkənin təhlükəsizliyini təmin etmək üçün, əgər
    ehtiyac olarsa, Osmanlı hökuməti Azərbaycan Respublikasına hərbi
    yardım göstərməyi öz üzərinə götürür” (20, F. 277, s. 2, iş 89, v. 10).
    Azərbaycan hökuməti ən ağır və ən çətin şəraitdə məhz həmin
    müqavilə əsasında türk qoşunlarını Azərbaycana dəvət etmişdi.
    M.Ə.Rəsulzadə yazırdı: “Bütün Azərbaycan xəlqinin çar-çeşmlə
    bəklədiyi ümidə tərcüman olan bu müraciətimizdə Türkiyə heyətimürəxxəsəsi
    həmən müvafiqət cavabını verdi” (17, s. 40).
    M.Ə.Rəsulzadənin başçılıq etdiyi Milli Şura Azərbaycanın bir
    müstəqil dövlət olaraq formalaşmasında həqiqətən böyük rol oynadı.
    Azərbaycan istiqlal bəyannaməsinin altıncı maddəsində göstərildiyi
    kimi: “Azərbaycan idarəsinin başında Şurayi Milli” dururdu.
    Bu ərəfədə, iyunun 17-də Azərbaycan Respublikası nümayəndələrinin
    istanbul Beynəlxalq Konfransına (orada – Almaniya, Avstriya, Macarıstan,
    Türkiyə, Bolqarıstan
    və Qafqaz – Gürcüstan,
    Azərbaycan, Ermənistan
    və Dağlılar ittifaqı nümayəndələri
    iştirak edirdi)
    göndərilməsi müəyyənləşdi.
    Konfransda iştirak etmək
    üçün M.Ə.Rəsulzadə,
    X.Xasməmmədov və
    A.Səfikürdskidən ibarət
    nümayəndə heyəti təsdiq
    edildi (Buraya əlavə dörd
    nəfər məsləhətçi və texniki heyət də daxil idi). Nümayəndə heyətinə
    konfrans iştirakçıları ilə siyasi, iqtisadi, maliyyə və hərbi məsələlərlə
    bağlı danışıqlar aparmaq və müqavilələr bağlamaq səlahiyyəti verilmişdi.
    1918-ci il sentyabrın 15-də isə türk qoşunlarının və Azərbaycanın
    yeni yaranmaqda olan hərbi hissələrinin kəskin hücumu ilə Bakı şəhəri
    alındı. Şəhərin alınması uğrundakı döyüşlərdə çoxlu qurbanlar verildi.
    Nəsiman Yaqublu
    58
    M.Ə.Rəsulzadə həmin günlərdə istanbulda idi. O, yazırdı: “O dövrün
    Hərbiyyə naziri və Baş komandan vəkili bulunan Ənvər Paşa həzrətləri
    telefon edirdilər:
    – Əmin bəy, Bakı alındı! Bu qəsa xəbərin məndə tövlid etdiyi təsiri
    qabil deyil, təsvir edə bilmirəm. O təsiri hələ unuda bilmirəm” (11, s.51).
    Şübhəsiz ki, müstəqil Azərbaycan dövləti quruculuğu prosesində
    ilk uğurlu addımlardan biri Azərbaycan parlamentinin yaradılması oldu.
    Azərbaycan Parlamentinin yaradılması ilə bağlı Azərbaycan Milli
    Şurasının sədri M.Ə.Rəsulzadə ciddi fəaliyyət göstərirdi. Onun imzası ilə
    1918-ci il noyabr ayının 29-da Azərbaycan və rus dillərində “Bütün
    Azərbaycan əhalisinə!” müraciətnaməsi hazırlanmışdı. Müraciətnamədə
    deyilirdi: “Vətəndaşlar! Müharibə və zamanının fövqəladə əhvalını
    nəzərə alaraq tətil etmiş olan Azərbaycan Şurayi-Millisi iltizam-zaman
    ilə təkrar Azərbaycanın paytaxtı Bakıda toplandı. Şurayi-millinin ən
    əvvəl qəbul etdiyi qanun sırf Azərbaycan müsəlmanlarına məxsus olan
    Şurayi-Millini milli bir şəkildən çıxarıb da dövləti bir şəklə salmaq oldu.
    Bu ayın 19-da qəbul etdiyi qanunnaməyə görə Şurayi-Milli dekabrın 3-nə
    qədər 120 əzalıq bir Məclisi-Məbusan (Parlament) halına gələcəkdir. Bu
    məclisə azlıqda qalan millətlərdən nümayəndələr cəlb olunduğu kimi,
    məmləkətin vilayətlərindən də vəkillər çağırılmışdır. Bu surətlə yığılacaq
    məbusan irəlidə ümumi intixab üsulu ilə Azərbaycan Məclisi Müəssisanı
    yığışıncaya qədər yurdumuzun sahibi olacaq, onun müqəddəratını həll,
    hökumətini təşkil və mənafeyini müdafiə edəcək” (21, F. 895, s.3, iş 187,
    v. 1- 2).
    Parlamentin ilk iclasını M.Ə.Rəsulzadə giriş nitqi ilə açdı:
    “Möhtərəm Millət vəkilləri! Azərbaycan Milli Cumhuriyyətinin ilk parlamentosunu
    açmaq səadətinin, Siz möhtərəm millət vəkillərini təbrik etmək
    şərəfinin öhdəmə düşməsi ilə iftixar edirəm (alqışlar)... Əfəndilər,
    Rusiyada zühur edən böyük inqilab digər həqiqətlər arasında bir böyük
    həqiqəti dəxi elan etmişdi. Bu həqiqət millətlərin hürriyyət və istiqlal
    haqları idi...” (22,s. 84).
    M.Ə.Rəsulzadənin Azərbaycan Parlamentindəki bu çıxışı dəfələrlə
    alqışlarla qarşılandı.
    Azərbaycan Parlamentində “Müsavat” Partiyasının bəyannaməsini
    təşkilatın lideri M.Ə.Rəsulzadə elan etdi. Həmin tarixi bəyannamədə
    göstərilirdi: “Bəli, artıq Azərbaycan ideyası barədə firqələrimiz
    arasında fikir ixtilafı yoxdur. Azərbaycan fikri millətin şüurunda
    yerləşmişdir. Üçrəngli əziz bayrağımız hamımızı siyasətcə birləşdirir.
    Azərbaycan istiqlalını müdafiə etmək hamımız üçün ortaq bir
    proqramdır. Ona görə firqələr Azərbaycan ideyasını propaqanda
    Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
    59
    etməklə deyil, mövcud faktın siyasətən, hüquqən və xaricən
    müdafiəsilə məşğul olmalıdırlar” (23, s. 85).
    Azərbaycan Parlamentində ən güclü fraksiya “Müsavat”la bitərəf
    demokratların birləşməsi idi. Bu fraksiyanın ümumi sayı 38 nəfər idi.
    Azərbaycan Parlamentinin işində M.Ə.Rəsulzadə böyük fəallıq
    göstərirdi. Parlament iclaslarında fəal iştirak edən M.Ə.Rəsulzadə
    başçılıq etdiyi “Müsavat” fraksiyasının fəaliyyət proqramları haqqında
    tez-tez məlumatlar verirdi. Bu məlumatlarda ümumi bir məqsəd qarşıya
    qoyulurdu – Gənc Azərbaycan Cumhuriyyətinin müstəqilliyi və ərazi
    toxunulmazlığı, milli və siyasi hüquqların qorunub saxlanılması, Azərbaycan
    xalqının qonşu dövlətlərlə dostluq əlaqələrinin yaradılması və
    möhkəmləndirilməsi respublikada hüquq-demokratik dövlət quruluşunun
    bərqərar edilməsi, geniş sosial islahatlar həyata keçirilməsi, ölkəni müdafiə
    edəcək güclü ordunun yaradılması.
    M.Ə.Rəsulzadə 1918-1920-ci illərdəki fəaliyyətində Azərbaycanın
    müstəqilliyi uğrunda qətiyyətlə mübarizə aparırdı.
    Qeyd edək ki, Azərbaycanın müstəqil dövlət olaraq beynəlxalq nüfuzunun
    artdığı bir zamanda 1920-ci ilin 27 Aprel işğalı baş verdi.
    27 Aprel işğalının səbəblərini araşdırmadan qeyd etməliyik ki,
    M.Ə.Rəsulzadə milli, müstəqil dövlətimizin varlığı, qalıb yaşaması üçün
    bütün imkanlarını sərf etmişdi.
    Rusiyanın (istər çar, istərsə də sovet Rusiyası) daima təbii müttəfiqi
    olmuş ermənilər öz xəyanətkar mövqelərindən bu dəfə də qalmadı, 1920-
    ci ilin mart ayının 20-də Azərbaycan bölgələrinə hücuma keçdi.
    M.Ə.Rəsulzadə ermənilərin bu xəyanəti ilə bağlı yazırdı: “Bayram
    gecəsi – Novruz bayramı Şuşa şəhərinin yaxınlığında vaqe “Xankəndi”
    deyilən əsgəri qəsəbə bayrama məxsus bir zövq içində zabitan məhfəli -
    əsgəridə gecəyi keçirməklə məşğul... Bu əsnada ətraf köylərdə məskun
    erməni ustası bu gecəyi məxsus ehzar etdikləri süngülərlə mücəhhəz
    olduqları halda gecə ilən bir basqın icra ediyorlar”... (17, s. 64).
    Bolşevik Rusiyası isə Azərbaycanı çoxdan işğal etməyə hazırlaşırdı.
    S.M.Kirov 1920-ci ilin martın 9-da A. Mikoyana göndərdiyi məktubda
    XI ordu ilə birgə hərəkət etmək haqqında göstərişlər verərək bildirirdi:
    “Kəşfiyyatı gücləndirin, bizə rəqibin (yəni – milli Azərbaycan
    Ordusunun – N. Y.) harada toplaşdığını bilmək lazımdır”. Qafqaz cəbhəsi
    inqilabi Hərbi Şurası S.Q.Orconikidzenin başçılığı ilə 21 və 23 aprel
    tarixində XI Orduya Aprelin 27-də Azərbaycan sərhədini keçib bütün
    ərazini tutmaq əmrini vermişdi.
    Aprelin 27-də azərbaycanlı bolşeviklər gündüz saat 12-də Azərbaycan
    K(b)P MK, RK(b)P Ölkə Komitəsinin Bakı bürosu və Mərkəzi
    Nəsiman Yaqublu
    60
    fəhlə konfransı adından Parlamentə 12 saatlıq ultimatum verdilər. Ultimatumu
    müzakirə etmək üçün yaradılan Parlament komissiyası ilə kommunistlər
    arasında gedən danışıqlardan sonra qərara alındı ki, bu məsələ
    Parlamentin fövqəladə iclasında müzakirə edilsin. Axşam saat 19.30-da
    Parlamentin fövqəladə iclasında M.Hacınski komissiya adından bildirdi
    ki, kommunistlərin ultimatumunun bütün şərtləri müsavatçıların lideri
    M.Ə.Rəsulzadə istisna olmaqla komissiya tərəfindən qəbul edilir.
    Parlamentin son iclasında səs çoxluğunu pozan “ittihad”la “sosialistlər”
    in birləşməsi idi. Çünki, “Müsavat” Parlamentdə 32 millət
    vəkili ilə, Müsavat mövqeli bitərəf qrup isə (başçısı F.Xoyski idi)
    7 deputatla təmsil olunurdu. “ittihad” 11, “Sosialistlər” də 11 millət
    vəkilinə malik idilər. “Əhrar”ın təmsilçilərinin sayı 10 millət vəkili
    idi. Belə bir vəziyyətdə M.Ə.Rəsulzadə son dəfə olaraq parlamentin
    iclasında çıxış etdi. O, çıxışında dedi: “Əfəndilər, mötəcaziz bir
    ultimatum qarşısında qalmışıq. Burada təslimdən bəhs edirlər. Fəqət
    əfəndilər, təslim nə demək? Kimə tərki mövqe edirik? Bizə deyirlər
    ki, hüdudunuzu keçən ordunun başında Nicati adında bir türk
    komandanı durmuşdur. Rusiyadan gələn bu mötəcaviz ordu təxmin
    edirlər ki, həyat və məmat mücadiləsində qalan Türkiyənin xilası
    üçün gedir. Yalandır. Gələn ordu rus ordusudur. Fərzən komandanı
    bir türk olsa da, yenə rusdur, istila ordusudur. Onun istədiyi 1914-cü
    il hüduduna qayıtmaqdır. Anadolu imdadına gedəcək bəhanəsilə
    yurdumuza girən bu işğal ordusu buradan bir daha çıxmaq istəməyəcəkdir.
    Qızıl Rusiya ilə anlaşmaq üçün hökuməti mütləq bolşeviklərə
    təslim ultimatumu qəbul etmək zillətinə qatlanmağa ehtiyac yoxdur.
    Bu mötəcavizanə ultimatumu rədd etməliyik... (22, s. 146-147).
    Sədr M.Y.Cəfərov verilən ultimatumu səsə qoydu, üç nəfər
    bitərəf qalmaqla hakimiyyət bolşeviklərə verildi (23, s. 112-113).
    1920-ci ilin Aprelin 27-də baş verən hadisələrdən sonra M.Ə.Rəsulzadə
    yaxın əqidə dostları ilə birgə gizli fəaliyyətə başladı.
    Parlamentdə hökumət təhvil verildikdən sonra M.B.Məmmədzadə
    ilə Ə.V.Yurdsevər M.Ə.Rəsulzadənin qaldığı mənzilə gedib, partiya
    liderindən məsləhətlər aldılar. M.Ə.Rəsulzadə ilə görüşdən sonra onlar
    Cəfər Cabbarlının (böyük yazıçı və dramaturq – N. Y.) şəhər kənarındakı
    evinə getdilər. M.Ə.Rəsulzadənin göstərişlərinə uyğun olaraq Cəfər Cabbarlı,
    Mirzə Bala Məmmədzadə, Əbdül Vahab Yurdsevər, Məmməd Sadiq
    Quluzadə və Məmməd Həsən Baharlıdan ibarət Müsavatın “Gizli
    Ümumi Mərkəzi” yaradıldı. Ə.V.Yurdsevər bununla bağlı yazırdı: “Partiya
    mərkəzi qurulduqdan sonra vəzifə bölgüsünə başlanılmış və komisiyaların
    təşkilinə keçilmişdi. Emin bəyin də razılığı ilə gizli təşkilatın baMəhəmməd
    Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
    61
    şına M.B.Məmmədzadə gətirilmişdi. Müavini sifətilə Bakı Komitəsinin
    təşkili mənə tapşırılmışdı. Ümumi mərkəzin Baş katibliyinə isə Cəfər
    Cabbarlı seçilmişdi” (23, s.115).
    Azərbaycanın işğalının ilk günündən bolşeviklər qanlı üsullara əl
    atdı. Bu dövr Azərbaycanda bolşevik rejiminin ən təhlükəli zamanı idi.
    Yalnız: “1921-ci ilə ancaq hərbçilərdən 12 general, 27 albay və yarımalbay,
    46 kapitan, ştabskapitan, poruçik və podporuçik, 146 proporşik, 266
    nəfər başqa işçilər güllələnmişdi. 1920-ci ilin aprelin 28-dən 1921-ci ilin
    avqustuna qədər Azərbaycanda 48 000 (qırx səkkiz min) adam qırmızı
    terrorun qurbanı oldu” (23, s.128).
    M.Ə.Rəsulzadə yazırdı: “Azərbaycanın həqiqi diktatoru, cəlladbaşı
    Pankratov idi. Pankratovun əmri fövqündə bir əmr yox idi”
    (23, s.128). Pankratov XI Ordunun Siyasi şöbəsinin rəisi idi.
    Ümumiyyətlə isə bu dövrdə Azərbaycanda üç qanlı təşkilat fəaliyyət
    göstərirdi: 1) XI Ordunun Pankratovun başçılığında olan Xüsusi Şöbəsi –
    “Osobı otdel”; 2) Azərbaycan Çekası; 3) XI Ordunun inqilabi tribunalı.
    Bu təşkilatların içərisində ən qorxulusu “Osobı otdel” idi. Çünki
    “Osobı otdel” sorğusuz-sualsız istədiyi adamı güllələmək, öldürmək hüququna
    malik idi. Yalnız 1920-ci ilin avqustunda AK(b)PMK Siyasi Bürosunun
    iclasında XI Ordunun Xüsusi Şöbəsinə AK(b)MK Siyasi Bürosunun
    xəbəri olmadan heç bir ölüm hökmü çıxarmamaq təklifi verilmişdi.
    Azərbaycanda Pankratovun başçılığı altında olan “Osobı
    otdel”də isə çoxlu ermənilər fəaliyyət göstərir və imkandan istifadə edib
    azərbaycanlılardan qisas alırdılar.
    Lakin Sovet hakimiyyətinin basqı və təzyiqlərinə baxmayaraq
    M.Ə.Rəsulzadənin rəhbərliyində olan “Gizli Müsavat” təşkilatı xalq arasında
    ciddi fəaliyyət göstərirdi. Partiyanın Bakı təşkilatından sonra Gəncə,
    Qarabağ, Qazax və digər bölgələrdə güclü bölmələr vardı. Həmin
    dövrdə “Müsavat”ın gizli fəaliyyətinə rəhbərlik edənlərdən biri, tanınmış
    müsavatçı Ə.V.Məmmədzadə (Yurdsevər) yazırdı ki, Qızıl Ordu
    qüvvələri olmasa idi, “Gizli Müsavat” Azərbaycanın istənilən yerində
    sovet idarəsini devirə bilərdi.
    Bolşeviklərin işğalçı mahiyyətini anladıqca, xalqın etiraz müqaviməti
    artırdı. Tezliklə Azərbaycanı bürüyən silahlı üsyanlar bolşeviklərin
    ölkədə asanlıqla qala bilməyəcəyini sübut etdi. 1920-ci ilin mayın 21-də
    Tərtərdə başlanan ilk üsyan mayın 25-də Gəncədə daha böyük miqyas
    aldı. Bir həftəyə yaxın müddətdə Gəncədə sovet hökumətinin fəaliyyəti
    dayandırıldı. XI Ordunun güclü hərbi müdaxiləsindən sonra bolşevik əsgərlərindən
    8500, Milli Ordumuzdan və mülki əhalidən isə 8000-13000-ə
    qədər adam həlak oldu. Hələ o zaman Bakını tərk etməyib Ramanada
    Nəsiman Yaqublu
    62
    gizli yaşayan M.Ə.Rəsulzadə sonralar yazırdı: “Bu üsyan ibtida Gəncədə
    başladı. Çarizmin qəddar generalı Sisyanova parça-parça doğranıncaya
    qədər müqavimət göstərən Cavad xanın şəhəri bu dəfə də özünü
    göstərirdi” (17, s. 70).
    Azərbaycanın digər bölgələrində də bolşeviklərə qarşı ciddi müqavimət
    göstərilirdi. Və getdikcə M.Ə.Rəsulzadənin gizli fəaliyyəti də qeyri-
    mümkün olurdu.
    Bakıda qalmağın təhlükəli olduğunu və daim axtarıldığını hiss edərək
    M.Ə.Rəsulzadə şəhəri tərk etməyi qərara aldı. Münasib yer olaraq
    Lahıcda qalmağa üstünlük verdi. Lahıca müsavatçı dostu Abbasqulu Kazımzadə
    ilə getdi. Əslən Lahıcdan olan digər dostu Ağabala Qasımov
    ona bu işdə böyük köməklik göstərdi.
    Lahıcda olduğu müddətdə M.Ə.Rəsulzadə istiqlal tariximizin öyrənilməsinə
    əvəzsiz bir töhvə bəxş edir: “Əsrimizin Səyavuşu”nu yazır.
    Lakin Lahıcda vəziyyət getdikcə gərginləşirdi. Onun ciddi izlənilməsi
    haqqında məlumatlar da çatdırılırdı. Təhlükədən sovuşmaq
    üçün müxtəlif evlərdə, əsasən də Məşədi Salman deyilən birisinin evində
    qalırdı. Tezliklə Lahıcdan çıxmaq məcburiyyətində qaldı.
    1920-ci il avqustun 17-də M.Ə.Rəsulzadəni Lahıc yaxınlığındakı
    Qaraməryəmdə həbs edib Bakıya apardılar .
    M.Ə.Rəsulzadə həbsxanada olarkən keçmiş mübarizə dostu Stalin
    Bakıda onunla görüşdü və həbsxanadan azad etdirib, özü ilə birgə
    Moskvaya apardı. Moskvada o, bir müddət RSFSR Millətlər Komissarlığında
    çalışdı, sonra oradan Sankt-Peterburqa, Sankt-Peterburqdan Finlandiyaya,
    Finlandiyadan Türkiyəyə getdi.
    Ədəbiyyat:
    1) Rəsulzadə M.Ə. Stalinlə ixtilal xatirələri. B.1991. 2)Məmmədzadə M.B. Milli
    Azərbaycan hərəkatı. B.1992. 3)“Açıq Söz” qəzeti, 1917, N513. 4)Azərbaycan
    Kommunist Partiyasının oçerkləri. Bakı, 1964. 5) Əfəndiyev S.M. Azərbaycan
    proletariatının inqilabi hərəkatı tarixindən. Bakı,1957. 6) Mehmet Saray.
    Azərbaycan Türk tarixi. istanbul, 1993. 7)“Şərqi-Rus” qəzeti. Bakı, 1903, N14.
    8) Oruclu M. Müsavat Partiyasının fəaliyyəti. “Müsavat” jurnalı, Bakı, 1995,
    N3(7). 9)“Azərbaycan” jurnalı, 1955, N12(36). 10) Cəfərov N. Milli ictimai
    fikir tariximizdən. Bakı, 1993. 11) Rəsulzadə M.Ə. Azərbaycan Cümhuriyyəti:
    keyfiyyəti-təşəkkülü və şimdiki vəziyyəti. istanbul, 1990. 12) “Açıq Söz” qəzetu,
    1915, N1. 13) “Kaspi” qəzeti, Bakı, 1917, N84. 14) ihsan ilqar. Rusiyada
    Birinci Müsəlman Konqresi. Ankara, 1990. 15) Həsənov C. Azərbaycan
    Beynəlxalq münasibətlər sistemində. Bakı, 1993. 16) Azərbaycan Prezidenti
    işlər idarəsinin Arxivi, fond 276. 17)Rəsulzadə M.Ə. Azərbaycan
    Cümhuriyyəti. Bakı, 1990. 18) Balayev A. Azerbaydjanskoye natsionalnoye
    dvijeniye v. 1917-1918 q. Bakı, 1990. 19) Azərbaycan Respublikası Milli
    Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
    63
    M.Ə.Rəsulzadənin 1911-1912-ci
    ildə yazdığı “iran türkləri” əsəri
    Arxiv idarəsi . Fond 894. 20) Azərbaycan Prezidentinin işlər idarəsinin Siyasi
    Sənədlər Arxivi, fond 277. 21) Azərbaycan Respublikası Milli Arxiv idarəsi.
    fond 895. 22)Yaqublu N. Məmməd Əmin Rəsulzadə. Bakı, 1991. 23)Yaqublu N.
    Müsavat Partiyasının tarixi. Bakı, 1997.
    9. iRANDAKI FƏALiYYƏTi
    M.Ə.Rəsulzadənin iranla
    bağlı ilk nəşr edilən məqaləsi “iranda
    hürriyyət” adlanır. Məqalə
    1906-cı ilin 20 fevralında “irşad” qəzetinin
    51-ci sayında nəşr edilib (1,
    s. 28-30).
    M.Ə.Rəsulzadə bu yazısında
    iran və burada yaşayanlar haqqında
    “Bu millət öldü, dəxi dirilməz” deyənlərə
    etiraz edərək, bu fikrin yanlış
    olduğunu göstərir. Qeyd edir ki,
    iranda “Ədalətxana” Məclisinin
    yaradılması bu fikirləri inkar edir və
    insanlarda böyük ümidlər yaradır.
    M.Ə.Rəsulzadənin iranla bağlı
    1906-cı ilin 21 iyununda nəşr edilən
    ikinci məqaləsi isə belə adlanır:
    “iranda inqilab” (1, s.48-50). Bu
    məqalədə iran inqilabına, xüsusən
    Tehranda baş verən hadisələrə müsbət
    münasibət bildirərək o, yazırdı: “Bu vaxta kimi iran hürriyyətpərəstləri
    iran hökuməti ilə fəqət şifahən müqavilə ediyordular. indi müsadiməyə
    də çıxmışlar. Eybi yox, heç bir yerdə hürriyyət, azadlıq qansız ələ
    gəlməmişdir. Həyat müsadimədə, mücadilədə, ittihad və ittifaqdadır.
    Haydı iranlı qardaşlar, yeriyiniz, yeriyiniz də heç bir şeydən vahimə etməyiniz”
    (1, s. 49).
    M.Ə.Rəsulzadə iranda gedən proseslərlə, iran ictimai-siyasi mühiti
    ilə daima maraqlanmışdı. M.Ə.Rəsulzadənın iranla əlaqəli nəşr edilən
    aşağıdakı məqalələrini göstərmək olar: 1) “iranda hürriyyət”; 2) “iranda
    inqilab”; 3) “iranda yanvarın doqquzu”; 4) “iran işləri”; 5) “irana dair”;
    6) “Şahın vəfatına dair”; 7) “Təbriz vəkillərinin Bakıda təbəqqübləri
    (dayanmaları)”; 8) “Bakı, 17 mart”.
    Nəsiman Yaqublu
    64
    Tehranda nəşr etdiyi “irani Nov”
    (“Yeni iran”) qəzeti,
    1909-1911-ci illər
    M.Ə.Rəsulzadənin yazdığı digər məqalələrdən aydın olur ki, o,
    iranla bağlı olmuş yalnız bir ziyalı, qəzet əməkdaşı yox, həm də bir siyasətçi,
    peşəkar inqilabçı kimi hadisələri izləmişdir.
    “Tərəqqi” qəzetinin 1908-ci ilin 10 avqustunda isə “M. Ə.” imzası
    ilə onun “irana dair. Təbriz əhvalatı. Xüsusi müxbirimizdən” başlıqlı yazısı
    çap edilir.
    O, Bakıda olduğu müddətdə iranla əlaqəni kəsməmiş, 1908-ci ilin
    noyabr ayının 24-də “Tərəqqi” qəzetində çap edilən ictimai-siyasi yazısında
    və yenə həmin qəzetin 1909-cu ilin 15 yanvarında nəşr edilən
    “iran işlərinə dair” digər yazısında irandakı prosesləri təhlil etmişdir (1,
    s. 285).
    M.Ə.Rəsulzadənin irana getdikdən sonra “Tərəqqi”də çap olunan
    yazısı 1909-cu ilin martın 18-nə təsadüf edir. “iran məktubları” başlıqlı
    yazılarını ilkin olaraq iranın Rəşt şəhərindən göndərir və bununla da
    onun iranda fasiləsiz iki ilə yaxın fəaliyyəti başlayır.
    M.Ə.Rəsulzadə irana həm də partiya xətti ilə getmiş, sonradan Bakı
    Sosial Demokrat Komitəsinin tapşırığı ilə Gilan inqilabına nəzarət üçün
    Rəşt şəhərində olur (2, s.36-37). Sonradan o, mücahidlərlə birlikdə
    Tehrana gedərək Məşrutə hərəkatının fəalına çevrilir. Eyni zamanda o,
    “iran Demokrat Firqəsi”nin qurulmasında və proqramının yazılmasında
    iştirak edir. M.Ə.Rəsulzadə bu
    dövrdə yaxın dostu olan Seyid Həsən
    Tağızadə başda olmaqla Avropada
    təhsil almış bir qrup iran ziyalısı ilə
    birlikdə (Hüseynqulu Xan Nəvvab,
    Süleyman Mirzə, Seyid Məhəmməd
    Rza və b.) 1910-cu ilin sentyabrında
    “iran Demokrat Partiyası”nı yaradır.
    1909-cu ilin avqustun 23-də
    Tehranda M.Ə.Rəsulzadənin böyük
    fəallığı və təşkilatçılığı ilə
    “irani-Nov” (“Yeni iran”) qəzeti
    nəşr edilir. Əslində bu qəzet iran
    Demokrat Partiyasının ideyalarını,
    fikirlərini yayırdı. Gündəlik milli, siyasi,
    ictimai, iqtisadi, ədəbi, bədii,
    əxlaqi və məzhəbi “irani-Nov” qəzetinin
    naşiri Məhəmməd Əbülziya,
    Baş redaktoru M.Ə.Rəsulzadə idi.
    Bu qəzet müxtəlif fasilələrlə 1911-ci
    Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
    65
    ilin mayın sonuna qədər nəşr edilib. M.Ə.Rəsulzadə qəzetdə aşağıdakı imzalarla
    yazılar çap etdirib: “M. Əmin”; “R-zadə”; “Rəsulzadə”; “M.Ə.Rəsulzadə”;
    “Niş”. Bu imzalarla onun 29, imzasız dərc edilmiş baş məqalələrinin,
    redaksiya şərhi və digər yazılarının sayı isə 200-dən artıqdır (3, s. 3).
    M.Ə.Rəsulzadə iranda geniş fəaliyyət göstərirdi. 1910-cu ildə
    Tehranda onun farsca “Tənqidi-firqeyi etidaiyyun və ya eçtiniaiyyun-etidaliyyun”
    (Mühafizəkar və ya sosialist-mühafizəkar partiyaların tənqidi)
    əsəri, 1911-ci ildə isə Ərdəbildə “Səadəti bəşər” kitabı (yenə farsca) nəşr
    edilir.
    M.Ə.Rəsulzadə iranda olarkən Məşrutə Hərəkatının rəhbəri
    Səttar xanla görüşür, onun qəhrəmanlığını təqdir edir. Sonradan Bakıya
    qayıdanda 1914-cü ilin noyabrında “iqbal” qəzetində (N786) onun
    ölümünüə həsr etdiyi “Səttar xan” məqaləsini çap etdirir. XX əsrdə iranda
    gedən proseslərdə, xüsusən Məşrutə inqilabında onun böyük fədakarlığını
    qeyd edir. Yazır ki, bir zamanlar Avropa qəzetləri onun adını “Qaribaldi”
    ilə bərabər tuturdular: “iştə bu vaxtilə iran Qaribaldisi olan zat ölmüşdür”
    (3, s. 423-425).
    “irani-Nov” qəzetində siyasi mövzularla bağlı kəskin yazılar nəşr
    edilirdi. Bu mətbu orqan irandakı xaricilərin gizli fəaliyyətlərini açıb ifşa
    edirdi. Sədr Haşiminin qeyd etdiyinə görə, Tehranın Milli Məclis
    nümayəndələri öz nitqlərində qəzetdə dərc olunan yazılardan istifadə
    edirdilər. “irani-Nov” qəzetində M.Ə.Rəsulzadənin və burada fəaliyyət
    göstərən vətənpərvərlərin nüfuzu iran mürtəce monarxist qüvvələrini narahat
    edirdi. Qəzetin bağlanması üçün və M.Ə.Rəsulzadənin buradan getməsi
    üçün müxtəlif səbəblər axtarılırdı. Bu işdə Rusiyanın irandakı səfirliyi də
    xüsusi fəallıq göstərirdi. 1911-ci ildə mayın 25-də M.Ə.Rəsulzadə “irani-
    Nov”un 51-ci sayında qəzetin naşiri Seyid Məhəmməd Şəbüstəriyə yazdığı
    məktubunu çap etdirdi. Həmin məktubdan: “Möhtərəm müdir! Qarşılaşdığım
    maneələr ucbatından bir müddət qəzetçilikdən uzaqlaşmağa və bu
    səbəbdən də iranı tərk edərək xaricə getməyə məcburam. Ona görə də
    kəmali-təəssüflə məqamımdan artıq bağlı olduğum əziz “irani-Nov”
    qəzetindən istefa verirəm. Xahişim budur ki, mənim bu çarəsiz ayrılıqdan
    hasil olan təəssüratımı və təəssüf hissimi qəbul edəsiniz. Və əgər bu
    səbəbdən Sizə, qələm yoldaşlarıma və “irani-Nov”un möhtərəm oxucularına
    bir narahatlıq üz verirsə bu istefaya görə əfv edin, hərəkətlərimə göz yumun
    və məni məzur tutun. M.Ə.Rəsulzadə. “irani-Nov”un redaktoru” (3, s. 4).
    Sonralar isə M.Ə.Rəsulzadə irandan getmək səbəbini belə
    xatırlayırdı: “O zaman orada “irani-Nov” qəzetinin baş redaktoru idim.
    Avropa üsulunda iranda ilk dəfə olaraq təsis olunan bu gündəlik demokratik
    qəzet getdikcə artan rus nüfuzunun intriqaları ilə bağlanırdı. O günNəsiman
    Yaqublu
    66
    “Yeni Qafqasiya” jurnalında “iran
    üsulu” yazısı
    lərdə Amerikanın iranın mahiyyətini islah məqsədi ilə gələn məşhur
    Morqan Şusterlə etdiyim siyasi müsahibənin qəzetdə dərc edilməsinə görə
    Rusiya səfarəti məni irandan xaricə atdırmaq üçün təşəbbüs etdi”.
    M.Ə.Rəsulzadənin irandakı fəaliyyəti haqda çox sonralar, Məşrutə
    inqilabı dövründə birgə çalışdığı, iran Məclisinin bir zamanlar başçısı olmuş
    Seyid Həsən Tağızadə böyük səmimiyyətlə aşağıdakı sözləri
    yazacaqdı:
    ...Rəsulzadə iran inqilabının başlanğıc dövründə Bakıdakı
    iranlı hürriyyətsevərlərlə işbirliyi yaradaraq kiçik istibdad dövründə
    Rəşt şəhərinə hərəkət etmişdi. Eyni ilin ortalarında Tehran zəbt
    ediləndə iranın başkəndinə gəlmişdi. Burada onun fövqəladə
    mühərrirlik qabiliyyəti meydana çıxdı və o, iran Məşrutə və ikinci
    Məclisi dövrünün ən yaxşı, ən tanınmış qəzetləri olan “Yeni iran”ın
    baş redaktoru oldu. Modern Avropa qəzetçilik məsləkini irana
    gətirən və gəlişdirən Rəsulzadədir” (4, s. 36-37).
    M.Ə.Rəsulzadənin yaxın silahdaşı olmuş Mirzə Bala Məmmədzadə
    1955-ci ildə Ankarada nəşr edilən
    “Azərbaycan” jurnalının 12-ci
    sayında yazırdı: “Hələ bu inqilab
    hərəkatını, eyni zamanda iranı müstəmləkə
    halına salmaq və Türkiyəni
    mühasirəyə salmaq istəyən Rusiyaya
    qarşı da bir qiyam mahiyyətində
    olduğu düşünülür və bu hərəkatda
    qafqazlı hürriyyətsevərlərin də mühüm
    rol oynadıqları göz önündə
    tutulursa, Rəsulzadəni sövq və
    təşviq edən qüvvət daha aşkar anlaşılmış
    olur” (5, 2).
    Qeyd edək ki, iranda Məşrutə Hərəkatı yatırılandan sonra Millət
    Məclisi dağıdıldı, inqilabçı və hürriyyətsevərlər isə cəzalandırıldı. Bu
    vəziyyətdə M.Ə.Rəsulzadə yaxın dostu Seyid Həsən Tağızadə ilə birlikdə
    iranı tərk etdi.
    Qeyd edək ki, M.Ə.Rəsulzadə sonradan Türkiyədə və digər Avropa
    ölkələrində mühacirətdə yaşadığı illərdə də iranda gedən prosesləri diqqətlə
    izləmiş və dəyərli məqalələr yazıb çap etdirmişdi. Xüsusən 1920-ci
    illərdə “Yeni Qafqasiya” jurnalında M.Ə.Rəsulzadənin bu mövzuda daha
    çox yazılarına rast gəlmək mümkündür. Belə ki, 1923-cü ildən onun
    istanbulda nəşr etdiyi “Yeni Qafqasiya” jurnalında iran mövzusuna həsr
    edilmiş aşağıdakı yazıları çap olunmuşdu:
    Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
    67
    iranda Məşrutə Hərəkatı ilə bağlı
    nəşr edilən kitaba münasibətini
    bildirən “Azərbaycan”
    jurnalındakı yazısı,1955-ci il
    1. “Rusiya-iran münasibətlərindən”. “Yeni Qafqasiya”, il-1, say 4,
    1924.
    2. “iran qəzetlərinin bir münaqişəsi münasibəti ilə”. “Yeni
    Qafqasiya”, il-1, say-12, 1924.
    3. “iranda Cümhuriyyət”. “Yeni Qafqasiya”, il-1, say 13, 1924.
    4. “Müasir iranın həqiqi
    çöhrəsi”. “Yeni Qafqasiya”,
    il-2, say 5, 1925.
    5. “Yeni iranın böyük bir
    müvəffəqiyyəti”. “Yeni
    Qafqasiya”, il-2, say 7, 1925-
    ci il.
    6. “irandakı Türkmən üsyanının
    mənası”. “Yeni Qafqasiya”,
    il-2, say18, 1925.
    7. “iran savcıları və bolşeviklər”.
    “Yeni Qafqasiya”, il-3,
    say 1, 1925.
    8. “iran hadisəsinin seyri”.
    “Yeni Qafqasiya”, il-3, say
    10, 1926.
    1955-ci ildə ömrünün sonlarında isə irandakı Məşrutə
    Hərəkatına münasibətini bildirən yazısını “Azərbaycan” jurnalında
    nəşr etdirdi: “Ricai-Azərbaycan Der Asri Məşrutiyyət”
    (“Azərbaycan” jurnalı, 1955-ci il, sayı 10-11, yanvar-fevral.)
    Bu yazılar M.Ə.Rəsulzadənin irandakı hadisələrə və proseslərə
    daim diqqətli olduğunu göstərir.
    Ədəbiyyat:
    1) Rəsulzadə M.Ə. Seçilmiş əsərləri. I cild, Bakı, 1992. 2) Məmmədli P. Cənubi
    Azərbaycan mətbuat tarixi. Bakı, 2009. 3) Rəsulzadə M.Ə. Seçilmiş əsərləri. II
    cild, Bakı, 2001. 4)Yaqublu N. Məmməd Əmin Rəsulzadə. Bakı, 1991.
    5) ”Azərbaycan” jurnalı, Ankara,1955, sayi: 12(36).
    10. TÜRKiYƏDƏKi FƏALiYYƏTi
    M.Ə.Rəsulzadənin Türkiyədəki fəaliyyəti onun irandan çıxarılması,
    gizli şəraitdə Bakıya gəlib burada bir müddət qalıb getməsindən sonra
    başlayır.
    Bu zamanlarda istanbulda 1911-ci ilin avqustunda “Türk Yurdu”
    cəmiyyəti yaradılmışdı. Bu cəmiyyətin
    fəaliyyətinə “ittihad və Tərəqqi” təşkilatı daha
    ciddi diqqət göstərirdi. Əhməd Ağaoğlu,
    Əlibəy Hüseynzadə, Məmməd Əmin bəy
    (türk şairi), Yusif Akçuraoğlu və digərləri
    cəmiyyətin fəalları idi. 1911-ci ilin noyabrından
    isə bu cəmiyyət “Türk Yurdu” dərgisini
    çıxarmağa başladı. Bu jurnalın imtiyaz
    sahibliyi şair Məmməd Əmin bəyin adına
    alınmışdı. Məmməd Əmin 1911-ci ilin avqustunda
    Ərzrum valisi olduğundan dərginin
    imtiyaz sahibliyi və müdirliyi Akçuraoğlu
    Yusifə həvalə edildi. Jurnalın nəşr proqramında
    aşağıdakılar nəzərdə tutulurdu:
    1) Türklərə məqbul olan bir ideal cəmiyyət
    yaratmaq; 2) Türklərin bir-birlərini tanımalarına
    xidmət etmək; 3) Osmanlı türkləri arasında
    türk milli ruhunun inkişafına və qüvvətlənməsinə
    kömək; 4) Dövlətlərarası siyasətdə
    əsas fikri, türk aləminin mənafeyini
    müdafiə etmək.
    Belə geniş proqramla fəaliyyətə başlayan
    “Türk Yurdu” jurnalının 1911-ci ilin 4-
    cü sayından M.Ə.Rəsulzadənin “iran türkləri”
    başlıqlı yazıları çap edilməyə başladı .
    Onun “Türk Yurdu” və “Səbilürrəşad”
    (“Doğru yol”) məcmuələrində nəşr edilən bu
    yazılarının o dövr üçün böyük əhəmiyyəti
    vardı. Çünki bu yazılar ilk dəfə idi ki, Türkiyədə iran türkləri haqqında
    ictimaiyyətə geniş məlumatlar verirdi. Məqalələri maraqlı edən digər bir
    cəhət isə onun müəllifinin iran mühitinə dərindən bələd olması idi.
    M.Ə.Rəsulzadənin “iran türkləri” başlıqlı yazılarının sayı 6 idi.
    Az sonra onun digər bir məcmuə olan “Səbilürrəşad”da iran və iran türkMəhəmməd
    Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
    69
    ləri ilə bağlı 8 yazısı da çap edilir. Əslində bu yazılar da “Türk Yurdu”
    nda çap olunanların bir davamı idi. M.Ə.Rəsulzadə bu yazılarda daha
    çox iranın ümumi tarixini təsvir etmişdir ki, bu da iran türklərinin keçmişinin
    öyrənilməsində ciddi bir mənbədir. Qeyd edək ki, M.Ə.Rəsulzadə
    sonradan verdiyi bir açıqlamasında iran türkləri ilə bağlı “Səbilürrəşad”
    da çıxan yazılarını tamamlamadığını bildirirdi.
    Türkiyədə olduğu müddətdə M.Ə.Rəsulzadə müsəlman dünyasının
    böyük mütəfəkkiri Şeyx Cəmaləddin Əfqaninin yaradıcılığı və dünyagörüşü
    ilə ciddi maraqlanır. Onun böyük əhəmiyyət daşıyan fikirlərini,
    fəlsəfi düşüncələrini öyrənir. Bəs Şeyx Cəmaləddin Əfqani hansı işıqlı
    ideyaları ilə M.Ə.Rəsulzadənin diqqətini cəlb edirdi?. ilk öncə böyük
    mütəfəkkir milliyyət şüurunu oyatmağın vacibliyini vurğulayır və bütün
    xoşbəxtliyi də bu problemin həllində görüb yazırdı: “Milliyyət xaricində
    səadət yoxdur”.
    Məhz bu illərdə o, Cəmaləddin Əfqaninin “Milli birlik fəlsəfəsi”
    əsərini farscadan türk dilinə çevirib “Türk Yurdu” jurnalında
    nəşr etdirdi.
    Türkiyədə olarkən M.Ə.Rəsulzadə “Türk Ocaqları”ndakı dəyərli
    mütəfəkkirlərlə də yaxın təmaslar qurmuşdu. Belə ki, burada olan tanınmış
    şəxsiyyətlər arasında “türkçülük” ideyası ilə bağlı fikir mübadiləsi
    aparılırdı. Bu məsələdə Əli bəy Hüseynzadə ilə Ziya Göyalpın mövqeləri
    müxtəlif idi. Türk dünyasında ilk dəfə olaraq “türkləşmək, islamlaşmaq
    və müasirləşmək” fikrini irəli sürən Əli bəy Hüseynzadə “Osmanlı lisanını”
    qızğınlıqla müdafiə edirdi. Ziya Göyalp isə Əli bəyin “Türkləşmək,
    islamlaşmaq və müasirləşmək” fikrini əsaslı şəkildə işləyib sadə türkcə
    yazmağı, danışmağı irəli sürürdü.
    Qeyd edək ki, Ziya Göyalpın dərin təhlil edib təkmilləşdirdiyi
    “türkçülük” ideyasının M.Ə.Rəsulzadəyə böyük təsiri olmuşdu. Bu
    haqda o, belə yazırdı: “...Mərhumun (Ziya Göyalpın) “Türk Yurdu”nda
    nəşr olunan “türkləşmək, islamlaşmaq və müasirləşmək” məqalələri məni
    vəcdə gətirdi. Bakıya getdim. Mətbuat dil məsələsi ilə məşğul idi. Bu
    məsələdə Ziya nəzəriyyəsini müdafiə etməyə başladım. Türkçülüyü təbliğ
    üçün müharibə ərəfəsində çıxarmağa başladığımız “Açıq söz” qəzetinə
    Ziyanın sözlərini bir “şüar” götürdük. Daha sonra Ziyanın son zamanlarda
    “Türk millətindənəm, islam hümmətindənəm, qərb mədəniyyətindənəm”
    şəklində dediyi bu şüar türkçülük, xalqçılıq vəzifələri üzərində
    təşəkkül edən milliyyətpərvər “Müsavat” qəzetinin proqram müqəddiməsində
    yer tapdı. Rus istibdadında mütəbərrik xanlıqlar şəklində deyil,
    müttəhit və milli bir kütlə surətində nicat bulan Azərbaycan türklüyü bu
    istiqlalını tərtəmiz edəcək bayrağa, əsri məfkurəsi ilə mütənasib bir məna
    Nəsiman Yaqublu
    70
    vermək istəyirdi. Bu mənanı da “türkləşmək, islamlaşmaq və müasirləşmək”
    məfhumlarında buldu: Bayrağı mavi, yaşıl və al rəngli qumaşlardan
    yapdı” (1, s. 45).
    Türkiyə həyatı, “Türk Ocaqları”nda işıqlı düşüncə sahibləri ilə qarşılıqlı
    təmasları onun türkçülük fikirlərini möhkəmləndirdi və bilgilərini
    artırdı. Bakıya qayıtdıqdan sonra “Şəlalə” jurnalında “Yeni lisançılar və
    türkçülər”, “Dil ictimai mühümbir amil” adlı məqalələr çap etdirdi.
    1915-ci ilin oktyabrından isə redaktoru olduğu “Açıq söz” qəzetini məhz
    ədəbi Azəri türkcəsi ilə nəşr etdi.
    Qeyd edək ki, M.Ə.Rəsulzadə Türkiyədə olarkən Bakıda fəaliyyət
    göstərən müsavatçılar Balkan müharibəsi ilə bağlı xalq arasında gizli
    yayılan bəyannamələr hazırlayırdı. Balkan müharibəsində çar Rusiyası
    əleyhinə yazılan və Türkiyəyə yardıma çağıran bəyannamə hökumət
    dairələrini bərk narahat etmişdi. Həmin bəyannamə müsavatçı Yusif Ziya
    tərəfindən istanbula çatdırılmış və M.Ə.Rəsulzadənin dəstəyi ilə “Səbilürrəşad”
    məcmuəsinin 1912-ci ildə (IX cilddə) 33-cü sayında nəşr
    edilmişdi. “Müsavat”ın qurucularından olan Məhəmməd Əli Rəsuloğlu
    öz xatirələrində bu haqda yazırdı: “Axtarış aparan polis müavini: “istanbulda
    olan qardaşın (Rəsulzadə Məhəmməd Əmin bəyi nəzərdə tuturdu)
    tərəfindən sənə bir bəyannamə göndərildiyini və sənin də onu bütün Qafqaziyaya
    yaydığını dedilər. Sizdə də bu bəyannamə çıxmadı” – dedi və
    getdi” (1, s. 50).
    1913-cü ildə Romanovlar sülaləsinin 300 illiyi münasibəti ilə verilən
    əfvi-ümumidən (bağışlamadan) sonra M.Ə.Rəsulzadə Bakıya qayıtmaq
    imkanı əldə etdi.
    M.Ə.Rəsulzadənin Türkiyədəki fəaliyyətinin ikinci dövrü 1918-ci
    ilə aiddir.
    1918-ci ildə iyunun 17-də Azərbaycan Respublikası nümayəndələrinin
    istanbul Beynəlxalq Konfransına (orada – Almaniya, Avstriya,
    Macarıstan, Türkiyə, Bolqarıstan və Qafqaz – Gürcüstan, Azərbaycan,
    Ermənistan və Dağlılar ittifaqının nümayəndələri iştirak edirdi) göndərilməsi
    müəyyənləşdi. Konfransda iştirak etmək üçün M.Ə.Rəsulzadə,
    X.Xasməmmədov və A.Səfikürdskidən ibarət nümayəndə heyəti təsdiq
    edildi. (Buraya əlavə dörd nəfər məsləhətçi və texniki heyət də daxil idi).
    Nümayəndə heyətinə konfrans iştirakçıları ilə siyasi, iqtisadi, maliyyə və
    hərbi məsələlərlə bağlı danışıqlar aparmaq və müqavilələr bağlamaq səlahiyyəti
    verilmişdi.
    M.Ə.Rəsulzadənin başçılıq etdiyi nümayəndə heyəti iyunun 24-
    də istanbula gəldi və burada nümayəndə heyəti çox gərgin vəziyyətdə
    işləməli oldu. Bu vəziyyət M.Ə.Rəsulzadənin göndərdiyi məlumatda daMəhəmməd
    Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
    71
    ha dəqiq ifadə olunmuşdu. M.Ə.Rəsulzadənin 1918-ci ilin avqustun 6-
    dakı 18 saylı məlumatında bildirilirdi: “Xarici işlər Naziri cənab Məmməd
    Həsən Hacınskiyə. Mən bir daha Tələt Paşa və Ənvər Paşa ilə görüşdüm.
    Sual çox qaranlıq idi, indi hər şey keçdi, onlar mənə ümid verdilər.
    Mən alman səfiri Bernsdorfolmla görüşdüm. Bakının neytral olması xəbərini
    qəzetə məlumat verən Tiflis nümayəndəliyindəki bir məmurdan
    öyrəndim... Hər ehtimala qarşı Bakı məsələsi əhəmiyyət kəsb edir. Azərbaycanın
    səlahiyyətli nümayəndəliyinin sədri – Məhəmməd Əmin Rəsulzadə”
    (3, F. 894, s. 10, iş 153, v. 19).
    M.Ə.Rəsulzadə istanbuldan yazdığı məktublarda narahatlıqla bildirirdi:
    “Nəyin bahasına olursa-olsun Bakını tutmaq lazımdır”.
    O, Nazirlər Şurasının sədri F.Xoyskiyə göndərdiyi məktubda isə
    yazırdı: “Siyasi mənzərə tamamilə dəyişib. Vilsonun prinsipləri əsasında
    sülh təklif edilib. Konfrans baş tutmayacaq. Ermənilər Qarabağı tələb
    edirlər. Avropada mütləq gecikmədən təbliğat lazımdır. Biz getməyə hazırlaşırıq.
    Əlimərdan bəy Avropaya gedir” (4, s. 80).
    Göründüyü kimi, Bakının alınması həyati bir məsələyə çevrilmişdi.
    “Müsavat” Partiyasının yaradıcılarından olan M.Ə.Rəsuloğlunun xatirələri
    bu mənada çox maraqlıdır: “Türk ordusu qərargahına xəritə, plan
    yetişdirmək üçün “Müsavat” Partiyası bütün qüvvəsilə çalışırdı. Hər gün
    dəniz və quru yolla türk ordusu qərargahı nəzdində bulunan arkadaşımız
    Abbas bəy vasitəsilə şəhərdəki əsgərlərin hərəkəti haqqında türk ordusu
    qərargahına lazımi məlumatlar verilirdi. Bolşeviklər bu məlumatın sürətlə
    öyrənilməsinə heyrət edirlərdi...” (4, s. 8).
    1918-ci il sentyabrın 15-də türk qoşunlarının və Azərbaycanın
    yeni yaranmaqda olan hərbi hissələrinin kəskin hücumu ilə Bakı şəhəri
    alındı.
    M.Ə.Rəsulzadə o günlərdə istanbulda idi, və bu xəbəri ona
    Türkiyənin Hərbi Naziri Ənvər Paşa çatdırdı (5, s.51-52).
    Qeyd edək ki, M.Ə.Rəsulzadə hələ istanbulda olarkən Almaniya ilə
    sovet Rusiyası arasında Brest-Litovsk müqaviləsinə əlavə sazişə (27
    avqust) cavab olaraq (həmin sazişə görə Almaniya Bakı neftinin bir
    hissəsini almaqla, Azərbaycanın bütün zəngin neft yataqlarının Kür
    sahilinə qədər Rusiyaya verilməsinə razı olurdu) Azərbaycan hökuməti
    adından Almaniyanın səlahiyyətli nümayəndəsi qraf Valdburqa bəyanat
    təqdim etmişdi.
    M.Ə.Rəsulzadə bu problemlə bağlı qəti və kəskin mövqeyini “iqdam”
    qəzetindəki yazılarında da bildirirdi. Bundan əlavə ona müraciət
    edən qəzetlərin müxbirlərinə danışdı: “Bakısız Azərbaycan – başsız bədəndir”
    (5, s. 52).
    Nəsiman Yaqublu
    72
    Göstərilən ciddi-cəhdlər nəticəsində 1918-ci il sentyabrın 23-də Tələt
    Paşa ilə Almaniya arasında gizli protokol imzalandı və həmin protokola
    əsasən Türkiyə qoşunları Azərbaycandan çıxır, Almaniya isə Azərbaycanın
    istiqlalının Rusiya tərəfindən tanınmasını təmin edirdi.
    Lakin sonrakı vəziyyət Almaniyanın bu prosesi təmin etməyinə imkan
    yaratmadı. Məlum oldu ki, müharibədə Almaniya, Avstriya-Macarıstan
    və Osmanlı dövləti ilə Bolqarıstan məğlub olmuş, hadisələrin istiqaməti
    dəyişmiş və Azərbaycan üçün yeni bir imtahan dövrü başlamışdı.
    Belə ki, Almaniya artıq məğlub dövlətə çevrilmişdi və 1918-ci il oktyabrın
    30-da Lemnos adasının Mudros limanında, ingilislərin “Aqamemnon”
    gəmisində imzalanan sülhə əsasən Bakı, Batumi və digər yerlər
    müttəfiqlərin nəzarəti altına keçirdi.
    Türk qoşunlarının Bakıdan çıxarılmasından sonra şəhərə girən ingilislər
    Azərbaycanı müstəqil dövlət olaraq qəbul etmirdilər. Lakin genaral
    Tomsonla aparılan uğurlu danışıqlar getdikcə real nəticələr verirdi.
    Qeyd edək ki, 1920-ci ilin məlum 27 Aprel işğalından sonra,
    M.Ə.Rəsulzadə bir müddət həbsxanada qaldı. i. V. Stalin tərəfindən
    azad edilib Rusiyaya aparıldıqdan sonra, oradan Finlandiyaya, Finlandiyadan
    isə Türkiyəyə gəldi. M.Ə.Rəsulzadənin və müsavatçıların istanbuldakı
    fəaliyyətinə qədər mühacirlərimiz tərəfindən müəyyən işlər görülmüşdüsə
    də, lakin bu sistematli xarakter daşımırdı. Dağınıq halda olan
    bu qüvvələr vahid təşkilatda təmsil olunmurdu. Qeyd edək ki, hələ 1920-
    ci ilin əvvəlndə Almaniyada-Berlində 100-ə qədər tələbə təşkilatlanmışdı.
    Azərbaycan Xalq Cumhuriyyətinin səlahiyyətli nümayəndəsi, Azərbaycan
    Parlamentinin sabiq sədri Əlimərdan bəy Topçubaşov isə 1920-ci
    ilin sentyabrında Millətlər Cəmiyyətinə Azərbaycanın işğal olunması məlumatını
    rəsmi şəkildə çatdırsa da, bir faydası olmamışdı. “Kommunist”
    qəzeti isə onu bu fəaliyyətinə görə kəskin tənqid etmişdi.
    Bu illər həm də Azərbaycan nefti uğrunda ayrı-ayrı dövlətlərin mübarizəsi
    dövrü idi. Belə ki, 1922-ci ilin aprel ayının 10-da Cenevrədə keçirilən
    konfransda məqsəd Bakı neftinin imtiyazı idi və bu da gizli saxlanılmışdı.
    Bununla əlaqədar mühacirətdəki Azərbaycan nümayəndələri fəallıq
    göstərmiş, etiraz notaları vermişdilər. Beləliklə, mühacirlər “Azərbaycan
    davası”nı bu və ya digər şəkildə davam etdirirdilər.
    M.Ə.Rəsulzadənin milli mücadilə tariximizdə ən böyük
    xidmətlərindən biri azərbaycanlı mühacirləri (o zaman mühacirlər iki
    qrupa bölünmüşdü: siyasi və qeyri-siyasi) birləşdirib toplamağı oldu.
    Parisdə, Tehranda, Almaniya, italiya, Fransa, Xorasan, Mazandaran,
    Qars, Ərzrum kimi şəhərlərdə nümayəndələrimizin, əski mühacirlərimiMəhəmməd
    Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
    73
    “Yeni Qafqasiya” jurnalı
    zin olmasına baxmayaraq istanbulda bu işi M.Ə.Rəsulzadə öz üzərinə
    götürmüşdü.
    O, “Milli Mərkəz” təşkil edib,
    müsavatçı olmayan siyasətçiləri də bir
    təşkilat halında birləşdirdi. Tezliklə
    bütün Sovetlər Birliyini həyəcana gətirən
    “Yeni Qafqasiya” jurnalını nəşr etdi. Az
    müddət içərisində M.Ə.Rəsulzadə “Azərbaycan
    Cumhuriyyəti, (keyfiyyəti-təşəkkülü,
    şimdiki vəziyyəti)” əsərini yazıb
    çap etdirdi. Əsər böyük maraqla qarşılandı.
    Vyanada çıxan “Doyçe Ostrey – Xişe
    Tades Saytunq” qəzetində, Türkiyədə çap
    edilən məşhur “Tan”, “iqdam”, “Axşam”,
    “Əməl” mətbu orqanlarında əsərə
    yüksək qiymət verilirdi.
    M.Ə.Rəsulzadənin Türkiyədəki
    fəaliyyətini iki dövrə bölmək olar: birinci dövr 1922-1931-ci illəri
    əhatə edir, ikinci dövr isə 1948-ci ildən başlayır. Hər iki dövrdə o,
    böyük çətinliklərlə qarşılaşmışdı. Mühacirət həyatının ağır şərtləri daxilində
    mübarizə aparmaq, maddi imkansızlıq, yurdsuzluq kimi çətinliklər
    içərisində yaşamaq və nəhayət kənar ölkə daxilində (istər Türkiyə olsun,
    istərsə də digər Avropa ölkələri) siyasi mücadiləyə uyğunlaşmaq çox çətin
    idi. Digər tərəfdən buraya nəhəng bir imperiya maşını – Sovetlər Birliyi
    də təsir edir, M.Ə.Rəsulzadənin və başqa mühacirlərin fəaliyyətinə
    maneçilik göstərirdi.
    M.Ə.Rəsulzadə yazırdı: “Bulunduğumuz mühacirət şərtləri daxilində,
    Azərbaycan davası naminə birləşmək milli davanı yaşatmış və yaşadan
    fikir sistem və nümayəndələrinə hörmət etməklə olur. Bunun üçün
    hər türlü kiçik hesablardan və hisslərdən sıyrılaraq fikrə önəm vermək lazımdır”
    (4 s. 176).
    Azərbaycan Milli Qurtuluş Hərəkatının böyük ideoloqu M.Ə.Rəsulzadənin
    istiqlal tariximizdəki ən böyük xidmətlərindən biri də Azərbaycanın
    azadlığı, müstəqilliyi mübarizəsini elmi və sistemli şəkildə aparan
    mətbuat orqanlarını yaratmasıdır.
    M.B.Məmmədzadə yazırdı: “Çünki o, (yəni M.Ə.Rəsulzadə - N.
    Y.) mətbuatın nə kimi bir qüvvə olduğunu yüksək qiymətləndirirdi...
    Mətbuat aydınlaşdırma ilə birlikdə fikirləri və beyinləri bir ideal ətrafında
    Nəsiman Yaqublu
    74
    “Azəri Türk” jurnalı
    birləşdirmək, tərbiyə və sövq etmək qüdrətinə də malikdir” (6, s. 177-
    178).
    Əslində Azərbaycan mühacirət mətbuatının
    yaranma tarixi məhz 1923-cü il
    sentyabrın 26-dan – “Yeni Qafqasiya”
    jurnalının nəşrindən başlayır.
    1927-ci ildə sovet dövlətinin
    təzyiqi ilə Türkiyə hökuməti “Yeni
    Qafqasiya”nın nəşrini qadağan etdi. “Yeni
    Qafqasiya”nın nəşri dayandırıldıqdan
    sonra M.Ə.Rəsulzadə böyük cəhdlərlə
    “Azəri Türk” jurnalının çapına nail oldu.
    Jurnal 1928-ci ildə istanbulda nəşrə
    başladı. Jurnalın abunə şəraiti belə idi:
    illiyi 200 quruş, altı aylığı 110 quruş, bir
    nüsxəsi 10 quruş, xaricdə bir nüsxəsi 10
    quruş, jurnal on beş gündən bir çap olunurdu.
    Ədəbi-ictimai, elmi və siyasi, milliyyətçi
    bir məcmuə idi. Jurnalın məsul
    müdiri Məmməd Sadiq idi. Jurnalın baş məqaləsi “Tutacağımız yol”
    adlanırdı. Məqalənin müəllifi M.Ə.Rəsulzadə idi. O, yazırdı: “Gedəcəyimiz
    yol əski zaman şairlərinin iftixar etdikləri kimi “Rəhi-narəbdə” (getməyən
    yol) deyildir. Əksinə, bu yol çox müşkül və tikanlı olmaqla bərabər,
    gedilmiş şanlı bir yoldur. Bu haqq yolu və millət yoludur. Bir yol ki,
    müasir şərq hal-hazırda o yolla salih olmuşdur. Bir yol ki, sabit Rusiya
    imperatorluğu daxilində yaşayan məhkum millətlər, dəxi o yola girmişlərdir.
    Bir yol ki, milliyyət hədəfi istiqlaldır!” (7).
    1929-cu il martın 1-də M.Ə.Rəsulzadə daha bir mətbu orqanın
    – “Odlu Yurd”un nəşrinə başladı. Milli hərəkata güc verməyə,
    bolşevizmlə mücadiləni şiddətləndirməyə yönələn “Odlu Yurd”
    oxucuların böyük marağına səbəb oldu. Dərginin ilk sayında M.Ə.Rəsulzadənin
    “Çöhrəmiz” adlı məqaləsi çap olundu: “Odlu Yurd! Bu iki söz
    türkcə kəlmənin – “Azərbaycanın müqabil olduğunu söylərsək, məsələ
    Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
    75
    “Odlu Yurd” jurnalı
    yarı-yarıya anlaşılmış olur. Yarı-yarıya
    deyirik, çünki hal-hazırda bir deyil, iki
    Azərbaycan vardır: Rus istilasına rəhbərlik
    rolunu oynayan “qızıl Azərbaycan” ilə qəlbində
    hürriyyət və istiqlalın sönməz odunu daşıyan
    “milli Azərbaycan!”. Milli Azərbaycan bayrağı
    – işdə bizim çöhrəmiz!.. Milli hürriyyət
    uğrunda çarpışan, çalınmış istiqlalını geriyə almaq
    üçün çalışan bir millət çöhrəsi!” (8).
    Azərbaycanlı mühacirlərin fəaliyyətinə
    əsas dəstəyi “Türk Ocaqları” göstərirdi. Əsası
    1912-ci ilin martın 25-də qurulan bu dərnəyin
    Nizamnaməsində göstərilirdi: “Türk təbəələrini
    bir islam millətinin ana fəsi olaraq tanıtmaqda,
    böyləcə osmançılıq, islamçılıq və türkçülük
    akımlarının bir arada var olduğu bu keçiş dönəminin bəlirsiz xarakterini
    sərgi-ləməkdəydi” (13, 55).
    Sonrakı fəaliyyətində Türkiyə xaricində yaşayan türklərə dəstək verən
    “Türk Ocaqları” Cumhuriyyət elanından sonra yeni problemlərlə üzləşdi.
    1929-cu ildə “Yeni Məcmuə”dəki söhbətində Türkiyənin tanınmış
    dövlət adamı Həmdullah Sübhi Tanrıövər “Türklük” anlayışının siyasi
    sərhədlər hüduduna çıxmasının əleyhdarı olduğunu bildirmişdi. Həmdulla
    Sübhi demişdi: “Kaşğar, Türküstan, Krım, Bakı, Azərbaycan... Bütün
    türk məmləkətləri ilə aramızda könül və fikir birliyi vardır. Türk ocağı
    dar millətpərvərlik güdməz. Ocaqlı bilir ki, bu müəssisə Şərqdə Qərbin
    müməssimidir. Mədəniyyət birdir, yalnız şəkli başqadır” (13, s.57).
    Əslində Həmdulla bəy təşkilatın milliyyətçiliyini “kültürəl milliyyətçilik”
    olaraq tanıtmaq istəyirdi. Lakin onun əksinə olan müəyyən qüvvələr
    isə “Türk Ocaqları”nın “Dış türklər” nəzdində daha “fəal” bir politika
    izləməsi gərəkliyi” önə sürdülər” (13, s.57).
    1924-cü ildə 64 nümayəndənin iştirakı ilə keçirilən “Türk Ocaqları”
    nın ilk konqresində yenə iki məsələ xüsusi olaraq vurğulanırdı: 1) Dil
    hüdudlarını istilahlara qarşı qorumaq; 2) Türk inqilabının beşikçisi olmaq.
    (13,s. 58).
    “Türk Ocaqları”nın 1925-ci il qurultayı da ciddi mübahisələrlə keçdi.
    “Xaricdəki türklər” mövzusu ətrafında ciddi müzakirələr aparıldı.
    “Türkiyə xaricində yaşayan türklərin “Türk Yurdu” dərgisi vasitəsi ilə
    aydınladılması və yüksəldilməsi vəzifəsinin üstələnməsi” fikrinə çoxluq
    üstünlük verdi (13,s. 60).
    Nəsiman Yaqublu
    76
    Mühacirət mətbuatının Türkiyədə qadağan edilməsi sənədi,
    1931-ci il
    1927-ci ildə “Türk Ocaqları”nın qurultayında edilən bir dəyişiklik
    isə bu qurumun fəaliyyətini məhdudlaşdırırdı. Belə ki, Cumhuriyyət Xalq
    Partiyası Nizamnaməsinin 40-cı maddəsindəki dəyişikliyə əsasən türk
    ocaqlarının partiya təsiri altında bir quruluş olduğu vurğulanırdı. Və xüsusi
    qeyd olunurdu ki, “Türk Ocaqları”nın şöbələri ancaq Türkiyə Cumhuriyyəti
    dövlətinin sərhədləri daxilində qurulub fəaliyyət göstərməlidir.
    1928-ci ildə isə Həmdullah Sübhi bəy Ədalət naziri Mahmut Ecat
    Bozqurdun hüzurunda etdiyi bir çıxışında “Türk Ocaqları” milli hüdudların
    xaricində heç bir fəaliyyət sahəsi qəbul etməmiş və etməyəcəkdir”
    fikrini söyləmişdi (13, 61).
    Türkiyədə artıq tək partiya rejiminin güclənməsi bütün sahələrdə
    hiss olunurdu. Son olaraq isə “Türk Ocaqları”nın 1930-da qurulan sərbəst
    partiya ilə əlaqələrinin müəyyənləşməsi hər ikisinin bağlanmasına daha
    bir səbəb oldu.
    Beləliklə, azərbaycanlı mühacirlərin də fəaliyyətinə ciddi dəstək
    verən “Türk Ocaqları” qurumu fəaliyyətini dayandırdı.
    Bu prosesin sonu olaraq azərbaycanlıların Türkiyədəki siyasi
    fəaliyyəti qapadıldı. Əlavə edək ki, 1931-ci ildə Türkiyə Xarici işlər
    Naziri Tövfik Rüştinin və SSRi Xarici işlər Naziri M.M.Litvinovun
    ölkəyə müvafiq səfərindən sonra azərbaycanlı mühacirlərin Türkiyədə
    Sovet ittifaqı əleyhinə təbliğatı dayandırıldı. Mühacirlərin düşdüyü
    vəziyyəti Azərbaycanda Kommunist Partiyasının XX Bakı Konfransında
    partiya katibləri Polonski və Ağa Sultanov çıxışlarında belə bildirirdilər: “MüMəhəmməd
    Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
    77
    savatçılar xarici ölkələrdə bizim əleyhimizə ciddi mübarizə aparırlar, lakin
    onlara yeni zərbə vurulmuşdur. istanbulda Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin
    ümumi redaktəsi altında çıxan mətbuat orqanları “Odlu Yurd”, “Azəri Türk”,
    “Bildiriş” kimi məcmuələr... bağlanmışdır” (4, 195.).
    M.Ə.Rəsulzadə isə Türkiyədə fəaliyyətlərinə imkan verilmədiyinə
    bərk təəssüflənir, Azərbaycan istiqlalçılıq məfkurəsi səsinin boğulmasından
    narazılıq edir, bildirirdi ki, bu iş qardaş Türkiyənin əli ilə edilmişdir.
    M.Ə.Rəsulzadə yazırdı: “Heyif bu dövrə!” (4, 197).
    Təəssüflər ki, Sovetlər Birliyinin təsiri altında Türkiyə dövlətinin
    bütün siyasi qafqazlılara münasibəti kəskinləşdi. 1931-ci ildə siyasi
    baxışlı mühacirlərin, o cümlədən M.Ə.Rəsulzadə və başqalarının, ölkəni
    məcburən tərk etməsindən sonra növbəti bir addım atıldı. 1938-ci ilin
    sentyabrın 6-da Türkiyə hökumətinin göstərişi ilə Qafqazdan və Türküstandan
    olan bəzi tanınmış siyasi mühacirlər də Türkiyə vətəndaşlığından
    mərhum edilərək ölkədən çıxarıldı. Bununla əlaqədar Parisdə nəşr
    edilən “Qafqaz” jurnalı yazırdı: “Bu sərt cəzaya heç bir siyasətlə məşğul
    olmayan adamlar da məruz qaldılar... Dekretdə hansısa törədilmiş konkret
    bir cinayət haqqında danışılmır, yalnız bir məqam – təbliğat, inqilabi və
    kəşfiyyat təşkilatlarının “Bizim ölkəmizin başqa bir dost ölkənin əleyhinə
    yönəldilmiş bazasına çevrilməsi” vurğulanır. Məlum olduğu kimi, belə
    bir cəhd üçün ortalıqda heç bir fakt yoxdur... Bizim mübarizəmiz azadlıq
    uğrunda, Qafqazın müstəqilliyi uğrunda vətənimizi işğal etmiş Sovet
    dövlətinə qarşı aparılan mübarizədir. Bu, heç kim üçün sirr deyildir. Biz
    bu mübarizəni açıq aparırıq və bütün ölkələrdə aparırırq və həmin
    Nəsiman Yaqublu
    78
    M.Atatürkün
    V.i.Leninə məxfi
    məktubu, 1922-ci il
    ölkələrin qanunlarından, beynəlxalq öhdəliklərdən kənara çıxmırıq.
    Türkiyədə baş verən bu hadisənin səbəbini dostlarımızın qeyri-leqal
    çalışmalarında deyil, ictimai-siyasi şəraitdə axtarmaq lazımdır “(15,s.62).
    Məqalədən bir daha aydın olurdu ki, Türkiyə dövləti bu addımı
    Sovetlər Birliyinin təzyiqi ilə atmışdır.
    Sovetlər Birliyinin Türkiyə ilə yaxınlaşmasını M.Ə.Rəsulzadə belə
    dəyərləndirirdi: “Cümhuriyyət Türkiyəsi ilə Sovet Rusiyası siyasətcə dost
    ola bilərlər; mənfəətləri bir qaldıqca bu dostluq ta varlığını mühafizə edə
    bilir. Fəqət unutmamalıdır ki, Türkiyə Cümhuriyyəti ilə Sovetlərin siyasi
    mənfəətləri bir zaman üçün, bir olsa da, bu iki təşəkkülü canlandıran əsl
    əsaslar arasında dərin bir müxalifət vardır. Milliyyətçiliklə kommunizmin
    dost bir qüvvət olduğunu kim iddia edə bilər?” (15,s.63).
    M.Ə.Rəsulzadə doğru olaraq göstərirdi ki, “Türk-Rus dostluğundan”
    çox faydalar gözləmək əbəsdir. Çünki bolşevizm burjua sisteminin
    düşmənidir. Milliyyətçilik isə onun görünüşündə burjua sinfinin
    məfkurəsidir. Bu mənada M.Ə.Rəsulzadə haqlı
    sual edirdi: “Nə zamana qədər milliyyətçi şərq
    kommunist Rusiyanın dostudur?” (14).
    Qeyd edək ki, Türkiyə dövləti getdikcə
    Rusiya ilə münasibətləri yaxşılaşdırmağa
    çalışırdı. Bu mənada Mustafa Kamalın 1922-
    ci ilin aprelin 10-da Leninə yazdığı məktub da
    çox maraqlıdır. Atatürk yazırdı: “Əziz sədr!
    Rusiya ilə bağlanan xoşbəxt müqavilədən sonra
    biz Qafqaz respublikaları və Ukrayna ilə də
    müqavilə bağladıq. Türkiyə Böyük Millət Məclisi
    hazırda həmin sənədləri ratifikasiya edir...
    Rusiya ilə dostluq Böyük Millət Məclisi
    hökumətinin keçmişdə olduğu kimi hazırda da
    siyasətinin əsasını təşkil edir” .
    Belə vəziyyətdə isə azərbaycanlı mühacirlərin
    Türkiyədə fəaliyyət göstərməsi ciddi çətinliklər yaratmaya
    bilməzdi. Bununla əlaqədar M.Ə.Rəsulzadə yazırdı: “1922-ci ildə
    istanbulda Azərbaycan haqqında nəşr etdirdiyimiz ilk kitab bolşeviklərin
    müəyyən reaksiyasına səbəb oldu. Bakıda və Tiflisdəki kommunist
    qəzetlərində M.D.Hüseynov və Ə.Qarayev və başqaları bizim tezisləri
    təkzib edib sübut etməyə çalışırdılar ki, “Müsavat” idarəçiliyi dövründə
    Azərbaycan müstəqil olmayıb və onun müstəqilliyi ancaq sovet rejimində
    təmin edilib.
    Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
    79
    Stalinə yaxın olan, Zaqafqaziyanı işğal etmiş XI Ordunun Baş Qərargah
    üzvü, Rusiya Kommunist Partiyasının Qafqaz Dairə Komitəsinin
    Baş katibi Orconikidze isə Bakıdakı partiya auditoriyası qarşısında çıxış
    edərək M.Ə.Rəsulzadənin tezisləri ilə polemika apararaq deyirdi: “Mənim
    cibimdə M. Ə. Rəsulzadənin bir kitabı var. “Müsavat”ın uzaqgörəni
    tələb edir ki, rus yoldaşlar Azərbaycanı tərk etsinlər. Yox, onlar buradan
    getməyəcəklər” (4, 161).
    “Yeni Qafqasiya” jurnalının nəşrə başlamasından sonra isə Bakı ilə
    istanbul arasında gərginlik daha da artdı. Sovet mətbuatı orqanlarında
    azərbaycanlı mühacirlərin, əsasən isə M.Ə.Rəsulzadənin əleyhinə yazılar
    çap edilirdi.
    Bolşeviklər isə mühacirlərin əleyhinə olaraq başqa vasitələrdən də
    istifadə edirdilər. Onlar xüsusi təşkil olunmuş fəhlə “mitinqləri” keçirir
    və guya sosialist “vətəni”nin kapitalistlər tərəfindən devrilməsindən danışırdılar.
    Keçirilən qurultay, Ümumbakı konfransları və digər təşkilatların
    adından SSRi Xarici işlər Komissarı Çiçerin Türkiyə hökumətindən öz
    ərazisində antisovet nəşrləri dayandırmaq və azərbaycanlı mühacirlərə
    sığınacaq verməmək xahişini edirdi. 1925-ci ildə, AKP-nin Bakıda keçirilən
    XVI konfransında isə Türkiyə ictimaiyyətinin sovet rejiminə münasibəti
    və xüsusən “Yeni Qafqasiya”nın xarici təbliğatı tənqid edilirdi.
    Bəzi çıxışçılar isə tələb edirdi ki, sovet hökuməti Türkiyədən “Yeni
    Qafqasiya”nın nəşrinin dayandırılmasına nail olsun.
    Bakıda sovetlərin IV qurultayında çıxış edən SSRi Xarici işlər
    Komissarı Çiçerin isə bildirirdi ki, o, dəfələrlə Türkiyə hökumətinin diqqətini
    azərbaycanlı mühacirlərin “zərərli” fəaliyyətinə yönəldib.
    “Yeni Qafqasya”nın texniki səbəblərə görə 1927-ci ildə fəaliyyətini
    dayandırması kommunistlərin əsl bayramına çevrilmişdi.
    “Kommunist” qəzeti özünün baş məqaləsini bütövlükdə bu hadisəyə həsr
    etmişdi. Sonradan isə mühacirət mətbuatı orqanlarımız başqa adlarla
    Türkiyədə nəşrini davam etdirmək məcburiyyətində qaldı: “Azəri Türk”,
    “Odlu Yurd”, “Bildiriş”. Çox ehtimal ki, bu mətbuat orqanlarının başqa
    adlarla çıxmasının səbəblərindən biri də diqqəti yayındırmaq, müəyyən
    müddətə nəşr imkanları əldə etmək idi.
    Lakin SSRi dövləti Türkiyə ilə münasibətini yaxşılaşdırdıqca
    mühacirlərin siyasi fəaliyyətini dayandırması ciddi qoyulurdu.
    Türkiyə dövləti isə yalnız 1931-ci ilə qədər azərbaycanlı mühacirlərin
    mətbuat orqanları nəşr etməsinə imkan yarada bildi. 1931-ci ildə SSRi ilə
    Türkiyə arasında imzalanan müqavilədən sonra bu mümkün olmadı.
    1931-ci ildə avqustun 17-də Atatürkün imzası ilə 11631 saylı
    belə bir qərarnamə qəbul edildi: “Əcnəbi politikasına alət olaraq qonşu
    Nəsiman Yaqublu
    80
    və dost hökumət əleyhinə nəşr olunan “Yeni Qafqasiya”, “Odlu Yurd”,
    “Bildiriş” və “Azəri Türk” qəzet və risalələrinin Mətbuat Qanununun 50-
    ci maddəsinə uyğun olaraq qapadılmaları; Xariciyə Vəkili Bəyəfəndinin
    şifahən bükubulan təklifi üzərinə icra Vəkilləri Heyətinin 17\8\931 tarixli
    ictimayında təsvib və qəbul olunmuşdur. 17\8\931. Rəisicümhur: Qazi M.
    Kemal” (16, 030. 18.01.03.48.68.4).
    Bu qərardan sonra azərbaycanlı mühacirlərin Türkiyədə mətbu
    fəaliyyətləri qeyri-mümkün oldu. Bundan əlavə Türkiyədə sonradan kitab,
    almanax və digər nəşrlərə də yasaq qoyuldu. Belə ki, 1936-cı ilin sentyabrın
    12-də Atatürkün imzası ilə başqa bir qərar veridi. Həmin qərarda göstərilirdi:
    “Mehmed Sadıq tərəfindən yazılıb 1935-ci ildə istanbulda “Milli Məcmuə”
    mətbəəsində türkcə olaraq basılan “Ərgənəqon yolları” adındakı kitabın
    zərərli yazılar daşıdığı anlaşıldığından Mətbuat Qanununun 51-ci maddəsi
    hökmünə görə toplatdırılması və satışının yasaq edilməsi; Daxiliyyə
    Vəkilliyinin 8\8\1936 tarix və 1413 saylı təzkərəsi ilə yapılan təklifi üzərinə
    icra Vəkilləri Heyətincə 18\9\936-da qəbul edilmişdir. 12\9\936.
    Rəisicümhur: K. Atatürk” (16, 030.18.01.03.27.02).
    Atatürk tərəfindən 1936-cı ilin sentyabrın 15-də verilən 5322 saylı
    başqa bir əmrdə göstərilirdi: “Qərarnamə. F. Dəryal tərəfindən yazılan və
    istanbulda “Milli Məcmuə Mətbəəsində Türkcə” basılan “Qafqaz almanaxı
    adındakı kitabın zərərli yazılar daşıdığı anlaşıldığından, Mətbuat Qanununun
    51-ci maddəsi hökmünə görə toplatdırılması və satışının yasaq edilməsi;
    Daxiliyyə Vəkilliyinin 8\9\936 tarix və 1414 saylı təzkərəsiylə yapılan təklifi
    üzərinə icra Vəkilləri Heyətincə 15\9\936-da qəbul edilmişdir. 15\9\936.
    Rəisicümhur: K. Atatürk” (16, 030.18.01.01.019.30.2).
    Azərbaycan mühacirlərinin mətbuat orqanlarının Türkiyədə qadağan
    edilməsi bolşeviklərin böyük razılığına səbəb oldu. 1932-ci ilin yanvarında
    XX Ümumbakı Partiya konfransında AKP katiblərindən olan
    Ağa Sultanov çıxışında bu hadisəni xüsusi olaraq qeyd etmişdi.
    Türkiyədə azərbaycanlı mühacirlərin nəşrlərinə qoyulan qadağadan
    sonra mühacirət mətbuatımızın Avropa dövrü başladı. Almaniyada
    (Berlində) və Polşada (Varşavada) mühacirlərimiz milli nəşriyyatlarını
    yaradıb fəaliyyətini davam etdirdilər.
    Qeyd edək ki, “Azərbaycan” jurnalının nəşri də M.Ə.Rəsulzadənin
    ikinci Dünya müharibəsindən sonra Türkiyəyə qayıdıb reallaşdırdığı mühüm
    xidmətlərindən biri idi. 1952-ci il aprelin 1-də o, “Azərbaycan
    Kültür Dərnəyi”nin orqanı olan “Azərbaycan” jurnalının ilk sayını
    nəşr etdirdi. Dərginin ilk nüsxəsinin üz qabığında bu sözlər yazılmışdı:
    “Birlik dirilikdir”, “Türkləşmək, islamlaşmaq, müasirləşmək”.
    Jurnalın üz səhifəsində Azərbaycanın xəritəsi verilmişdi. “AzərbayMəhəmməd
    Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
    81
    M.Ə.Rəsulzadənin
    Ankarada nəşr etdiyi
    “Azərbaycan” jurnalı,
    1952-ci il
    can” məcmuəsi Anafartalar caddəsində - “Azərbaycan Kültür Dərnəyi”
    nin yerləşdiyi binada çıxarılırdı. Qiyməti 25 quruş idi.
    Jurnalın ilk sayında M.Ə.Rəsulzadənin Azərbaycanın tarixindən,
    ümumi vəziyyətindən bəhs edən yazısı verilmişdi: “Doğuda Xəzər dənizi,
    quzey Qafqaziya, Bakıda Gürcüstan ilə Ermənistan və güneydə iran ilə
    sərhəddir. Başı qarlı dağlarla, bəzi yerlərində okean səthindən aşağıda
    yerləşən burası türlü bitkilərlə, heyvanlar baxımından çox çeşidli bir
    mənzərəyə malikdir” (9).
    “Azərbaycan” jurnalı Azərbaycanın
    tarixi, mədəniyyəti, ədəbiyyatı,
    adət və ənənələri ilə bağlı çoxlu sayda
    yazılar çap edirdi. M.Ə.Rəsulzadənin, M.
    B.Məmmədzadənin, Ə.V.Yurdsevərin,
    K.Odərin, M.Kəngərlinin, C.Ünalın, Ə.
    Qaracanın Azərbaycan həqiqətləri ilə
    bağlı yazıları böyük maraq doğururdu.
    “Azərbaycan” jurnalı bu günədək
    Ankarada nəşrini davam etdirməkdədir.
    Qeyd edək ki, M.Ə.Rəsulzadə Türkiyəyə
    qayıtdıqdan sonra əski legionçuların
    və mühacirlərin bir mərkəz
    ətrafına toplanmasını vacib sayırdı. Elə
    bu məqsədlə də o, 1949-cu ilin fevralın
    1-də Ankarada “Azərbaycan Kültür
    Dərnəyi”ni yaratdı (1). Dərnəyin ilk
    toplantısında doktor ibrahim Bədəl Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin
    yaradılan qurumun Fəxri Başqanı seçildiyini elan etdi. Qeyd edək ki, M.
    Ə. Rəsulzadə ömrünün sonuna qədər Dərnəyin Fəxri sədri olaraq qaldı.
    “Azərbaycan Kültür Dərnəyi”nin əvvəlinci maddələrində qeyd
    olunmuşdu: “Maddə 1. “Azərbaycan Kültür Dərnəyi” adı ilə bir dərnək
    qurulmuşdur. Dərnək siyasətlə məşğul deyildir. Mərkəzi Ankaradadır.
    Şöbəsi yoxdur. Maddə 2. Dərnəyin qayələri bunlardır: a) Azərbaycanı,
    onun tarixini, kültürünü araşdırmaq, işləmək və yaymaq; b) kitab, dərgi
    və qəzet olaraq çap etmək və mədəniyyət yığıncaqları tərtib etmək; c)
    möhtac Azərilərə maddi və mənəvi köməklik göstərmək” (10, s. 3).
    “Azərbaycan Kültür Dərnəyi”nə 18 yaşını bitirmiş hər bir türk üzv
    ola bilərdi. Bundan ötrü Dərnək üzvlərindən ən azı iki adam ona zəmanət
    verməli idi. Birinci maddədə yazılmış “Dərnək siyasətlə məşğul deyildir”
    fikri M. Ə. Rəsulzadənin mürəkkəb bir şəraitdə Azərbaycanın müstəqillik
    mübarizəsini apardığını təsdiqləyirdi.
    Nəsiman Yaqublu
    82
    ikinci Dünya hərbindən sonra isə mühacir təşkilatların birləşib
    antisovet mübarizə aparmasına getdikcə daha çox ehtiyac duyulurdu.
    Digər tərəfdən müxtəlif ölkələri təmsil edən ayrı-ayrı mühacir təşkilatlarının
    mövcudluğu və bəzi hallarda bu qrupların daxili çəkişmələrə
    meylliyi reallığa çevrilirdi. Bu illərdə bir neçə rus, gürcü, erməni, tatar
    təşkilatları ilə yanaşı iki azərbaycanlı təşkilatı da mövcud idi. Təşkilatlardan
    biri 1924-cü ildən fəaliyyət göstərən “Azərbaycan Milli Mərkəzi”
    idi. “Azərbaycan Milli Mərkəzi” ikinci Dünya hərbindən sonra Ankarada
    yerləşirdi və Milli Mərkəzin Başqanı M.Ə.Rəsulzadə idi.
    ikinci mühacir azərbaycanlı təşkilatı “Azərbaycan Milli Birlik
    Məclisi” adlanırdı. Təşkilat 1943-cü ildə Berlində yaradılmışdı. Təşkilatın
    rəhbəri Ə.Fətəlibəyli Düdənginski (sonradan rəhbər C. Hacıbəyli
    olmuşdu), Başqanlıq Heyətinin üzvləri isə Ceyhun Hacıbəyli, Əkbərağa
    Şeyxülislam idi. Hər iki təşkilat arasında çəkişmələr, ziddiyyətlər mövcud
    idi.
    Belə bir vaxtda antibolşevik cəbhənin yaradılmasını vacib sayan
    “Amerikan Komitəsi” fəaliyyətə başladı. “Amerikan Komitəsi”nə
    əvvəl C.Layons, sonradan isə Ameriaknın Moskvadakı keçmiş böyük
    elçisi Alan Gerk başçılıq edirdi. 1962-ci ildən isə Sovet Rusiyasını yaxından
    tanıyan, Moskvada Amerika attaşesi olmuş Stevens Komitənin başqanı
    oldu. Komitə üzvləri arasında tanınmış siyasətçilər də çoxdu. Onların
    arasında aşağıdakılar vardı: Çarlz Edison (məşhur Tomas Edisonun
    oğlu), Vilyam Hanri Çemberlin (Amerikada sovet məhkumu millətlərin
    istiqlal haqlarının müdafiəsi ilə məşhur idi), general-mayor Con Dein
    (Moskvada olmuş, “Streync Əlleyinc” kitabı ilə böyük rəğbət qazanmışdı),
    Nikolas Ruzvelt (yazıçı və diplomat, Amerikanın Macarıstan elçisi
    olmuşdu) .
    “Amerikan Komitəsi” bildirirdi ki, millətlər, xalqlar Sovet hökumətinin
    diktatorluğu altında qaldıqca, insanların azad və hürriyyət içində
    yaşaması mümkün olmayacaq. “Amerikan Komitəsi” proqramına müvafiq
    surətdə fəaliyyətə başladı.
    “Amerikan Komitəsi”nin yardımı ilə 1951-ci il yanvarın 16-da bir
    çox rus partiyalarının iştirakı ilə Füssen konfransı keçirildi (4, s.
    229). Konfransda mühacir ruslar yalnız Rusiyanın ərazi bütövlüyünün
    qorunması şərtilə qeyri-rus təşkilatları ilə işbirliyini mümkün saydılar.
    Bu işin davamı olaraq yenə “Amerikan Komitəsi”nin yardımı ilə
    1951-ci il avqustun 28-də Qərbi Almaniyanın Ştutqart şəhərində mühacir
    ruslar konfrans keçirdi. Bu konfransda onlar “Rusiya millətlərinin
    Qurtuluş Şurası” yaradılmasına qərar verdi. Bununla bərabər Rusiyadakı
    Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
    83
    A.Kerenskinin Parisdə nəşr etdiyi “Dni”
    (Gün) məcmuəsi. M.Ə.Rəsulzadə burada
    çap edilən yazıya cavab vermişdi,
    1930-cu il
    milli azlıqların da nümayəndələrini bu “Şura”ya cəlb etmək məqsədi ilə
    ayrıca büro da yaradılmışdı.
    Vəziyyət belə olduqda M.Ə.Rəsulzadə “Amerikan Komitəsi”ni
    ciddi tənqidə başladı. Qeyri-rus xalqların uzun illər idi ki, apardığı
    “qurtuluş dava”sına etinasız yanaşan mühacir rus təşkilatlarının
    maliyyələşməsini düzgün olmayan hərəkət adlandırdı. Vəziyyətin
    getdikcə gərginləşdiyini, əski mühacirlərin güclü etirazlarını hiss edən
    “Amerikan Komitəsi” rus mühacir təşkilatlarına qeyri-rus mühacir
    təşkilatları ilə işbirliyinin vacibliyini bildirdi.
    Bunun davamı olaraq 1951-ci il noyabrın 7-də Qərbi Almaniyanın
    Visbaden şəhərində beş mühacir rus təşkilatlarının (1. “Rusiyanın
    hürriyyəti üçün mücadilə birliyi”. 2. “Milli Əmək Birliyi”. 3. “Rus
    Xalq Hərəkatı”. 4. “Xalqın Hürriyyəti üçün Mücadilə Məmiyyəti”. 5.
    “Rusiya xalqlarının qurtuluşu üçün mücadilə birliyi) və beş də rus olmayan
    millətlərə mənsub təşkilatların nümayəndələrinin iştirakı ilə konfrans
    keçirildi. Konfransda ukraynalıların və gürcülərin, türküstanlıların, şimali
    qafqazlıların tanınmış adamları iştirak etmirdi (4, s. 229-230).
    Konfransda çıxış edən A.Kerenski “Bölünməz Rusiya” fikrini
    müdafiə edirdi. Qeyri-rus mühacirlər isə Birləşmiş Millətlər Təşkilatının
    insan haqlarına aid prinsiplərə əsaslanırdılar. Konfransın yekunu kimi bir
    bəyannamə imzalandı. Bəyannaməni azərbaycanlı təmsilçilər də
    imzaladılar.
    “Rusiyanın bölünməzliyi” ideyası ilə çıxış edən, Azərbaycanın
    istiqlalını (eləcə də digər rus məhkumu xalqların) xalqın öz “iç işi” kimi
    qəbul etməyən, Azərbaycanın azadlıq mübarizəsini (yenə digər xalqların)
    Rusiyanın daxili məsələsi kimi anlayan rus mühacirləri ilə bəyannaməni
    imzaladığına görə
    “Milli Birlik Məclisi” M. Ə.
    Rəsulzadənin şiddətli
    hücumuna məruz qaldı. Bir
    çox şəhərlərdə yığıncaqlar
    keçirildi, təmsilçilərin
    hərəkəti pislənildi.
    M.Ə.Rəsulzadə Kerenskinin
    hansı ideyalarla
    mübarizə apardığına bələd
    olduğundan onun başçılıq
    etdiyi rus təşkilatı ilə birgə
    işin əleyhinə idi. Kerenski
    “Bölünməz Rusiya”nın qəti
    Nəsiman Yaqublu
    84
    tərəfdarı idi və hələ 1920-30-cu illərdən bu mübarizəsini davam etdirirdi.
    1930-cu ildə Kerenskinin “Dni” (“Gün”) məcmuəsində (№ 60) “Rus
    xalqı üzərində diktatura” adlı məqaləsi çap edilmişdi. Və elə həmin ildə
    M.Ə.Rəsulzadə “Odlu Yurd” dərgisində Kerenskiyə “Nə gübrədir, nə
    material” adlı cavab məqaləsi nəşr etdi. M.Ə.Rəsulzadə məqaləməktubda
    Sovet ittifaqında yaşayan xalqların istiqlalına və azad dövlət
    qurmaq istəklərinə istehza ilə yanaşan Kerenskini tənqid etdi. O,
    Kerenskini xalqların apardığı milli-azadlıq hərəkatının mahiyyətini
    anlamağa çağıraraq yazırdı: “Biz həmişəlik olaraq cənab Kerenskiyə
    bildiririk ki, heç bir “separatizm”dən, “Rusiyanın bölünməsi”ndən söhbət
    gedə bilməz. Bizcə bu söz tamam başqa anlamda işlədilir: birincisi, öz
    ölkəsini xarici işğaldan qurtarmağa yönəldən xalq hərəkatını “separatçı”
    adlandırmaq düzgün deyildir” (11, s. 31).
    Məhz buna görə də “Azərbaycan Milli Birlik Məclisi”
    təmsilçilərinin belə bir şəxslə, hələ 50-ci illərdə də “bölünməz Rusiya”
    ideyası ilə yaşayan Kerenski ilə eyni sənədə imza atması haqlı olaraq M.
    Ə. Rəsulzadədə ciddi narazılıq doğururdu.
    1951-ci ilin noyabrən 21-də Ankarada Doktor Həmid Atamanın
    sədrliyi və mühəndis ismayıl Sanyalın katibliyində Azərbaycan
    mühacirlərinin etiraz toplantısı keçirildi. Toplantı iştirakçıları M. Ə.
    Rəsulzadənin çıxışını dinlədikdən sonra yayımlanmaq şərti ilə aşağıdakı
    qərarı verdi: “Visbadendə beş rus partiyasının nümayəndələri ilə birlikdə
    7 noyabr 1951-ci ildə keçirilən toplantıda Azərbaycan adına iştirak etmək
    və beynəlmiləl mahiyyətdəki davamızı Rusiyanın bir iç məsələsi halında
    müzakirə etdirmək cürətini göstərərək Milli Azərbaycan davasına xəyanət
    edən və Milli davanı mövcud olmayan “Azərbaycan Milli Birlik
    Məclisi” adına təmsilə qatılmaqla ictimaiyyəti çaşdıranlara şiddətli protesto(
    etiraz) edir” (4, s. 231).
    Qeyd edək ki,bu illərdə M.Ə.Rəsulzadə çağdaş Azərbaycan ədəbiyyatının
    problemləri və tanınmış ədəbiyyat xadimlərimizin fəaliyyəti ilə
    bağlı da dəyərli məqalələr çap etdirdi. Şübhəsiz ki, özünün zəngin və
    çoxşaxəli fəaliyyətində belə bir ətraflı araşdırma ilə məşğul olması
    M.Ə.Rəsulzadənin Azərbaycan ədəbi prosesini diqqətlə izləməsindən
    irəli gəlirdi.
    M.Ə.Rəsulzadə 1950-ci ildə nəşr etdirdiyi “Çağdaş Azərbaycan
    ədəbiyyatı” əsərində Hüseyn Cavidin, Əhməd Cavadın, C. Cabbarlının
    və başqalarının yazılarındakı sətiraltı mənalarda milli ruha bağlılığın
    duyulduğunu bildirirdi. Böyük şair Hüseyn Cavidin yazılarında siyasi
    motivlərin güclü olduğunu vurğulayan M.Ə.Rəsulzadə yazırdı: “Məsələni
    sonradan başa düşən bolşeviklər pyesin göstərilməsini qadağan
    Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası
    85
    “Yaşasın Türkiyə Cümhuriyyəti”
    məqaləsi
    edirlər. “Sovet çörəyini yediyi halda tarixin pantürkist tiplərini idealizə
    etməyə cəsarət edən” şairə sovet tənqidçiləri atəş püskürürdülər” (12, s.
    62).
    Bu araşdırmalar sırasında heç şübhəsiz M.Ə.Rəsulzadənin Nizaminin
    800 illik yubileyi münasibəti ilə yazdığı, lakin müharibənin çətinlikləri
    ucbatından 1951-ci ildə nəşr etdirdiyi “Azərbaycan şairi Nizami”
    monoqrafiyasıdır. Müəllif Nizami yaradıcılığındakı milli və bəşəri dəyərləri
    dərin elmi təhlil əsasında oxucuya çatdıra bilmişdir.
    Göründüyü kimi, M.Ə.Rəsulzadə mühacirətdə siyasi fəaliyyət göstərməklə
    yanaşı, eyni zamanda ədəbiyyatımıza aid də maraqlı tədqiqatlar
    aparmışdı.
    1953-cü ildə O, Azərbaycan
    istiqlalının 35-ci ildönümü münasibəti
    ilə “Amerikanın səsi” radiosunda
    Azərbaycan xalqına müraciət
    etdi və bu müraciət səsyazma
    vala alınaraq bu günədək qorunub
    saxlanılmaqdadır.
    27 Aprel işğalı və Azərbaycanın
    dünya dövlətləri tərəfindən tanınması
    (12 yanvar) münasibəti ilə də
    M.Ə.Rəsulzadə və digər mühacirlər
    “Qurtuluş”(“Azadlıq”) radiosu ilə
    Azərbaycan xalqına müraciətlər edirdilər.
    1953-cü ildə M.Ə.Rəsulzadə
    “Azərbaycan Milli Mərkəzi”ni yenidən
    qurmuş, oraya gənc qüvvələri cəlb
    etmişdi.
    1954-cü ilin sonlarında “Amerikan
    Kommunizm ilə Mücadilə
    Komitəsi”nin yeni Başqanı professor
    Kuneholt Ankaraya gəlib M.Ə.Rəsulzadə ilə görüşmüşdü.O,Komitənin
    Azərbaycanın istiqlalı məsələsinə diqqətli olduğunu ifadə edərək onun bu
    mübarizə önündə layiq olduğu yeri almasını istəmişdi. Bu yaxınlaşmanı
    qəbul edən M. Ə. Rəsulzadə Komitə ilə yaxın münasibətlər qurmuşdu
    1955-ci il martın 6-da Azərbaycan Milli Qurtuluş hərəkatının
    böyük ideoloqu M. Ə. Rəsulzadə Ankarada vəfat etdi. Ankara radiosu
    martın 7-də saat 22.45-də M.Ə.Rəsulzadənin vəfatı xəbərini bütün
    dünyaya yaydı.
    Nəsiman Yaqublu
    86
    Ədəbiyyat:
    1) Yaqublu N. Məmməd Əmin Rəsulzadə. Bakı, 1991. 2) Azərbaycan
    Respublikası Milli Arxi idarəsi,. Fond 970. 3) Azərbaycan Respublikası Milli
    Arxiv idarəsi, Fond 894. 4) Yaqublu N. Müsavat Partiyasının tarixi. Bakı, 1997.
    5) Rəsulzadə M. Ə. Azərbaycan Cümhuriyyəti: keyfiyyəti-təşəkkülü və şimdiki
    vəziyyəti”. istanbul, 1990. 6) Məmmədzadə M. B. Milli Azərbaycan hərəkatı.
    Bakı, 1992. 7) “Azəri-Türk” jurnalı. istanbul, 1928, N1. 8) “Odlu Yurd”
    jurnalı. istanbul, 1929, N1. 9) “Azərbaycan” jurnalı. Ankara, 1952, N1. 10)
    Azərbaycan Kültür Dərnəyinin Nizamnaməsi. Ankara, 1949. 11) Rasulzade M.
    E. O panturanizme.Paris, 1930. 12) Rəsulzadə M. E. Çağdaş Azərbaycan
    ədəbiyyatı. Əsrimizin Səyavuşu. Çağdaş Azərbaycan tarixi. Bakı, 1991.13) Türk
    Ocaqları və Atatürk,Aankara,1993.14) ”istiqlal” qəzeti.Berlin,1932 N11. 15)
    Yaqublu N.Türkiyənin azərbaycanlılara müstəqillik mücadiləsində
    dəstəyi(sovetlər dönəmi:1920-1991-ci illər), Bakı 2009. 16)Türkiyə Cümhuriyyəti
    Başbakanlıq Cümhuriyyət arxivi.
1 2 3 4 » 5


sən də yaz!