zərdüştlük


facebook twitter əjdaha lazımdı   googllalink

    1. zərdüştlük haqqında dəqiq bilinən çox az şey var. 3-7-ci əsrlər arasında sasanilərin rəsmi dini olmuşdur. sonradan müsəlman istilaçıların yıxıcı hücumları nəticəsində geriləsə də, sadiq inananları dağ yerlərində və səhralardakı məkanlarda təqiblərə baxmayaraq 1000 il boyu varlıqlarını davam etdiriblər. zərdüştlər 10-cu əsrdən hindistanda bombey ətrafında toplanaraq parsilər (farsilər) olaraq adlandırılan qrupu meydana gətiriblər. zərdüştlüyün yaxşı və pis, cənnət və cəhənnəm, mühakimə, diriliş və azad iradə ilə əlaqədar fikirləri xristianlıq, islam və yəhudilik inanclarına təsir etmişdir.
    zərdüştlüyə inanan insanın varoluşu qavrayışı, təməldə dinin ilk zamanlarındakı rədd edilmə və təqiblər zamanı sıx tutunduqları şən və yaşama eşqiylə dolu bir qavrayışdır. zərdüşt tanrı ilə birbaşa əlaqə qurduğunu iddia edən bir iran peyğəmbəri idi. Fikirlərində yaxşı ilə pis arasında daimi bir mübarizənin olduğunu və insanın yaxşı ilə pis arasında seçim edə bilmə azadlığının olduğunu bildirir. zərdüştlük təlimi zərdüştün özünün yazdığına inanılan və dualarla birlikdə bir hissəsi bugünə gəlib çatan, zərdüştlüyün müqəddəs kitabı avestadadakı 17 gathada toplanmışdır. iran çoxtanrılığını rədd edərək, ahuralardan birini böyük tanrı mərtəbəsinə yüksəltdiyi üçün zərdüştün təktanrılığın ilk peyğəmbəri olduğu iddia edilir. zərdüştlüyün təktanrılı din olması məsələsi isə mübahisəlidir, bugün də elmdə bu məsələ üzərindəki mübahisələr davam edir.
    əslində zərdüştlüyün təktanrılı bir din kimi göstərilməyi düzgün deyil. bu səhv əsasən 1850-ci illərdə gathaları tərcümə edərkən onları zərdüştün iman bəyanı və təlimi kimi təqdim edən dilçi martin haug-un əsərlərindən qaynaqlanır. haug gathaların mütləq bir təktanrıçılığı ehtiva etdiyini və din adına qurban kəsməyi rədd etməsi şəklində şərh etmişdir. halbuki bu o vaxt hindistandan konfransı izləməyə gələn farsilərin adət və ənənələrinə və inanclarına tərs idi. Houg fikirlərini yaşayan adət ənənəni və ikinci dərəcəli yazıları diqqətə almadan, tamamən gathaların tərcüməsi olə bağlı bir neçə dilçilik qaydasına əsaslandırmışdı. 1880-ci illərdə e.h. west farsi rahibləri ilə məsləhətləşərək və adət ənənəni diqqətə alaraq bir neçə ikinci dərəcəli zərdüştçü yazını tərcümə etdiyində, məlum ikilik inancı adət ənənəyə daha yaxın və gathalar haqqında haug-un müdafiə etdiyindən daha fərqli bir anlayış gətirən, fərqli bir zərdüştlük anlayışı ortaya çıxdı.
    növbəti mübahisələrdəki əsas mövzu, zərdüştün kainatın təməl ikiliyi vurğusu ilə ilahiyyatını təktanrılı olaraq ifadə edən sonrakı fikirləri arasındakı gərginlikdən qaynaqlanır. mübahisələr zərdüştçü ilahiyyatçıların düşündürən bir çox çətinliyi də gündəmə gətirib. məsələn, zərdüştlüyün yaxşı və pis olaraq iki prinsipi fərz etdiyi qəbul olunduqda, bunların bir-birinhərdən tamailə ayrı olub olmadığı və hər birinin vəziyyət və qaynağının nə olduğu gəlir ağla. əgər hər prinsipin ayrı-ayrılıqda tanrı olduğu iddia edilsə ya tektanrılıq mövzusu olmayacaq, ya da hər iki prinsipdən daha üstün bir tanrının varlığına baş vuraraq inancın yenidən formalaşdırılması gərəkəcək.
    zərdüştün öz fikirlərinin tam xarakteri haqqında çox az mütləq dəqiqliyi olan nəticə çıxarmaq olar. bunun səbəbi qaynaqların nöqsanlı olması və tərcümə çətinliklərinin olmasıdır. öz yazıları, gathaların bugünə qədər qorunan hissələri və avestanın geri qalan hissəsini müxtəli yollarla tərcümə etmək olar. lakin avestadan əlimizdə olan hissələr bir neçə əsrə yayılmış yazılardır və nəsillər boyu rahib və möminlərin etdiyi dəyişiklikləri ehtiva edir. nəticə olaraq bəzən öz içində ziddiyətə və qarışıq duyğulara düşən, zərdüştlüyün tarixi ilə də əlaqələndirilməsi gərərkən, sistemsiz yazı kütləsidir.
    zərdüştün yaxşılıq tanrısı, gördüyünü iddia etdiyi, tək və həqiqi tanrı ahura mazdadır. mazdanın qarşısında pisliyin cisimləşdirilmiş halı olan angra mainyu yer alır. mazda yaşamı düzgün edən və yaradıcı olan hər şeyi, həqiqəti bəsləyən, yaşamın yaxşıya doğru tənzimləməsini təşkil edən, yerüzü və yaratdıqlarına çobanvari bir qayğı göstərən bütün fəaliyyətləri özündə ehtiva edir. angra mainyu isə yıxımı, yalanı və qan tökməyi, çobanvari yaşamdansa köçəri soyğunçuluğun yaşam formasını təmsil edir. bu iki varlıq zərdüştün rədd etdiyi hind-iran çoxtanrıçılığında olan iki cür tanrıdan: ahuralar və daevalardan törəmişdir. zərdüşt daevaları yalanın və pisliyin yolunda gedınlər olaraq rədd edərkən, ahuralar arasından ahura mazdanı tək tanrı olaraq mənimsəmişdir.
    zərdüştçülük şərhçiləri bu nöqtədə bir-birlərindən ayrılırlar. zərdüştlüyün dua kitabı yasnada biri pis digəri isə yaxşı olan iki ruhdan danışılır. məsələn: "varoluşun başlanğıcında müqəddəs olan pis olana dedi: nə fikirlərimiz, nə təlimlərimiz, nə iradələrimiz, nə seçimlərimiz, nə işlərimiz, nə inanclarımız, nə də ruhlarımız uyuşmur". burda açıq olmayan iki ruhun mazda ilə hansı əlaqəsinin olduğudur. bəzən yaxşı ruhdan mazdanın oğlu olaraq bəhs edilir, bəzənsə iki ruh əkiz olaraq göstərilir. amma bu pislik ruhunun yaxşılıq ruhu qədər mazdanın övladı olduğu mənasına gəlir ki, bu da pisliyin yaradılmasını tamamilə yaxşı olan bir tanrıya aid edildiyi mənasına gəldiyinə görə qəbul edilə bilməz. bu çətinliyin aşmağın, yasnanın bölümlərindən çıxarılabiləcək yolu, mazdanın öz yollarını seçən iki ruhu yaratmış olmasıdır. bu, pisliyi seçən ruhun pis bir ruh olaraq deyil, seçmə azadlığı olan bir ruh olaraq yaradıldığı anlayışını mümükün edir. şərhçilər zərdüştün heç bir yerdə tanrıya pisliyi yaraşdırmadığını vurğulayırlar.
    zərdüştlük inancının mütləq bir təktanrılıq ehtiva etdiyini iddia edənlər, yasnadan, ahura mazdanın, məsələn "müqəddəs ruh vasitəsi ilə hər şeyin yaratıcısı" olduğunu söylədiyi bölümləri göstərirlər. fikirlərdəki ikiliyi əsas olaraq alanlar isə, mazdanın üstünlüyünü rədd etmədən, zərdüştün bütün təlimində əsas olan yaxşı və pisin, mazda ilə angra mainyu-nun ziddiyətlərini vurğulayırlar. zərdüştlüyün, "biri yaradıcı biri yox edici olan iki ilk prinsipin varlığı haqqında şuphə etməyin" deyən ilk zaman elmihalını xatırladırlar. zərdüştlüyün dini yaşam və dinin tətbiqinin bu ziddiyət çərçivəsində qavrandığını bildirirlər.
    mazda dünyanı yaratmaqla, pisliyi meğlub etmək və dünyanın yetişməsinə kömək etmək üzrə daha az vacib olan 6 ilahı, cömərd ölümsüzləri də yaradmışdır. bu varlıqlar ahura mazdadan alt seviyyədə idilər, amma onlara ibadət edilməli və dua edilməli idi. mazdanın sahib olduğu xüsusiyyətlərin cisimləşdirilmiş halları idilər: müdriklik, düzgünlük, məqsəd, həqiqət, bütünlük və sədaqət. dünyanın bəslənməsi və baxımı onların təmsil etdikləri kəramət və qüdrətlərlə bağlı idi.
    nəticə olaraq, ənənəvi zərdüştçülük ahura mazdanın en yüksək və tamamən yaxşı amma mütləq tanrı olmadığını öyrədir. angra mainyu isə yaxşılığın qarşısına yerləşdirilmiş və cəsarət və qərarlılıqla qarşı durulması gərəkən bir pis qüvvədir.
    bu gün her biri təxminən 17000 nəfər olan en böyük iki zərdüşt camaatından biri hindistanda (bombey) və irandadır. həmçinin london, toronto və los angeles-də 2-3 min nəfərlik farsi qrupları da var. bu camaatlar zərdüşt tərəfindən qurulmuş ayinləri icra edirlər: gündə 5 dəfə qısa müddətli ibadətlər və hər il ahura mazda, altı comərd ölümsüz və yeddi varlığa ithaf olunmuş 7 sevincli bayram. bu bayramlardan ən vacibi novruzdur. güllər, yeni paltarlar və boyalı yumurtalarnan yeni bahar bayramını və diriliş fikrini bayram edirlər.
    zerdüştçü gündə 5dəfə ibadət forması müsəlmanlar tərəfindən mənimsənilmişdir, zərdüştçü etika isə xristian incilinin məsəllər kitabı ilə müqayisə olunmuşdur.

    qaynaq:
    boyce, mary, a history of zoroastrianism, leiden, bull, 1975
    duchesne-guillemin, J., religion of ancient iran, tərcümə k.m. jamasp asa, bombay, tati-press, 1973
    2. farsların qədim dini.səfəvi dövlətinin bayraqında zərdüştlük simvolu göre bilərsiz
    3. zərdüşt deyir mənlik deyil eheh
    4. Zərdüşt peyğəmbərin adı ilə bağlı olan təlim, din. Zərdüştlüyü, onun mahiyyətini anlamaqçün Zərdüştü tanımaq labüd hesab olunur. Bir sıra tədqiqatçılara görə, Zərdüşt e.ə 1000-600 cü illər arası yaşamış, öz təlimini görüntüyə gətirmişdir. Zərdüştün doğulduğu yer, həmçinin mili mənsubiyyəti həmişə müzakirə mövzusu olmuş, müxtəlif fikir ayrılıqları yaratmışdır. Avestada Yasna bölməsində Zərdüştün doğulduğu yer olaraq Arran göstərilir. Bu isə Azərbaycan Respublikasının aran bölgəsinə işarədir. iran tədqiqatçıları isə Zərdüştün Urmiyalı, türk olduğunu deyir, bu mövqedən çıxış edirlər. istəbilən halda, Zərdüştün azərbaycanlı olduğunu qəbul edib, məhz buradan yola çıxsaq, zərdüşt haqqında kifayət qədər maraqlı məqamları aşikara çıxara bilərik.

    Zərdüşt ruhani ailəsində doğulmuş, ruhani təhsili aldıqdan sonra 15-16 yaşlarında bir ruhani kimi həqiqət axtarışına çıxmışdı. Zərdüştün yaşadığı coğrafiyaya fikir versək, görərik ki, bu ərazidə müxtəlif inanclar, dinlər (demək olarki buddist dinlər) mövcud olsa da, yerli əhalinin əksəriyyəti şaman, ya da Təktanrıçı idi. Təbii ki söhbət burdakı türklərdən gedir. Əgər zərdüşt bir ruhani ailəsindən çıxıb, bir ruhani kimi yetişmişdisə, çox güman onun babaları Şaman olmuşdur. ilk dövrlərdə Zərdüşt və onun təlimi birmənalı olaraq rədd olunurdu. hətta bəzi hallarda təqiblərə məruz qalmışdı. Orta Asiyanı, Bütün iranı, Hindistanı gəzən zərdüşt öz təlimini bu torpaqlarda yaymağa çalışmışdı. Demək olar ki, bu cəhdlər uğursuz olurud. Sonda Bakrtiya torpaqlarına gələn zərdüşt yerli hökmdar tərəfindən qəbul olunur. təliminin yayılmasında, həmçinin zərdüştlük məbədlərinin tikilməsində hökmdar zərdüştə köməklik göstərir. Zərdüştlük ilk monoteist din olaraq qəbul olunur. Zərdüştlükdə iki ekiz tanrı Ahura Mazda (Hörmüz) və Ahura Manyu (Əhrimən) arasında daim mübarizə gedir. Hörmüz Xeyirin, Əhrimən isə şərin simvoludur. Zərdüşt deyirdi ki, "bu mübarizədə şəri və ya xeyiri müdafiə etməyinizin, hansı tərəfdə durmağınızın heç bir önəmi yoxdur, istənilən halda Xeyir qalib gələcəkdir. Əgər xeyiri müdafiə etmək, Hörmüzə dəstək olmaq istəyirsinizsə, o zaman oturaq həyat tərzinə keçib, əkinçiliklə məşğul olun, heyvanlarınıza qayğı göstərin". Zərdüştlüyün əsas ideyalarından biri də, köçəri maldarlığın ləğvi idi. Zərdüşt israrla oturaq həyat tərzinə keçməyin vacibliyini qeyd edirdi. Əslində bu təsadüfi deyil, nəzərə alsaq ki, bu torpaqlarda Yalnız türklər köçəri həyat tərzi sürürdülər, o zaman bütün bunların türklərin əleyhinə yönəlik atılmış addımlar olduğunu desək, yanlış mülahizə yürütmüş olmarıq. Əgər elə deyildisə, nəyə görə 3 böyük Zərdüşt məbədindən 2 si Azərbaycanda, 1 də türküstanda tikilmişdi? Görünür bu yolla farslar (çünki zərdüştə ən böyük dəstəyi farslar verirdi) türkləri təsir altına almaq, onları zəiflətmək istəyirdilər. Zərdüştün təlimi haqda məlumatları Əsasən Avesta, Qatalardan alırıq. təəssüf ki isgəndər Persepolis şəhərinə hücum edərkən burdakə zərdüştlük məbədlərini yandırmış, avestanın əsas hissəsi də orada məhv olmuşdu. Avestada həmçinin bir sıra əxlaqi, etik məsələlərədə də yer verilir. bizə gəlib çatan Avesta 4 hissədən ibarətdir:
    1. Yaşt - Burada müxtılif tanrılara həsr olunan himlər, dualar yer almışdır.
    2. Yasna - ibadət və qurbanvermə zamanı istifadə olunan dualar burada yer almışdır.
    3. Vispered - Dua xarakterli mahnılardan ibarətdir. Yasnaya yaxındır.
    4. Venidad - Divlərə, şər qüvvələrə qarşı istifadə olunan dualar, ayinlər yer almışdır.

    Zərdüştün ölümündən sonra, onun təlimini davamçıları yaymağa başladılar. lakin davamçılarının yaydığı zərdüştlük, zərdüştün öz ideyalarından çox fərqli idi. Məsələn, zərdüştün imtina ettiyi bəzi mifik varlıqlar, obrazlar, tanrılar zərdüştlüyə yenidən gətirildi. Xüsusən Mitra və anahidi qeyd edə bilərik. Bütün bunlar fars təfəkkürünün məhsulu olub, onların dünyagörüşünə, mifik ruhuna daha yaxın idi. Hal-hazırda iranda, Hindistanda, Orta Asiyada zərdüşt ənənələrinə sadiq milyonlarla insan yaşayır. Çox maraqlıdır, Zərdüşt təlimini Hindistanda, Uzaq Şərqdə yaya bilsə də, Azərbaycan ərazisində özünə dayaq tapa bilmədi. Və demək olarki, qəbul olunmadı. Səbəbləri sadədir. Zərdüştün dualizmi, türk təfəkkürünə, onun inanclarına tamamilə ziddir. Türk inanclarında dualizmdən söhbət belə gedə bilməz. Həm də şər və xeyirin mübarizəsi, həmin insanlara yad deyildi, Bunu iki qardaş, Ülgen və Erlikin timsalında görürük. Zərdüşt azərbayana, bizlərə yeni birşey gətirə bilmədi, əksinə, o özü bu torpaqlardakı insanların mifik dünyagörüşündən bəhrələnmişdi. Zərdüştün bəhrələndiyi kimi, zərdüştən də təsirlənənlər az olmamışdı. Müxtəlif təlimlərə, istiqamətlərə, dinlərə və insanlara təsir göstərən zərdüştlük, Aristotel, Platon kimi antik yunan filosofların da diqqətindən kənarda qalmamışdır. Sonralar zərdüştlüyün təsiri altında Zərvanilik , maniçilik , məzdəkilik , xürrəmilik kimi təlimlər yaranmışdı.

    Həmçinin vurğulamaq yerinə düşər ki, çox vaxt atəşpərəstlik zərdüştlüklə eyniləşdirilir, qarışıq salınır. Bu tamailə yanlış yanaşmadır və atəşpərəstliyi zərdüştlüklə eyniləşdirmək doğru deyil.


sən də yaz!