ulduz



facebook twitter əjdaha lazımdı   izləmə   lələ   mən   googllalink

    1. sözlüyün mesajlar bölümündə sağ üst köncdə parlayır. küzəl olmuş.
    2. azərbaycanın şokolad istehsalçısı fabrik
    3. ( u: boşluq ) olaraq sözlükdə bulunur. daha dəqiq funksiyadan istifadə yolu: * şəklində bkz və uyarı vermək" üçün mətni seçin və U butonuna klikləyin.
    4. Görünüşü bize neblim neçe milyon il sonra gelib çatan sema cismi
    6. klassik bir ulduz simvolu var hansıki uşaqlıqdan ulduzların belə olduğuna inanmışıq -* birdə hamı ulduzların yanıb/söndüyünə inanır.
    9. Necə yarandıqları barədə sözlükdə məlumat olmadığı üçün, həm də ordan-burdan oxuduqlarımı yığcamlaşdırıb özümə başa salım deyə yazmaq istədim. Amma Əvvəlcədən deyim ki, səhvlərim ola bilər, bilənlər məni də aydınladar.

    başlayım ulduzlar necə yaranır və müvəqqəti mövcudluqlarını necə davam etdirirlər sualından. məlumdur ki, kainat, qalaktikalar, planetlər, canlılar, bir sözlə mövcudluğu bizə məlum olan hər şey kimyəvi elementlərdən ibarətdir, hansılar ki, atomlardan, o da öz növbəsində müsbət yüklü nüvədən və mənfi yüklü elektronlardan təşkil olunub. Kimyəvi elementləri də bir-birindən fərqləndirən nüvənin tərkibidir. daha da genişlətsək, müsbət yüklü zərrəciklər olan protonların sayıdır. Yəni ki, protonlar müəyyən sayda birləşib kimyəvi elementləri əmələ gətirirlər. ümumiləşdirsək bu kiçik ölçülü zərrəciklər necəsə birləşərək müxtəlif elementləri əmələ gətirirlər, sonradan o elementlərdən müxtəlif maddələr, cisimlər, canlılar və s. yaranır. ilk əmələ gələn kimyəvi element aydındır ki, ən sadəsi olmalıdır. ən sadə dediksə, deməli onun sadəcə və sadəcə bir protonu olacaq. deyək ki, bir protonu və elektronu olan hidrogen adlandırılmış dövri qanunun da başında gələn ən sadə element yarandı. Fəzanın müəyyən bir hissəsində yaranan böyük həcmdəki bu hidrogen qazı bir-birini cəzb etdiyinə görə (hansı ki, bütün cisimlərin bir-birini cəzb etdiyi bizə məlumdur və bu qüvvə bizim bu kiçik zərrəciklər arasında da hər nə qədər bir çox halda nəzərə alınmayacaq qədər kiçik olsa da, mövcuddur) bir yerə sıxlaşmağa başlayır. Nəticədə hidrogen atomları getdikcə artan sürətlə bir-biri ilə toqquşmağa başlayır və istilik yaranır. Bu istilik artdıqca digər bir kimyəvi elementin yaranması üçün əlverişli şərait yaranmış olur. Belə ki, demişdik ki, kimyəvi elementləri fərqləndirən protonların sayı idi. Bir protona sahib olan ən sadə element olan hidrogen idi, aydındır ki, sonra yaranacaq olan iki protonlu olmalıdır. Bu da dövri cədvəlin ikinci elementi helium adlanan kimyəvi elementdir. Lakin hidrogenin helium əmələ gətirməsi, yəni hidrogen protonlarının hər ikisi müsbət yükləndiyindən bir-birini itələməyib də birləşib helium əmələ gətirməsi üçün enerji lazımdır və yuxarıda yazdığım o istilik də məhz bu enerjidir. Beləliklə, nüvə reaksiyası baş verir və hidrogen heliuma çevrilmiş olur. Bu çevrilmə zamanı ayrılan istilik isə ulduzların parlamasının səbəbidir.

    dedik ki, əvvəla cazibə qüvvəsinə görə hidrogen qazı bir yerə sıxılırdı. Bu qüvvə çalışır ki, təsir etdiklərini bir yerə toplasın. bunu bacara bilməməsi üçün onun işinin əksini görən bir qüvvə lazımdır. necə ki, yerdən nəyisə götürəndə yerin cazibə qüvvəsinə qarşı iş görmüş oluruq. Bu işi görən də yuxarıda təsvir etdiyim nüvə reaksiyasıdır. Hidrogenin heliuma çevrilməsi ilə nəticələnən istilik – nüvə reaksiyası nəticəsində ayrılan istilik onu mərkəzdəki bir yerə toplamır, əksinə genişləndirməyə çalışır. Bu da öz növbəsində cazibə qüvvəsini balanslaşdırır və qazlar artıq sıxılmaq prosesini dayandırır. Belə də demək olar ki, qravitasiya bu qazları sıxıb-sıxıb mümkün olduğu qədər kiçiltməyə, nüvə reaksiyası isə onu böyütməyə çalışır. Yəni ki, bir-birinə tam zidd missiyaları var. beləcə bu prosesin davam etməsi nəticəsində bizim ulduzumuz doğulmuş olur.

    Xülasə, hidrogenlər arasındakı cəzbetmə onları bir yerə topladı və nəticədə toqquşdular. bu zaman əmələ gələn istiliksə nüvə reaksiyasını başlatdı və bu iki əks missiyanı yerinə yetirən qüvvələr öz işlərini davam etdikcə ulduz da var olmağa davam etdi.

    Bəs nə zaman o mövcudluğunu davam etdirə bilməyəcək? Deməli, əldə var idi iki qüvvə ya da təsir deyək. Birincisi qravitasiya istəyir ki, bu ulduzu udsun və ikincisi nüvə reaksiyasından ayrılan istilik miqdarı. Bunlardan biri digərini üstələmədiyi müddət bizim ulduzumuz yaşayacaq. Birinin digərini üstələməsi deyəndə təbii ki, söhbət yalnızca qravitasiyanın qələbəsindən söz gedə bilər. çünki nüvə reaksiyasının gedə bilməsi üçün bizə yanacaq yəni ki, hidrogen lazım idi hansı ki, sonlu saydadır. Belə ki, nə vaxt ulduzun yanacağı bitəcək, artıq nüvə reaksiyası getməyəcək. bu zaman qravitasiya yenə vuracaq və nəhayət qol olacaq. bizim ulduzumuz sönməyə məhkum olacaq.

    Ulduzların keçdiyi bu prosesi aşağıdakı kimi dövrlərə bölüblər.
    1. Nebula – ulduzun yaranacağı yerdəki hidrogen qazı və toz zərrəcikləri olan mərhələ.
    2. Star – “nur topu gibi” bir ulduzumuz olmuş.
    3. Red giant (qırmızı div) – ulduz hidrogeni yandırıb heliuma çevirdikcə böyüyür və yanacağı tükəndiyi an ən böyük formasını alır. O forması da red giant adlanır. Günəşin təxminən 5 milyard il sonra bu formanı alacağı hesablanmışdır. o zamana qədər günəş o qədər isinmiş olacaq ki, artıq yer üzündə həyat çoxdan məhv olmuş olacaq.
    4. Red dwarf (qırmızı cırtdan) – bəli o div artıq cırtdana çevrilib. Çünki qravitasiya yanacağı tükənən ulduzu kiçiltməyə başlayıb və ulduz sönmək üzrədir.
    5. White dwarf (ağ cırtdan) – günəş kimi böyük ulduzların mövcudluğunun son mərhələsi. Böyük ulduzların ən kiçilmiş forması. günəşin 7-8 milyard il sonra bu mərhələdə olacağı deyilir.
    6. Supernova – ulduzların partlayışla bitən ölümü. Günəşdən ən az on dəfə böyük ulduzların ölümü partlayışla olurmuş və belə düşünülür ki, daha mürəkkəb kimyəvi elementlərin ilk dəfə yaranmasının səbəbi bu supernovalar olub.
    7. neutron stars - bir növ neytral ulduzlar da deyə bilərik bunlara. ulduz öləndə proton və elektronlar bir-birini təsirsizləşdirib bu tipi əmələ gətirirlər. əgər ki, bunlar fəzanın bir hissəsində daha sıx olsalar, nəticədə qara dəlik əmələ gətirirlər.


sən də yaz!