dekalog cztery


facebook twitter əjdaha lazımdı   googllalink

    1. 4-cü “ana və atana hörmət edəcəksən” əmrinin krzysztof kieslowski* tərəfindən müasir dünyaya və onun əxlaqi qaydalarına azad adaptasiyasıdır, dekalog 4. əmrdən danışaq. Burada nədən bəhs edirik? Hörmətdən? Məcburiyyətdən? Səni dünyaya gətirənləri sevməkdən? Dünyaya gətirmək. Bu şərtdirmi? Birinə, bu əmr adı altında, valideyn kimi hörmət etmək, sadəcə dünyaya gətirdiyi təqdirdəmi olmalıdır? Yoxsa sadəcə səni böyütdüyü, qayğına qaldığı, sənin valideynin yox, sənə valideynlik etdiyi üçünmü sevməliyik? Bəlkə, ümumiyyətlə, sevməməliyik? Bax, burada dilemma yaranır(hər əmr, qayda özündə bir dialektikanı da ehtiva edir). Sevmək və ya sevməmək. Hörmət etmək və ya etməmək. Hansını? Ya da bizə hansını seçməyə məcbur edirlər?

    biraz çalışdığımız qədər mövzudan kənara çıxmayaraq, mötərizə açaq. Biz seçmirik. bəli, nə qədər bayağı səslənsə də. Bizim, ümumiyyətlə, seçim haqqımız yoxdur. Seçimi, bizim seçimimizi onlar özləri yaradırlar. Təbii ki, xəbərləri belə olmur. Çünki, özləri də elə məcbur edilib, bu hala salınıblar. Yəni, istədikləri kimi edə bilərlər. Ta körpəlikdən tutmuş, yetkin fərd halına gələnə qədər(hətta ondan sonrasına qədər də), təkcə valideynlər yox, cəmiyyət də, ətraf da bir heykəltaraş həvəsiylə bizi öz istədiyi materialdan, öz istədiyi şəkildə yonur və istədiyi heykəli* yaradır. Deformativ fərdlər, deformativ şəxsiyyətlər, deformativ yaraşıqlılar və gözəllər, deformativ cütlüklər, deformativ ailələr, deformativ həyatlar. Lakin biz buna məcburuq. Bu olmalıdır. Biz normal, saf həyatın nə olduğunu anlamalıyıq. Bunun olması üçün isə biz zəhərlənməliyik, pozulmalıyıq.

    Bir dəfə insanların toplaşdığı meydanda isadan soruşurlar ki, “kimlər sənin tanrının krallığına girməyə layiqdir?”. isa ətrafa baxır. Orada bir xaxam* var idi və öz seçiləcəyini fikirləşib, bir az qabağa çıxmışdı amma seçilmədi. Orada qəsəbənin ən əxlaqlı, yetkin insanı ordaydı amma seçilmədi. isa ətrafa baxdı, seçilməyini ağlından belə keçirməyən, önə çıxmayan, yerindən tərpənməyən bir uşaq gördü. Onun seçilməsi haqda bir fikir, bir sual da yox idi. çünki, o sadəcə mənzərənin dadını çıxarırdı. isa və ətrafındakı insanlar, onaların danışıqları və onun bunları dinləməsi. isa uşağı çağırdı, onu qucağına aldı və oradakılara dedi: “bu kiçik uşaq kimi olanlar, sadəcə onlardır tanrının krallığına girməyə layiq olanlar."

    Burada diqqət yetirilməsi gərəkən bir məsələ var. isa fikir verdinizsə, “bu kiçik uşaq kimi olanlar...” dedi. “kiçik uşaq olanlar...” demədi. bunlar arasında çox fərq var. “uşaqlar tanrının krallığına girəcək” demədi. çünki, hər uşaq pozulmağa, səhv yola düşməyə məcburdur. Hər adəm və həvva səhv yola düşüb, cənnətdən qovulmalıdırlar. Bu biraz paradoksaldır. Amma həyatın özü də bir paradoksdur. Uşaqlığın əsl, gerçək saflığını, gözəlliyini görmək üçün onu itirməlisən. əks təqdirdə, heç vaxt bilməyəcəksən. Balığı dənizdən çıxarıb, günəşin yandırıcı istisinin altına atmasaq, o heç vaxt dənizin harada olduğunu bilməyəcək. Burada bir insanın saflığı itirməsi sadəcə prosesin yarısıdır. əsas onu geri qazanıb, yenidən doğulmaqdır. isa necə etmişdisə. isanın yenidən doğulması, fiziki bir şey deyil, yəqin ki. Burada biz dini əmrdən danışırıq. Ümumiyyətlə, dini mətnlərdən. əgər diqqətlə fikir verilsə, bütün dini yazıların çox dəyərli olduğu başa düşülər. məsələn, siz həvva ilə adəmə söhbətinə inanmaya bilərsiniz. Bu, sizin mövzuya materyalist müstəvidə yanaşmağınızdan asılıdır. Baxış bucağımızı dəyişib, bu mövzuya, bu həssas mövzuya, müxtəlif aspektərdən yanaşmalıyıq. Ey ruhu bu aralar kasıblamış, bəlkə, belə etsən, o zaman, o saflığı geri qazanıb, yenidən doğdun. Bu deyilənlərin mücərrəd olması, insanın biraz qeyri-ciddi yanaşmasına səbəb ola bilər. lakin, yuxarıda dediyim kimi mövzuya bir tərəfli baxmaqdır bunun səbəbi.

    Filmə gəldikdə isə əvvəlcə spoiler xəbərdarlığı edim. Amma məsləhət görərdim oxuyun. Çünki, heç bir spoiler* yaxşı bir filmi korlayacaq gücdə deyil. Ona görə də bəzi filmləri dəfələrlə izləsən də həminki həyəcanı keçirirsən. Bu da elə filmlərdəndir.

    20 yaşlı anka drama tələbəsidir. Hansı ki, bu yaşına qədər hamı kimi o da yontulub, aşındırılıb bu hala gəlib. Lakin, o burada qaydaları pozmayıb, tamamilə ləğv edərək ziddiyyətdən qurtulmağa çalışır. Atası michal ilə birlikdə yaşayır. anası uzun illər öncə ölmüşdür. Anka, bu gün atasını iş səyahəti ilə bağlı hava limanında yola salır. Evdə, üzərində “ölümündən sonra açılmaq üzrə” yazılan bir məktub görür. Bunu əvvəllər də görüb. Lakin, bu dəfə atasının yadından çıxıb evdə qalır. Bəlkə də bilərəkdən yaddan çıxarıb. Bax, burada da dilemma yaranır. Açmaq və ya açmamaq, öyrənmək və ya öyrənməmək arasında qalır, anka. Bəlkə də hansının daha xeyirli olacağını bilmir. Daha sonra hava limanında atasını qarşılayır və ona məktbubda yazılanları – onun atası olmadığını, michal atası olmasa da ona ata kimi baxacığını - əzbərdən deyir. Evə gəldikdə isə anka, “atası” michala bütün sevişdiyi anlarda onu düşündüyünü, onu hiss etdiyini deyir. Daha sonra burada qarşılıqlı sual-cavab edirlər bir-birini. Etiraflar olur. Michal, özünün də ankaya qarşı boş olmadığını, bir şeylər hiss etdiyini deyir. Anka bundan sonra özünü içindəki ziddiyyətdən qurtararcasına “atasına” sevişməyi təklif edir. Çünki, artıq o gerçək atası deyil və bunu etməkdə azaddır. Heç bir qayda onların birləşməsini əngəlləyə bilməz. michal isə qəbul etmir. Daha sonra isə anka təslim olaraq, dediklərinin yalan olduğunu, onu özünün uydurduğunu, əsl məktubu isə açmadığını deyir. Gerçək məktubu yandırmaq qərarına gəlirlər. kiçik bir hissəsi yanmır. Anka onu oxuyur. Öz yazdığı məktubla eyni başlayır: “sevgili qızım, Sənə vacib bir şey demək istəyirəm. Michal sənin...” bu qədər, arxası yanmışdır. Beləliklə, onlar bununla özlərini, tam sona uyğun bir söz olmasa da, bilinməzlikdə saxlayırlar.

    Ata və qızın ikisinin də bir-birinə qarşı istəkləri var. hansı ki, onlar burada istəklərindən qorxurlar. Andrey Tarkovskinin “stalker” filmini yada salın. Bir bölgə var ki, orada insanlar öz arzularından qorxurlar. Burada məktubda, “onun atası olmadığı” yazılarsa, bu qorxu ortadan qalxacaq deyə düşünülə bilər. yəni, bununla, ortadakı əmr, ata-övlad münasibətlərindəki qaydalar, anka və michal arasında tamamilə ləğv oluna bilər. elə anka da bunu etmək istədi. içindəki dilemmadan bir növ çıxmaq istədi. pozulmuş şəxsiyyətini, yenidən yaradıb, yenidən doğmaq istədi. lakin, bu da olmadı. Bu filmdən danışırıqsa, elektra kompleksinə də toxunmalıyıq(elektra kompleksi, termin olaraq carl jung tərəfindən psixoanalizə gətirilib, nəzəri cəhətdən inkişaf etdirilmiş, freud tərədindən qadına aid edilən “dişi oedipus kompleksi”dir. Lakin, yenədə teorik çatışmazlıqlar var). Anka, öz dediyi kimi, başqa kişilərlə birlikdə olarkən, həmişə onu, atasını düşünür, onu arzulayırdı. Anka, seçimini atası üzərindən edir. Atası kimi yeriyənlər, atası kimi danışanlar, atası kimi düşünənlər. ankanın bir avantajı da var. onun anası yoxdur. Oedipus kompleksi olan biri üçün atanın olmaması(Chuck Palahniuk: "Dul bir ananın doğduğu uşaqlar, anadangəlmə evli olaraq yaşamağa başlayırlar.") nədirsə, elektra kompleksli biri üçün də ananın olmaması odur. Ankanın nifrət edəcəyi bir ana modeli yoxdur. O anasını 5 günlük bir körpəykən itirmişdir. Üstəlik Michal da, istəyərək və ya istəməyərək, indiyə qədər heç kimlə evlənməmişdir*.

    Məktub mövzusuna qayıtsaq, Slavoj Zizek bu məktubla bağlı, “burada günlük həyatın kövrək və həssas balansını qorumaq üçün, məktub hədəfinə varmamalıdır” deyir. Lakin buna bir neçə tərəfdən baxa bilərik. Zizek “varmamalıdır” deyir, “varmadı” demir. Yəni, məktub bir növ filmdə öz məqsədinə çatdı, öz vəzifəsini yerinə yetirdi. Anasının məktubda o atası olmasa da, ona bir ata kimi baxacığını deməsi, ata, yəni, michal üzərinə tanrısal tərzdə(ana öldüyü üçün) bir mühakiməsi deyilmi? Michal, ankanın “atası” heç vaxt ona qarşı fiziki yaxınlıq göstərmir, anka bunu nə qədər istəsə də. Yəni, məktubdaki sözlər, artıq o qaydaların, ata-övlad münasibətlərindəki müəyyən sərhədlərin, bu 4-cü əmrin pozulmayacığını da demiş olur. Və ataya hörmətsizlik də edilmir. Beləliklə, 4-cü əmrin pozulmamalı olduğunu, yenə də kieslowski öz tərzində, özünə məxsus şəkildə çatdırır.

    əmrə itaət olunmasaydı nə olacaqdı? nə dəyişəcəkdi? michal özünü bir anlıq həvəsə qaptırıb, qızı olub-olmadığına fikir vermədən biri ilə sevişsəydi. Nəysə, bu qədər bəsdir. Evimə gedib, siqaret çəkəcəm*.


sən də yaz!