juzou_9


70   3   0   0
juzou_9 9.nəsil yazar
reytinq xalı: 238
karma xalı:765
entry sayı:70
izləyənlər:2
sifariş sayı:0

son yazdıqları| | əl əməyi göz nuru| favori seçdikləri| favori seçilənləri| bütün entryleri| lövhə/blog
(youtube: )


joe biden Qarabağ müharibəsinə biganə qaldığı üçün trumpı qınayan Amerikanın bu ilki prezident seçkiləri namizədi. oktyabr ayının 10-da Ermənistan və Azərbaycan arasında atəşkəs olmasına baxmayaraq, yenə də hücumların davam etməsi Joe Bidenin Trumpın administrasiyasının ikinci qarabağ müharibəsinə laqeyd yanaşması və bu müharibə ilə trumpın daha yaxından maraqlanmalı olduğunu bildirən bəyənat yaymasına səbəb olmuşdur. Bəyənatda həmçinin Bidenin Ermənistanın tərəfində olması açıq şəkildə hiss olunur. Belə ki, Biden bu bəyanatla trumpa məsləhət görür ki, Azərbaycana dağlıq qarabağ problemini hərbi yolla həll etməyin yaxşı yol olmadığını demək lazımdır. Həmçinin Türkiyə və iranın konfliktdən mümkün qədər uzaq durmalı olduğunu söyləmişdir.
qətnamənin tam mətni ilə buradan tanış ola bilərsiniz link
#305859 bu entridə qeyd elədiyim kimi, joe biden erməni soyqırımını tanımış və erməni lobbisi ilə də sıx bağlılığı vardır. Prezident seçiləcəyi halda Dağlıq Qarabağ məsələsi ilə yaxından məşğul olacağına heç bir şübhə yoxdur.
müharibə insanoğlunun təbiətində olan; illər, əsrlər keçsə də, insanlar nə qədər humanistləşsə də, nə qədər bunun haqqında əsərlər yazılıb müzakirə olunsa da, yenə də qarşısının alınması mümkün olunmayan məfhum. Müasir dövrdə müharibənin qarşısını almaq üçün yaradılmış onlarla təşkilat, yüzlərlə konvensiya, beynəlxalq müqavilə və dövlətlərarası saziş mövcuddur. Lakin baxırsan ki, insanoğlu yenə yerində qımışır və dava dalaş axtarır. hələ də insanoğlu qarşı tərəfə öz mövqeyini xoşluqla deyil, zorla, silah yardımıyla qəbul etdirir. Maraqlı məqam isə burasındadır ki, dünyada sülh və əmin-amanlıq yaratmaq tendensiyası, əsasən, ikinci dünya müharibəsindən sonra daha çox populyarlaşmağa başlansa da, 1945-ci ildən bugünə kimi planetdə sadəcə 26 dinc gün mövcud olmuşdur. Təbii ki, müharibədə haqlı tərəf də olmaq mümkündür. Elə buna görədir ki, qədim zamanlarda yunan alimi Demosfen müharibələri iki yerə bölürdü; ədalətli müharibə və ədalətsiz müharibə. Onun fikrincə, ədalətli müharibə vətəni düşməndən azad etmək üçün, ədalətsiz müharibə isə talamaq və yaxud yad torpağını işğal etmək üçün aparılan mübarizədir. Lakin müharibədə haqlı tərəf olmaq müharibənin dəhşətlərini ört-basdır eləmir.

Sosial şəbəkələrin birində qarşıma bu ifadə çıxmışdı: "War will end, politicians will come to an agreement, but new legs will not grow." Bəlkə də bu cümlə müharibəni təsvir edə biləcək ən yaxşı cümlədir.

Lakin müharibə doğurdan damı pisdir, yoxsa insanın təbiətində olan, və insanın onsuz yaşa bilməyəcəyi bir məfhummudur? Bu sual ətrafında fəlsəfədə müxtəlif fikirlər və fəlsəfi cərəyanlar mövcuddur. Mütəfəkkirlər, elm adamları və filosofların əksəriyyəti müharibəyə qarşı olsalar da, dünyada sülh və əmin-amanlıq yaratmaq üçün sadəcə onlar deyil, bütün insanlar sülhə can atmalıdır. Hansı ki bunun realda baş verməsi mümkünsüz bir şeydir. Lakin digər tərəfdən də, bəzi filosofların fikirlərinə görə, müharibə insanlığın inkişaf etməsi üçün ən zəruri hadisələrdən biridir. Yəni onsuz incəsənət quruyar, insanlar inkişafdan qalar, insanlıq tarixində olan böyük nailiyyətlərin əksəriyyəti olmazdı. Bu mövzu haqqında Dostoyevskinin çox bəyəndiyim bir müsahibəsi də mövcuddur. Müsahibəni bura yerləşdirməyi olduqca məqbul hesab edirəm. Özünüz oxuyanda da görəcəksiniz ki, Dostoyevskinin dediklərinin əksəriyyəti indiki müharibə vəziyyətimizdə də yer-yer boy göstərir.

Müsahibə:
– Müharibə haqda nə düşünürsüz?
– Müharibənin insanlıq üçün bəla olduğu qənaətində olmaq vəhşi düşüncədir. Əksinə, o, ən əhəmiyyətli hadisədir. Siyasi, xalqlararası müharibə bütün münasibətlərə xeyir verir, ona görə də vacibdir.
- Axı insanlar bir-birini öldürür, burda vacib olan nədir?
– Əvvəla, insanların müharibəyə bir-birini öldürmək üçün getməsi fikri səhvdir: ilkin planda bu haqda düşünülmür, əksinə, onlar öz həyatlarını qurban verməyə gedir. Bu, tamam başqa məsələdir. Həyatda həmvətənlərini, vətənini qorumaq naminə öz həyatını qurban verməkdən gözəl ideya ola bilməz. Humanist ideyalar olmadan isə insanlıq yaşaya bilməz, Hətta mən təxmin edirəm ki, insanlıq müharibəni məhz bu humanist ideyanı həyata keçirmək üçün sevir. Buna ehtiyac var.
– insanlıq müharibəni sevir?
– Bəs necə? Kim müharibə vaxtı qaçır? Əksinə, hər kəsdə ruh yüksəkliyi yaranır, sülh zamanı olduğu kimi adilik və darıxmaq haqda giley-güzar eşidilmir. Müharibə bitdikdən sonra isə onu xatırlamağı çox xoşlayırlar, hətta məğlubiyyət halında belə riqqətə gəlirlər. Bir də müharibə dövründə bir-biri ilə görüşən zaman insanların başlarını bulaya-bulaya “Nə böyük bədbəxtlik, gör nələr yaşadıq!” dediyinə inanmayın. Bu, sadəcə olaraq, ənənədir. Əksinə, hər kəsin qəlbində toy-bayram olur. Sadəcə, müharibəni tərifləməkdən hamı çəkinir.
– Yəni müharibə olmadan humanist ideyalar mümkün deyil? Axı sülh vaxtı onların həyata keçməsi daha rahatdır.
–Tamamilə yanlışdır. Əksinə, humanizm uzunmüddətli sülh zamanı məhvə sürüklənir, əvəzində utanmazlıq, biganəlik meydana gəlir. Uzunmüddətli sülh zamanı sosial üstünlük insanlığın ən pis, kobud tərəfinə keçir. Ən əsası isə var-dövlət və kapital tərəfə. Doğrudur, namus, insanpərvərlik, özünüqurbanvermə hələ ki təqdir olunur, qiymətləndirilir, amma sülh nə qədər çox davam etsə, bütün bu gözəl, əxlaqi nəsnələr solur, quruyur, ölür, zənginlik isə hər şeyi zəbt edir. Axırda ancaq ikiüzlülük qalır. Uzunmüddətli sülh süstlük yaradır, fikirləri qarışdırır, hissləri kütləşdirir, pozğunluğa səbəb olur.
– Bəs elm, incəsənət müharibə zamanı inkişaf edirmi?
– Elm və incəsənət həmişə müharibədən sonrakı ilk mərhələdə inkişaf edir. Müharibə onları yeniləyir, təravətləndirir, təkan verir. Uzunmüddətli sülh zamanı elm də süquta uğrayır. Elmlə məşğul olmaq özünü qurban verməyi tələb edir. Amma gəlin düşünək, neçə alim dünyanın qanayan yarası önündə davam gətirə bilir? O da parlamaq, diqqəti cəlb etmək istəyir. Siz necə düşünürsünüz, həqiqi əməksevərlər çoxmu qalıb? Şöhrət istəyirlər. Buna görə də elmdə şarlatanlıq, effekt arxasınca qaçma, hər şeydən öncə isə faydalanmaq əsas yer tutur, çünki alim də zəngin olmaq istəyir. incəsənətdə də eyni haldır: effekt arxasınca qaçmaq. Sadə, aydın, sağlam ideyalar artıq dəbdə olmur. Az-maz ölçü hissi, harmoniya qalır. Hisslərdə və ehtiraslarda isə sanki əyintilər yaranır. Əgər dünyada müharibə olmasaydı, incəsənət çürüyərdi. incəsənətdəki bütün gözəl ideyalar müharibə, mübarizə tərəfindən yaranıb.
– Xalqları necə “birləşdirir” ki?
– Onları bir-birinə hörmət etməyə məcbur edərək. Müharibə insanları təravətləndirir. Xeyriyyəçilik ən çox elə müharibə meydanında inkişaf edir. Bu hətta qəribə faktdır ki, sülh müharibədən daha çox əsəb yaradır. Gəlin xatırlayaq, “Krım kampaniyası” zamanı biz ingilis və fransızlara nifrət edirdikmi? Əksinə, sanki onlarla daha da yaxınlaşdıq, doğmalaşdıq. Onların bizim qəhrəmanlığımız haqdakı rəyləri ilə maraqlanırdıq, onların əsirlərini müalicə edirdik. Bizim əsgər və zabitlər atəşkəs zamanı postlara üz tuturdular, hətta az qala, onlarla qucaqlaşır, araq içirdilər.
Müharibə zamanı zülm çəkənlərə hər kəs o anda yardım edir, sülh zamanı isə biz insafa gəlib üç rubl verənə kimi bütün əyalət aclıqdan məhv ola bilər.
– Sizcə, sadə xalq müharibə zamanı daha çox zülm çəkmirmi, başqa yüksək təbəqələrdən fərqli olaraq məhrumiyyətlərə sinə gərmirmi?
– Müharibə məhz sadə xalqa görə ən yaxşı nəticələrə gətirib çıxarır. istəyirsiniz, lap ən humanist insan olun, yenə də özünüzü sadə insanlardan üstün hesab edirsiniz.
Bizim zəmanədə öz ürəyini xristianlıq ölçüləri ilə kim ölçür ki? Ciblə ölçülür, hakimiyyətlə, güclə ölçülür və sadə xalq kütləsi də bunu əla bilir. Necə azad olursunuz-olun, necə qanunlar yazırsınız-yazın, insanlar arasındakı qeyri-bərabərlik heç vaxt aradan qalxmayacaq. Yeganə əlac müharibədir. Müharibə xalqda ruh yüksəkliyi yaradır və onun şüurunda ləyaqət duyğusunu gücləndirir. Müharibə savaş zamanı hamını bərabərləşdirir və ağa ilə nökəri barışdırır. Yüksək insani keyfiyyətlər ortaya çıxır, insanları ümumi ortaq səbəb olan vətən üçün birləşdirir. Müharibə zamanı qəhrəmanlığın tam bərabərliyi meydana gəlir.
ikinci qarabağ müharibəsi Rusiyanın hələ də qarışmadığı müharibə. Söhbət mövqe nümayiş etdirməkdən və yaxud tərəfləri danışıqlara, sülhə çağırmaqdan getmir. Faktiki olaraq, bu müharibəni Rusiya özü öz əlləri ilə yaratmışdır və bu konfliktdən ən çox faydalanan ölkə yenə Rusiyadır. Rusiya isə illərdi dəstəklədiyi Ermənistanı ən vacib məqamda dəstəkləməkdə boyun qaçırır. Hətta paşinyanın telefonlarına belə putin məhəl qoymur.

Ümumiyyətlə, paşinyan hakimiyyətə gələndən sonra Rusiya ilə Ermənistan arasında soyuq münasibət yaranmağa başladı. Çünki paşinyan qərbə, əsasən də amerikaya meyl edir və ölkəyə demokratiya gətirmək istəyirdi. Bunun üçün isə, birinci atdığı addım Rusiyanın qafqazda olan təzyiqindən yaxa qurtarmaq üçün gördüyü tədbirlər idi. Amerika və qərbdə olan bəzi qüvvələr isə Paşinyanın bu siyasətini dəstəklədiyinə görə, Rusiya açıq şəkildə ermənistanın üzərinə gedə bilmirdi.

Real səslənməsə də, təxminim bu yöndədir ki, hal-hazırda gedən Qarabağ müharibəsinin başlanmasına səbəb olan qüvvələrdən biri Rusiya olmuşdur. Bir növ Rusiya Qafqazda kimin ağa olduğunu Ermənistana göstərmək istəyir. Bugünə qədər Azərbaycan və Ermənistan arasında olan kiçik konfliktlərin hamısında Rusiya araya girərək iki tərəfi də sakitləşdirməyə nail olmuşdur. indiki müharibədə isə Rusiya zahirən məsələyə münasibət bildirərək tərəfləri atəşkəsə çağırsa da, faktiki olaraq heçnə etmir. Belə fikirləşin ki, Qarabağ Rusiyanın həm Azərbaycana, həm də Ermənistana qarşı ən böyük "kozurudur". iki dövlətdən hərhansı biri xarici siyasətdə başqa tendensiyalara meyl etsə, Rusiya bu "kozuru" ortaya qoyur. indi də Rusiya Ermənistana kömək etməyərək və yaxud məsələyə qarışmayaraq Paşinyana Rusiyanın onun yanında olmayacağı təqdirdə nələr ola biləcəyini göstərməyə çalışır. "qaqaş, uje prezident putin zad hərləmir e, məsələyə əməlli-başlı girişib" deyənlər gəlmədən onu demək istəyirəm ki, ilham Putini hərləməsəydi, birinci Nəcməddin Sadıkovu işdən çıxardardı. Nəcməddin Sadıkovun Rusiya ilə sıx bağlılığı var. Biraz araşdırsanız, bunun siz də fərqinə vararsınız.

Sual yarana bilər ki, bəs Ermənistan Amerika və qərbə meyl edirsə, nəyə görə indi Amerika Paşinyana kömək etmir. Yenə burda təxmin yürüdəcəm. Mənim fikrimcə, bu hal-hazırda amerikada olan iqtidarla bağlıdı. Belə ki, Trumpın daxil olduğu Respublikaçılar partiyasının yəhudi lobbisi ilə əlaqəsi böyükdür. Yəhudilər isə Ermənistan - Azərbaycan münaqişəsində Azərbaycanın tərəfini tuturlar və bunu da hər yerdə dilə gətirirlər. Digər tərəfdən isə Amerikada bu yaxınlarda prezident seçkiləri olacaq və bu seçkidə trumpın ən böyük rəqibi, və çox güman ki, prezident seçiləcək namizəd demokratlar partiyasından Joe Bidendir. Bir tərəfdən demokratlar partiyasının erməni lobbisi ilə əlaqəsi, digər tərəfdən isə Joe Biden'in erməni soyqırımını tanıması onu deməyə imkan verir ki, Joe prezident seçilsə, bu münaqişənin Ermənistanın xeyrinə həll olunması üçün əlindən gələni edəcək. Bidenin prezident seçilməsinə isə 1-2 ay vaxt var hələ ki. Buna görə də, bu vaxta qədər Azərbaycan nə qədər irəli getməyi bacarırsa, getməlidir ki, danışıqlar masasına güclü tərəf kimi otursun.

Lakin Ermənistan, deyəsən, amerikanın hərəkətə keçməyini gözləmək istəmir. Elə bugün Paşinyanın işdən çıxardığı 4 aylıq təhlükəsizlik rəhbəri Rusiyada təhsil alan və rusmeyilli kadrları sistemdən uzaqlaşdırmağa başlamışdı. Hazırda ermənilər bu hərəkəti Rusiyaya jest kimi dəyərləndirir. Yəni Paşinyan bu hərəkəti ilə Putinin könlünü almağa çalışır. Çox güman ki, bu müharibədən sonra Paşinyanın qərb yönümlü siyasəti iflasa uğrayacaq və inqilabdan əvvəlki vəziyyətinə qayıdacaq. Ya da ki, münaqişə 1-2 ay uzanacaq və Joe Biden qafqazda Rusiyanın mövqeyini zəiflətmək üçün işə al atacaq.
hacı zeynalabdin tağıyev Xeyirxah əməlləri ilə Azərbaycanın məişət, təhsil, mədəniyyət və hətta siyasi sahələrində inqilab etmiş milyonçu və xeyriyyəçi.

Yəqin ki, hamının Pakistan ilə Azərbaycan arasındakı dostluq münasibətlərindən xəbəri vardır. Bunun səbəbini kimdən soruşsanız, çox güman, birinci gətirəcəkləri arqument iki ölkənin də müsəlman ölkəsi olması ilə bağlı olar. Gəl gör ki, Fələstin də müsəlman ölkəsidir, amma Ermənistanı dəstəkləyir. Yaxud da bu dostluğun 1991-ci ildən, yəni müstəqillik qazandıqdan sonra formalaşdığına inananlar da var. Lakin bu dostluq biraz qədimə dayanır.

Əsas səbəb isə Tağıyevin adı ilə bağlıdır. Deməli, 20-ci əsrin əvvəllərində Britaniyanın tabeliyində olan Pakistanda pandemiya yaranır. Resurs olmadığına görə, pandemiya sürətlə yayılır və xəstəliyin qarşısını almaq daha da çətinləşir. Artıq pandemiya elə bir səviyyəyə çatır ki, Pakistan əhalisinin tamamilə məhv olması təhlükəsi yaranır. Bu zaman Tağıyev öz şəxsi hesabına 300 min ampul vaksini Pakistana yollayaraq xəstəliyin yayılmasının qarşısını alır. Qədirbilən Pakistan xalqı isə bunu unutmur və 1947-ci ildə müstəqillik qazandıqdan sonra tarix kitablarına bunu əlavə edir. Bununla da sonrakı generasiyalarda Azərbaycana hörmət və rəğbət hissi yaranır.

(bax: adamın elədiyi yaxşılıqları say-say bitməz aqa)
süleyman məhkəməsi Yəhudilərin Süleyman padşah haqqındakı əfsanəsində təsvir edilən məhkəmə. Bu əfsanəyə görə, Süleyman qeyri-adi idrak sahibi hesab olunur. Bu əfsanədə iki arvadın bir uşağa sahiblik iddiasında olduqları nağıl edilir. Sonda Süleyman padşah bu uşağı qılıncla iki yerə bölməyi əmr etmişdir. Bununla da hər arvada uşaqdan bir parça düşəcəkmiş. Arvadlardan biri bu qərara razı olmuş, o biri isə yalvarmışdı ki, onun oğluna rəhm etsinlər. Beləliklə, padşah mübahisə edən arvadlardan hansının həqiqi ana olduğunu bilmişdir.
hard times create strong men strong men create good times Tərcüməsi "çətin anlar güclü adamlar, güclü adamlar isə yaxşı anlar yaradır" olan, məzlumların həyata ümidlə baxmasına kömək edən məşhur deyim. Müasir dövrdə isə bu deyim G. Michael Hopf tərəfindən ardı gətirilərək ironiya ilə dolu belə bir endless circle halına çevrilmişdir; Hard times create strong men. Strong men create good times. Good times create weak men. And, weak men create hard times. (çətin anlar güclü adamlar, güclü adamlar yaxşı anlar, yaxşı anlar zəif adamlar, zəif adamlar isə çətin anlar yaradır.) Mənim işim isə sadəcə "çətin anlar güclü adamlar, güclü adamlar isə yaxşı anlar yaradır" hissəsi ilədir.

Deyimin birinci hissəsi (çətin adamlar güclü adamlar yaradır) qismən doğru olsa da, tamamilə razı olduğumu deyə bilmərəm. Bu deyimin bütün insanlara aid edilməsinə şəxsən qatılmıram. Çünki, çətin şərait sadəcə sağlam və möhkəm xarakterə malik olan az sayıda insanları güclü edir. Belə insanlar üçün çətin şərait bir hədiyyədir və onlar çətin şəraitdən daha güclü və möhkəm şəxsiyyət ilə çıxırlar. Digər tərəfdən, zəif xarakterə malik olan insanlar üçün isə belə şərait əziyyətdən başqa bir şey deyildir. Belə insanlar çətinlik artdıqca güclənmək əvəzinə daha da altda qalıb əzilirlər. Daha da zəif olanlar isə intiharla çəkdikləri əziyyətə bir dəfəlik son verirlər.

Dünyada olan ən varlı adamların əksəriyyəti kiçik yaşlarından çox cuzi məvaciblə işləməyə vadar ediliblər və müsahibələrində də bunu fəxrlə dilə gətirib, bu çətin anların onlar üçün çox qiymətli olduğunu dönə-dönə vurğulayırlar. Buna sıfırdan yüksələn adamların əksəriyyətinin həyatlarında rast gəlmək olar. Lakin bu demək deyil ki, uşaqlıqdan cuzi məvaciblə əlaltı işləri ilə məşğul olan hər kəs ömrünün iləriki illərində cekpotu vuracaq. Belə adamlar ümumi göstəricinin çox cuzi hissəsini əks etdirir. Ömrünün əvvəlində bədbəxt olub, sonra isə vəziyyəti dəyişməyib eyni qalan n sayı da insan mövcuddur. Lakin əvvəl bədbəxt olub sonradan xoşbəxt olan adamlar insanlar tərəfindən daha maraq və rəğbətlə qarşılandığına görə, onların uğurları digərlərində belə bir təsəvvür yaradıb ki, belə insanların bu vəziyyətə gəlməsinin əsas səbəbi həyatlarının doğru zamanlarında edilməsi gərəkən hərəkətləri edib risk almaqları deyil. Əsas səbəb uşaqlıqda yoxluq və çətinliklə böyümələridir.

Yayda bikar olduğuma görə, uni imtahanlarını verdikdən sonra bir supermarketdə işə başladım. Elə buna görə də, uzun zamandır ki, sözlüyə vaxt ayıra bilmirəm. işlədiyim marketdə müdirimiz, deyilənə görə, 19 yaşında marketə fəhlə kimi gəlib. Daha sonra isə ən altdan yüksələrək müdir vəzifəsinə qədər çata bilib. Marketdəki işçilərin dediyinə görə isə, o, bunu qohumluq əlaqələri deyil, öz fərasəti ilə edib. Əksinə çox kasıb ailədən gəlibmiş. Lakin doğru həmlələr və aldığı risklər ilə bu nöqtəyə qədər gəlib çatmışdır. Digər tərəfdən isə marketin anbarında 10 ildir ki, fəhləlik edən işçi var. 10 il əvvəl də fəhləlik edirdi, indi də fəhləlik edir. Gəl gör ki, eyni çətin şərait və çətin anlar onda da var. Ancaq bu çətin anlar onun üçün hədiyyə deyil, sadəcə əziyyətdir.

Deyimin ikinci hissəsinə gələk (güclü adamlar isə yaxşı anlar yaradır). Yuxarıda da qeyd etdiyim kimi çətin şərait, mənim fikrimcə, az sayıda insanı güclü və möhkəm edir. Həmin insanlar isə pis vəziyyətdə olan insanların vəziyyətlərini yaxşılaşdırmaq əvəzinə yaşadıqları pis vəziyyətin bir növ acığını çıxmağa çalışırlar. Məsələn, adıçəkilən deyimə inansaq, elə bizim müdirimiz yaxşı an yaratmalıdır. Lakin gəl gör ki, işçiləri iş saatından artıq işlədir, ən minimum maaşı verir. Bir sözlə, xərclərdən qaçmaq üçün, özündən yuxarıda olanların gözünə girmək üçün hər şeyi edir. Elə mən özüm artıq 40-50 gündür ki (dəqiq sayını da unutmuşam), vxadnoysuz işləyirəm. Əslinə qalanda isə, əlavə işçi götürməmək üçün eyni işçini dayanmadan işlədən müdir, deyimə inansaq, yaxşı an yaratmalı idi.

Və yaxud Azərbaycan kimi yerdə bütün çirkablardan sıyrılıb çıxan az sayıda savadlı və güclü adamlar burdakı vəziyyəti yaxşılaşdırmaq əvəzinə xaricə üz tutaraq özlərinə şərait qurub öz həyatlarını yaşayırlar. Olan isə yeni nəsilə olur. Yeni nəsilin əksəriyyəti də çirkaba qatışıb elə özləri də çirkaba dönüşürlər.

Bu mövzunu Viktor Hüqo "Səfillər" əsərində çox yaxşı izah etmişdi. Lakin əsəri uzun müddət əvvəl oxumuşam deyə, həmin hissələr tam yadıma düşmür. Kaş kitab yanımda olardı, həmin hissələri oxuyub, bu entrini daha dolğun və maraqlı edərdim...
öyrənilmiş çarəsizlik "Learned Helplessness" adı ilə də tanınan, psixologiyada insanın dəfələrlə çətin və çıxılmaz vəziyyət ilə üzləşdikdən sonra, həmin vəziyyətdən çıxmaq üçün cəhd etməyi dayandırmasına verilən ad. Hətta belə situasiyalardan çıxmaq üçün imkanları olsa belə, insanların əksəriyyəti buna cəhd etməkdən imtina edirlər. Məsəlçün, bir nəfər dəfələrlə siqareti tərgitmək üçün cəhd edir, lakin heç cürə tərgidə bilmir və bunun nəticəsində də həmin insan inanır ki, heç nə ona siqareti tərgitməyə kömək ola bilməz.

Adıçəkilən termin elmə ilk dəfə 1967-ci ildə Martin Seligman və Steven Mairer tərəfindən gətirilmişdir. Seligman'in bunu isbat etmək üçün itlər üzərində kiçik bir eksperienti də var.

Bu termini izah etmək üçün ən yaxşı misal, hindistanda filləri balacalıqdan zəncirə bağlayıb onların inanclarına çarəsizliyi aşılayaraq tərbiyə etməyi göstərmək olar. Çoxunuz bunu bilirsiniz, amma yenə də qısa şəkildə yazıram; Hindistanda filləri balacalıqdan zəncirlə ağaca bağlayırlar. Balaca fil nə qədər sınasa da, balaca və zəif olduğundan zəncirini qırmağa gücü çatmır və bir müddətdən sonra balaca fil zənciri qırmaq istəyindən üz döndərir. Balaca fil böyüyür və güclənir. Artıq həmin zənciri qırmaq onun üçün çox sadə bir şeydir. Lakin fil zənciri qırmaq üçün heç bir cəhd etmir. çünki fil üçün artıq zənciri qırmaq imkansız bir şeyə çevrilmişdir.

Bununla bağlı uşaqlar arasında bir eksperiment də keçiriblər. Eksperimentdə iştirak edən uşaqlardan iki sualdan ibarət olan testi həll etmələrini tələb ediblər. Uşaqların bəzilərinin vərəqlərində birinci sual çətin, ikinci sual asan; bəzilərində isə birinci sual asan, ikinci sual isə çətin olmuşdur. (yəni hər iki qrupda da suallar eynidi, lakin yerləri dəyişdirilmişdir.) Birinci sualı asan olan uşaqlar testdə müsbət nəticələr göstərərkən, birinci sualı çətin, ikinci sualı asan olan uşaqlar isə elə ilk sualdan ümidsizliyə qapıldıqlarına görə, suala doğru cavab verməkdə çətinlik çəkiblər.

Öyrənilmiş çarəsizliyin daha ağır forması elə uşaqlıqdan bu psixi problemi daşıyanlarda baş verir. Tutaq ki, bir nəfər uşaqlıqda bir neçə dəfə insanlarla komunikasiya yaratmaqda çətinlik çəkib. Zamanla insanlarla ünsiyyət yaratmaq çətinliyi onun psixologiyasına yansıyır və həmin adam lal, dinməz bir adama çevrilir.

Mən də elə bu lal, dinməz adamlardan biri idim. Son bir neçə ildir ki, özümdən bu xasiyyəti atmaq üçün hər cür vasitəyə əl atıram və müəyyən qədər də işə yaradığının qənaətindəyəm. Bəlkə elə indi də eləyəm, sadəcə özüm bilmirəm. Hələ də adamayovuşmazlığım var və yəqin ki, bunu ömrümün axırına qədər ata bilməyəcəm. Lakin bu öyrənilmiş çarəsizliyi özümə daha da aşılamaq istəmirəm və sizə də məsləhətim odur ki, daima sınayın. Məmnun olmadığınız vəziyyətdən çıxmaq üçün cəhd etməkdən əl çəkməyin. Ən azından, bu, heçnə etməməkdən daha yaxşı yoldur.
minesweeper windows əməliyyat sisteminin ən gözdə oyunlarından biri. yəqin ki, hamı bu oyunu ömründə bir dəfə də olsun oynayıb və yaxud oynamağa cəhd edib. internet kəsiləndə ara-ara girib oynadığım oyun idi, lakin necə oynanılacağını bu yaxınlara qədər bilmirdim və öyrənəndə də həyatımın ən böyük aydınlanmasını yaşadım.

oyun minaları partlatmadan boş xanaları açmaq kimi çox sadə bir məqsədə sahib olsa da, həmişə məndə bəxt oyunu təəssüratı yaradıb. rəqəmlərin isə hər hansı bir məna kəsb etdiyini düşünmürdüm. hətta bir dəfə minaların həmişə eyni yerdə olduğunu zənn edib, boş vərəqə həmin minaların yerini çəkmişdim ki, növbəti oyunu uda bilim.

Lakin oyun fikirləşdiyim kimi bəxt oyunu deyil imiş. kliklədikcə hər ortaya çıxan rəqəm, həmin rəqəmin olduğu xananın ətrafında olan mina sayının toplamını göstərirmiş.



Məsələn, yuxarıda verilən ssenaridə 2 yazılan xananın ətrafındakı 8 xanada cəmi 2 mina var. belə ipucular vasitəsi ilə minaların yerini təyin etmək lazımdır.

xananın altında mina olduğuna əmin olduqdan sonra isə sağı klikləyib bayraqfason bir şey qoyuruq ora. Məsələn, aşağıda göstərildiyi kimi 1 yazılan xananın ətrafında olan 8 xanadan sadəcə 1-i üstüörtülüdür. yəni xana bir növ üstümüzə qışqırır ki, burda mina var, bayraq qoy bura.



Aşağıdakı misala da eyni qayda keçərlidir; 2 yazılan xananın ətrafında 2 mina var, birini tapdığımıza görə, digəri də yuxarıda olan xananın altındadır.



Bütün minaları tapıb bayraqladıqdan sonra isə oyun bitir. Yadımdadı, balacalıqda bu oyunu bitirmək möcüzə kimi gələrdi mənə. Hətta informatika dərsində sinif uşaqları ilə bu oyunu oynayardıq və heç cürə bitirə bilməzdik. Halbuki çox sadə bir yolu var imiş. Ümid edirəm, sözlükdə bu oyunu başa düşməyən tək mən deyilmişəm, yoxsa böyük biabırçılıq olar.
john l. sullivan 1858-1918-ci illərdə yaşamış, ağır çəki dərəcəsində dünya çempionu olmuş amerikalı boksyor. əhali arasında böyük reputasiyaya sahib idi. Həmçinin onunla bağlı john l. sullivan oyunu da mövcud idi. (bax: the six handshakes rule)
the six handshakes rule Dünyadakı bütün insanların biri-birindən 6 handshakes uzaqda olduğunu, əslində hamının bir-birini dolayı yolla tanıdığını, bir sözlə yaşadığımız dünyanın sosial cəhətdən çox kiçik və əlçatan olduğunu iddia edən fenomen. Qısaca olaraq, sözügedən fenomen planetdəki insanların dolayı yolla bir-birilərinin əlini sıxdığını və biri-birilərini tanıdığını irəli sürür. Konsepsiyanın adı ilk dəfə 1929-cu ildə Frigyes Karinty tərəfindən çəkilmişdir. Əslində birinci dünya müharibəsindən sonra bu ideya kifayət qədər müzakirə olunmuşdu lakin Karinty bunu ilk dəfə elmi səviyyədə müzakirəyə çıxaran şəxs olmuşdur. Onun fikrincə, dünyada istənilən iki şəxs bir-birilə ən çox 5 tanışlıq yolu ilə əlaqə qura bilər.

Beləki, sözügedən konsepsiyaya görə, insanların əksəriyyəti Donald Trump'ın əlini sıxan adamın əlini sıxan adamın əlini sıxan adamın əlini sıxan adamın əlini sıxıb. Təbii ki, burda Donald Trump tamamilə şərtidir. istənilən məşhur insana bu konsepsiyanı şamil etmək olar.

Adıçəkilən fenomenin şəhər əfsanəsi, yoxsa doğru olduğunu isbat eləmək üçün xeyli miqdarda araşdırma və eksperiment olub. Bunlardan ən məşhuru Stanley Milgram tərəfindən aparılan balaca dünya eksperimenti (small world experiment) idi. Eksperimentə görə, Milgram west cost'a bir paket göndərərək, adi vətəndaşların birindən paketin bostonda olan, aralarında heç bir əlaqə olmayan bir nəfərə çatdırılmasını istəyir və bunun üçün poçtdan istifadə etməkdən ziyadə tanışlıq vasitəsi ilə paketin göndərilməsini tələb edir. Həmin paket isə 6 addımda bostona çatır. Milgramın fikrincə, amerikada ortalama 3 tanışlıq yolu ilə istənilən adam istənilən adamla əlaqə qura bilər.

Buna baxmayaraq, bəzi tədqiqatçılar bu konsepsiyanın geniş miqyası əhatə etdiyini qəbul etsə də, bütün dünyanı əhatə etməsinə inanmır. Çünki dünyada kifayət qədər izolyasiya olunmuş qrup və millətlər var.

Sosial medyanın yaranması ilə də insanlar arasındaki yaxınlıq daha da artmışdır. Feysbukun irəli sürdüyü datalara əsasən, şəbəkədə olan bütün istifadəçilərin ortalama 4 addımla və yaxud 4 tanışlıq vasitəsilə bir-birilərini tanıdığını bildirilmişdir.

Adıçəkilən fenomen riyazi cəhətdən də isbat olunmuşdur; deməli, dünyada yaşayan bütün insanları N ilə (7 milyard), ortalama bir insanın tanışlarının sayını isə (insanların ortalama tanışlarının sayı 45 olaraq bilinir) K ilə işarə edək. Belə olan halda, degree of seperation = ln (n) / ln (k) = 22.67 / 3.81 = 5.96. Lakin bir insanın ortalama tanışlarının sayının 45 kimi nəzərə alınması bir çox tədqiqatçılar tərəfindən müsbət qarşılanmamışdır. Ona görə də, hal-hazırda da bu konsepsiyanı mif adlandıranlar kifayət qədərdir.

Bu fenomen üzərində qurulmuş bir çox oyunlar da mövcuddur. Deməli, belə oyunlardan biri olan John L. Sullivan oyununda insanlar John L. Sullivanın əlini sıxdığını isbat etməyə çalışırdılar. Məsələn, sözügedən oyunun iştirakçısı bazarda tərəvəz satır, orada ona yemək gətirən yeməkxananın gənc işçisi var, həmin işçinin yaxın dostu hər gün onu görmək üçün restorana gəlir, yaxın dostunun atası şirkətlərin birində sürücü kimi işləyir, sürücü işlədiyi şirkətin isə ən sevimli müştərilərindən biri John L. Sullivandır. Beləliklə, tərəvəz satan adamımız dolayı yolla Sullivanın əlini sıxdığını isbat edir. Oyunu qısa olaraq belə izah etmək olar; shake the hand that shook the hand that shook the hand that shook the hand of ‘the great John L.

6 handshake rule konsepsiyasını mainstream sferaya gətirən isə "the six degree of kevin bacon" oyunu olmuşdur. Bu oyunu 1994-cü ildə Albright kollecinin 4 tələbəsi kəşf etmişdir. Oyun qısa zamanda sürətlə yayılır. Oyunun məqsədi Hollywood səhnəsindəki hər hansı bir aktyoru birbaşa və ya dolayı yolla birlikdə işlədikləri 5 aktyor vasitəsilə Kevin Bacon ilə əlaqələndirməkdən ibarət idi. Oyun o qədər məşhurlaşır ki, Kevin Bacon və 4 tələbə televizora belə çıxırlar. Hal-hazırda da Kevin Bacon'ın qatıldığı hər verlişdə onu bu oyunu oynatmadan buraxmırlar.

Yekun olaraq, bu konsepsiyanın mif yoxsa fakt olduğu, yəqin ki, gələcəkdə bizə aydın olacaq. Lakin mənim fikrimcə, olduqca ağlabatan fenomendir, və tamamilə inanıram. Yeri gəlmişkən, Azərbaycanda da bunun oyununu yaratmaq olar. Məsəlçün "the six degree of hacı nuran". 5-6 tanışlıq yolu ilə azərbaycandakı hər kəs özünü hacı nuranla əlaqələndirə bilər, məncə.
e-təbib mobil tətbiqi Pandemiyanın qarşısını almaq məqsədi ilə istifadəyə verilən, lakin qanunvericiliyə zidd olaraq şəxsi məlumatlara, datalara giriş əldə edən mobil tətbiq.

Azərbaycan Respublikasının "Fərdi Məlumatlar haqqında" qanuna görə, şəxsin kimliyini birbaşa və ya dolayısı ilə müəyyənləşdirməyə imkan verən istənilən məlumat fərdi məlumat sayılır. Belə məlumatların konfidensiallığı toplandığı andan qorunur və subyektin razılığı olmadan üçüncü şəxslərə verilməsi qadağandır.

Təbii ki istisna məqamlar da mövcuddur; adıçəkilən qanunun 9-cu maddəsində göstərilir ki, fərdi məlumatlar toplanıla və işlənilə bilər. Lakin belə məlumatların toplanılması bəzi şərtlərə cavab verməlidir. Belə ki, Fərdi məlumatlar yalnız qanuni, əvvəlcədən müəyyən olunmuş və bəyan edilmiş məqsədlər üçün toplanılmalı və göstərilmiş məqsədlərə uyğun üsullarla işlənilməlidir. Bizim ssenaridə isə, məlumatların toplanılması əsas məqsəd ilə (yoluxmanın qarşısının alınması ilə) uyğunluq təşkil etmir. Buna görə də, təbibin fərdi məlumatları bu yolla toplaması tamamilə hüquqazidd hərəkətdir.
99 frank Kapitalizmin reklam dünyasına səyahət edən, Frederik Beqdeber tərəfindən yazılan roman.

Gündəlik həyatımızda, demək olar ki, hər yerdə - televizorda, telefonda, küçədə, divarda rast gəldiyimiz reklamların insan həyatına olan təsirinin nə qədər böyük olduğunu bizə göstərən "99 frank" əsəri Frederik Beqdeberin öz şəxsi təəssüratlarına əsaslanaraq yazılmışdır. Belə ki, Frederik Beqdeber bu romanı yazan müddətdə reklam agentliyində işləyirmiş. Roman çap olunduqdan sonra isə agentlikdən qovulmuşdur. Əsərdə Frederik etiraf edir ki, əslində bu kitabı işdən qovulmaq üçün yazır. Əksi təqdirdə özü işdən çıxsa idi, agentlikdən qovulmağa görə kompensasiya ala bilməyəcəkdi.

Əsərin baş qəhrəmanı Oktav adında bir gəncdir. Oktav reklam agentliyində işləyir və çox güman ki, yazıçının prototipidir. Son illərini seks, fahişələr və narkotik ilə keçirən Oktav bu distopiyadan qaçmaq istəyir. Buna görə də, işdən qovulmaq üçün kitab yazmağa başlayır. Əslində kitab yazmaqda əsas məqsəd işdən qovulmaqdan ziyadə kapitalizm sistemi və onun ən böyük silahı olan reklam dünyasından intiqam almaq üçün bu sektorun bütün iyrəncliyini göstərməklə onu ifşa etməkdən ibarət idi.

Əsərin ən çox bəyəndiyim hissəsi isə fəsillərin əvvəlində verilən reklam ssenarilari idi. Deməli, hər yeni fəsil başlayanda "reklam fasiləsindən sonra görüşərik" yazısından sonra bir reklam ssenarisi verilir. Bu reklamlar isə adi gördüyümüz reklamlardan ziyadə fahişəlik, narkotik, intihar kimi pis vərdişlərin reklamlarıdır. Lakin reklam ssenarisi ilə bəzədilmiş bu vərdişlər heç də zərərli vərdiş kimi görünmür. Hətta bu vərdişlərə meyl belə yaranır. Güman ki, yazıçı burda reklamın əsas funksiyasını izah etməyə çalışıb. Yəni reklam insanları qətiyyən yolunda olmayan şeyləri tamamilə yaxşı bir şey kimi göstərən vasitədir. Daha yaxşı təəssürat yaranması üçün həmin reklam ssenarilərindən birini bura əlavə edirəm:

Bir kişi boş mənzilin döşəməsində tək-tənha əyləşib. Səhnədə onun əmlakını siyahıya almağa gələn məhkəmə icraçıları var. Arvadı qapını çırparaq gedir. Tamaşaçı başa düşür ki, indi onun daha heç nəyi yoxdur.
Gözlənilmədən kamera onu iri planda götürür. O, obyektivə ümidsiz halda nəzər salır. Kadr arxasındakı səs danışır: "Arvadınız sizi tərk etdi? sizin bir avronuz belə yoxdur? siz çirkin və sarsaqsınız? hər şey bir anda yoluna düşə bilər."
Kişi diqqətlə bu səsi dinləyir. Sonra kədərlə başını yelləyir. Qəfildən cibindən revolver çıxarır və gicgahına dirəyir.
Kadr arxasında səs davam edir: "Ölmək - Doğuşdan əvvəlki azadlığına qovuşmaq deməkdir."
Kişi gülləni başına çaxır. Kəlləsi dağılır, beyni çılpaq divarlara yayılır, onun bədəni titrəyir, üz-gözü qana bulaşır. Kamera onun ağzına yaxınlaşır. o pıçıldayır: "Çox sağ ol, ölüm" və açıq göz qapaqlarını tavana zilləyib hərəkətsiz qalır.
Kadrarxası səs şəhvətlə yekunlaşdırır: "Ölümlə sənli-mənli danışın! intihar həyatdan və onun sonsuz qayğılarından xilas olmağa kömək edir."


Əsəri oxumaqla kapitalizmin ən güclü silahının reklam olduğunu başa düşmək olar. Bu reklamları çəkənlər isə insanlara zərrə qədər də dəyər vermirlər. Əsas məqsəd stokda olan malların satılmasıdı. bu malların insanlara lazım olub-olmaması isə önəm kəsb etmir. Demək olar ki, əksər mallar reklamlar vasitəsi ilə zəruri imajı yaratsa da, insanlara heç lazım da deyil. Məsələn, aktivia yoqurtlarının içində immunitet sistemini gücləndirən inqredient olduğuna görə, digər yoqurtlara nisbətdə daha baha satılırdı, hətta bu, markanın sloqonına belə yansımışdı. lakin 2008-ci ildə isbat olunmuşdur ki, bu yoqurtların digər yoqurtlardan fərqləndirən heç bir cəhət yoxdur. Bununla məhkəmə aktivianın sloqanından adıçəkilən ifadəni götürülməsini tələb edir. Bir digər misal isə diş pastalarıdır. Ümumiyyətlə, marketdə olan diş pastalarının əksəriyyətinin nəfəsi təravətli saxlamaqdan başqa heç bir funksiyası yoxdur. Məhkəmə praktikasında belə şirkətlərin cəlb olunduğu kalan qədər iş var. Eyni vəziyyəti biz digər məhsullarda da görə bilərik. Gördüyünüz kimi, reklam sistemi sadəcə özünə sərf edən şeyləri çəkib camaata göstərir və bu işin öhdəsindən elə müvəffəqiyyətlə gəlir ki, heç bir xeyiri olmayan məhsulları belə insanlara aldırmağı bacarır. Bir sözlə, sistemə nə lazımdısa, reklam onu əldə etməyə kömək edir. Yuxarıda qeyd etdiyim reklam ssenarilərini oxuyanda da bir sual məni düşündürdü; bir gün əhali artımının qarşısını almaq üçün intihar, böyüyən meqapolislərin insanları depresiyaya salan abu-havasından qaçmaq üçün narkotik (bax: soma) reklam oluna bilər mi? tamam, distopik səslənir. lakin yavaş-yavaş aldous huxley'in təsvir etdiyi "həzz" dövrünə girdiyimizi nəzərə alsaq, bunlar o qədər də əlçatmaz təxminlər kimi səslənmir.

Qeyd. bu kitabla eyni adı daşıyan baş obrazı Jean Dujardin'nin canlandırdığı film də var. Film sözügedən kitabdan ilhamlansa da, ssenaridə kifayət qədər dəyişiklik edilib. Sonu kitabdan tamamilə fərqli bitib. Buna baxmayaraq, ikisi də ortaq məqsədə sahibdirlər. Hətta filmdə hadisələr daha dinamikdir. Filmdən ən sevdiyim səhnə isə, yəqin ki, oktavın çəkdiyi reklamın nümayiş etdirilməsi səhnəsi idi.
(youtube: )
ipso facto Özü-özlüyündən (by the fact itself) mənasını verən, təkzib edilməsinə ehtiyac duyulmayan və yaxud təsdiqlənməsi üçün dəlil göstərməyin lazımsız olduğunu ehtiva edən arqumentlərə verilən ad. Daha çox elmi yazılarda müşahidə olunur. Lakin gündəlik məişət həyatımızda da istifadə edə biləcəyimiz bir ifadədir. Məsələn, Demokratik dövlətdə anadan olduğuna görə, ipso facto o, müstəqil və azad bir fərddir bla bla bla (micheal scott'un səsi ilə).
rüstəm ismayılbəyli 1 iyun tarixində təhsil nazirliyinin qabağında keçirilən aksiyada iştirak etdiyinə görə həbs edilən "Tələbə tələbi" lahiyəsinin təsisçisi və siyasi aktivist. Rüstəmin rəhbərlik etdiyi aksiya universitetlərdə imtahanların və təhsil haqqlarının ləğvini və yaxud başqa bir tarixə təxirə salınmasını tələb edirdi. Nəticədə, karantin qaydalarını pozmaqla təqsirləndirilərək 15 sutka həbs cəzası verilmişdir.

Bir çox tələbənin istəklərini dilə gətirən Rüstəmin tələblərini sonuna qədər haqqlı hesab edirəm. Digər universitetlərdən xəbərim yoxdur, lakin bakı dövlət universitetində tədris olunan onlayn dərs ilə imtahan götürmək və belə ala-yarımçıq yarımilə görə tələbələrdən ödəniş tələb etmək çox gülüncdür. 1 ay sonra başlanan onlayn dərsi yalnız kefi istəyən müəllim kefi istəyən intervalla keçirdi. Bəzi fənnlər isə, demək olar ki, heç tədris olunmurdu. Vəziyyəti daha da gülünc edən isə imtahanların necə keçirilməsi ilə bağlı verilən qərar idi. Beləki, anlayışımın belə olmadığı fənnlərdən məni 50 ilə imtahana salan universitet, şifahi imtahan tərtib edərək mənə ayrılan 7 dəqiqəlik vaxtda 5 ayrı mövzu haqqında danışmağımı tələb edirdi. Çox güman ki, müəllimlər yola verəcək və əvvəlki qiymətlərə uyğun bal yazacaqlar. Lakin mən 90-95 alacağım fənndən əllə tutulan bir biliyə sahib olmayacağam.

Nifrət elədiyim məqam isə heç bir səs çıxarmayaraq əlimdə olan materialları başa düşmədən əzbərləyə-əzbərləyə qarşıdan gələn imtahana hazırlaşmağımdı. Çünki səsimi çıxartmağa qorxuram. Çünki Valideynlərim mənə balacalıqdan qorxmağı öyrədib. Rəhmətlik Xudu Məmmədovun bir sözü var "Sürünənlər yıxılmır". Hal-hazırda əksər azərbaycanlı valideynlər uşaqlarına sürünməyi öyrədir; sürün ki, yıxılmayasan, övlad! valideynlər uşaqlara heç bir təbii seçmə, iradə ifadəsi fürsəti vermir. Hər şeyi onların əvəzinə seçir, onların yerinə qərarlar verirlər. ona görə də, belə passivik, soxub içimizə oturmuşuq.
coolidge effect Daha çox məməlilərdə görülən, orqanizmin hər dəfə əvvəlki partnyordan ziyadə yeni partnyora seksual maraq salmasını ehtiva edən bioloji fenomen. Adıçəkilən effekt dişilərdə də nəzərə çarpsa da, çox vaxt bunun əlamətləri erkəklərdə müşahidə olunur. Elə buna görə də kişilər qadınlara nisbətən xəyanətə daha çox meyillidirlər.

Coolidge effektinin adı Abş'ın 30-cu prezidenti Calvin Coolidge ilə bağlı olan gülməli bir hadisəyə əsaslanaraq qoyulmuşdur. Deməli, bir gün prezident və arvadı missis coolidge toyuq fermasını ziyarət edir. Missis Collidge orda olan xoruzun toyuqlarla dəfələrlə cinsi əlaqadə olduğunu görüb fermerdən çiftləşmənin nə qədər tez-tez baş verdiyini soruşur. Fermer isə cavabında xoruzun hər gün onlarca dəfə çifləşdiyini deyir. Bu cavabı eşidən Coolidge zarafatla "bunu prezident gələndə ona deyərsiniz" deyir. ( burda şair prezidentin cinsi gücünü xoruzun cinsi gücü ilə müqayisə edir). Atmacanı eşidən Prezidentin "hər dəfə eyni toyuqla?" sualına fermer "yox, cənab, hər dəfə fərqli toyuqla" cavabını verir. Daha sonra prezident "bunu missis Coolidge gələndə ona deyərsiniz." deyir.

Bu mövzunu araşdırmaq istəyən tədqiqatçılar siçanlar üzərində Coolidge effektini ölçmək üçün bir eksperimet keçiriblər. Deməli, eksperimentə görə, bir qutunun içinə 1 erkək siçan və 4 ədəd də dişi siçan qoyurlar. Eksperiment boyunca erkək siçana yemək verilmir. Erkək siçan növbə ilə bütün dişi siçanlarla çifləşir və yorulur. Qruza düşmüş şəkildə bir küncə gedərək orda oturur. Qutuda olan dişi siçanlar erkək siçanın yanına gəlib bunu biraz yalayırlar ki, həvəsə gəlsin, yenə çiftləşsinlər. Lakin çox yorulduğuna görə, bizim erkək siçan heç bir reaksiya vermir. Buna baxmayaraq qutunun içinə başqa bir siçan olan 5-ci dişi siçanı qoyanda bizim erkək siçan gücə gəlir və yerindən qalxaraq onunla da çiftləşir. Hətta yeni dişi siçanla olan əlaqədə erkək siçan əvvəlki partnyorlara nisbətdə daha çox sperm ifraz edir.

Sadəcə bir partnyorla cinsi əlaqədə olmaq bizim genlərimizin daha çox yayılmasına kömək etmir. Təbiətin bir nömrəli qaydası mümkün olduğu qədər öz genini yaymaqdır. Buna görə də, məməlilərdə (bura insanlar da daxildir) formal partnyorla yanaşı başqa partnyorlarla da birlikdə olmaq istəyi/stimulu vardır. Hər dəfə eyni partnyorla cinsi əlaqədə olduqda beyin insanı daha az mükafatlandırır və başqa qadın və kişilərə maraq salmağa məcbur edir. Beləliklə deyə bilərik ki, hər insanda başqalarına meyl salmaq, öz partnyoruna xəyanət etmək impulsu var. Bu effekt bütün insanlarda baş verir. Sadəcə bəziləri bu istəyi/arzunu cilovlayır bəziləri isə cilovlaya bilmirlər (ya da heç cilovlamağa çalışmırlar).

Statistikaya əsasən evli cütlüklərin 70%-də partnyorlardan biri digərinə xəyanət edir. Yəni 10 cütlükdən 7-də xəyanət skandalı olur və sadəcə 3 cütlükdə buna rast gəlinmir. elə bilirsiniz, həmin 3 cütlükdə xəyanət fikirləri olmur, təbii ki, olur. Sadəcə bunu cilovlaya bilirlər. hətta əxlaqlı insanların belə ağlından xəyanət fikirləri keçir, baxmayaraq ki, bundan sonra özlərinə əsəbləşirlər. Çünki sənin genlərinə arvadına olan sədaqət, cəmiyyətdə tutduğun status maraqlı deyil, sənin genlərinə ölənə kimi mümkün olduğu qədər özündən iz buraxmaq maraqlıdır.

Belə bir sual yaranır, əgər bu cinayətdirsə, əgər bu əxlaqsızlıqdırsa, onda niyə biz belə yaranmışıq? Əgər həmişə başqasına meyl salacağıqsa, nədir bu monoqamlığın mənası? Əslində, kişilər bu nöqteyi nəzərdən heç də korluq çəkmirlər. Arvadlarına maraqları ölən kimi maaşlarından 50 manat kənara atıb öz bazdıqlarını edib beyinlərini məmnun edirlər. Lakin qadınların bu mövzuda ərlərindən başqa heç bir seçimləri yoxdur, hansı ki ərləri də öz seksual həvəslərini fahişələrlə öldürürlər. Buna görə də, qadın başını qaldırıb başqalarına baxan kimi xəyanətkar damğası yeyir və cinayətə qurban gedir.

Pomidorun vətəni olan cənubi amerikada asteklər pomidoru zəhərli bir bitki olaraq biliblər. neçə illər ərzində torpaqlarında pomidor yetişməsinə baxmayaraq, bir dəfə də ondan istifadə etməyiblər. Bu müddət ərzində məhsul qıtlığı da baş verib, və buna görə neçə astek acından ölüb, hansı ki meşələrində kalan qədər pomidor var idi. Bir gün asteklərdən biri əyilib pomidor yeməyə başlayır. Digər sakinlər dəhşət və heyrət içərisində onun başına yığılaraq onun ölümünü gözləyirlər. Lakin həmin şəxs yenə də pomidoru yeməyə davam edir və ölmür. Bunu görən digər asteklər də əyilib pomidordan bir diş götürürlər. Pomidorun zəhərli olmadığını, sadəcə bunun hansısa dəlinin uydurmasını olduğunu anlayırlar. Bundan sonra pomidor asteklərin ən sevimli qidası olur.

Tabular və sosial normalar da eynən belə yaranır. Hal-hazırda evlilik və nikah mövzularında saysız tabular və sosial normalar var. Əgər kişinin qadına, qadının isə kişiyə həvəsi ölübsə, nə yapışmısınız bir-birinizə, ayrılın getsin də. Həm sən azad ol, həm də qarşı tərəfi azad et. ikinizdə özünüzə başqa bir həyat qurun. bir kişinin və qadının üç, dörd və beş dəfə evlənməyinin kimə ziyanı var axı. Əksinə bu normal bir hadisədir. Çünki illər keçdikcə, insanın fikirləri dəyişir və daim yenilənir, və bu bizim seçimlərimizə də təsir edir. bu gün sevdiyimiz bir şeyə, çox yox, 2 il sonra nifrət edə bilərik. Bu gün güldüyümüz zarafatı müəyyən müddət sonra xoşlamarıq. Hətta belə şeylərə güldüyümüzə görə xəcalət çəkərik. Belə olan halda, bir insan nəyə görə 20 yaşında seçdiyi partnyorla ömrünü başa vurmalıdır ki? Ölkəmizdə isə əksər hallarda boşanmalar ya şiddətlə, ya da cinayətlə başa çatır. Öldürməklə nəyəsə nail olmaq mümkün deyil. Lakin azərbaycanda bu tabular elə taxt salıb ki, belə cinayətlərin ardı-arası yaxın müddətdə kəsilməyəcək. Ümid edirəm, bir gün biz də həmin "zəhərli" pomidordan dadarıq, və onun zəhərli deyil, əksinə faydalı olduğunu başa düşərik.
sözaltı roman Məhlədəki səslərdən narahat olan Məzi yerindən qalxaraq pəncərəni bağlasa da, futbol oynayan uşaqların qışqırıqları, tərəvəz satan dayının çığırtısı və orta yaşlı xalaların qeybət danışıqlarının hələ də qulağında cingildədiyini hiss edirdi. Doğulduğu, uşaqlığını keçirdiyi, boya-başa çatdığı bu yerə gəlməsindən 6 saat keçməsinə baxmayaraq, hələ ki heç kim qapısını döyüb ona "xoşgəldin" deməmişdi. Axı sadəcə 3 il keçmişdi. Sadəcə 3 ildir ki, Bakıda yaşamırdı. Bu o qədər də uzun müddət deyil idi. Lakin Məzi burada yaşadıqlarını yavaş-yavaş yadına salanda heç kimin onu arayıb-axtarmamasına haqq verirdi. Siqaretindən bir tüstü alıb sinəsinə çəkdi və arxaya söykənərək keçmişin tozlu səhifələrini vərəqləməyə cəhd etdi; burada yaşadıqlarını, nəyə görə Parisə getdiyini xatırlamağa çalışırdı. Elə bu anda blokdan səslər gəlməyə başladı. Yaşadığı mənzilin qapısı köhnə və uçuq-sökük olduğuna görə, blokdakı dialoqları eşitmək onun üçün gecələr parlaq ulduzların görünməsi qədər adi bir hal idi. Məzi öz xəyal dünyasından ayrılaraq söhbətə qulaq asmağa çalışdı:

- Brat, xəbərin var, Məzi qayıdıb e
- Hansı Məzi, Brat?
- Vibrator Məzi də ala, tanımadun?

"Vibrator" sözünü eşitməyi ilə Məzinin beynində keçmişdə yaşadığı xatirələrin canlanması bir oldu. Artıq o, nəyə görə getdiyini tamamilə xatırlayırdı...
sözaltı sözlük Umbay edəndə heç olmasa səbəbini göstərməli olduğunu lazım bildiyim platforma. Onsuz moderator və yazar arasında hər hansı qərəzli münasibət yoxdursa, umbay edilmə prinsipcə sözlük qaydalarına əsaslanmalıdır. Buna görə də, yazar umbay edilərkən yaxud sözlükdən uzaqlaşdırılarkən hansı qaydanın pozulduğu göstərilsə daha yaxşı olar. Məsələn, sözlük qaydalarının 5-ci maddəsini pozduğuna görə umbay edilmiş yazar. bu, həm digər yazarlara qaydaları daha yaxşı mənimsəyə, həm də sui-istifadənin qarşısını almağa kömək edə bilər.
Bilmirəm, bəlkə də, yazara mesaj kimi umbay edilmənin səbəbi göndərilir. Lakin bunu paylaşmağın heç kimə ziyanı yoxdur. yoxsa Kafkanın "məhkəmə"si kimi heç kim bilmir, kim nəyə görə cəzalandırılır.
inanclı insanların üstünlükləri inanclı olmağın gətirdiyi, həyatı dinc və rahat şəkildə yaşamağın vermiş olduğu imtiyazlardır. inanclı biri dedikdə isə kəlmeyi şəhadəti belə bilməyib özünə müsəlman deyən və yaxud cihad adı ilə qırğınlar törədən insanlar nəzərdə tutulmur.

Hər şeydən öncə, inanclı insanlar ölümdən sonrakı həyata; cənnət və cəhənnəmə inandıqlarına görə, həyat imtahanı adlandırılan yerdəki həyatı bacardıqları qədər əxlaqlı və düzgün yaşamağa, həmişə haqqın tərəfində durmağa çalışarlar. Saman altdan su yeridən də deyillər. Çünki bilirlər ki, heç kim onların elədikləri hərəkəti görməsə belə, hər şey Allah tərəfindən izlənilir və bu hərəkətlərə görə hesab verəcəklər. Buna görə də, davamlı yaxşılıq etməyə və əxlaqlı olmağa çalışırlar. Zira inanclı olmayan birinə görə əxlaqlı olmaq o qədər də sərfəli deyil. Əxlaqlı olmağın apardıqları yanında gətirdikləri daha azdır. Əgər etdiyimiz hərəkətlərə görə heç kimə hesab verməyəcəyiksə, əxlaqlı olmağın rasional bir səbəbi yoxdur.

Beynimizdə özümüzün də bilmədiyi saysız proseslər gedir; bunlardan biri də odur ki, beynimiz kalkulyator kimi etdiyimiz hərəkətlərin bizə qazandırdıqlarını və apardıqlarını hesablayır. Əgər qazandırdıqları daha azdırsa, beyin hormanlar ifraz edir və bizə narahatlıq verir. inanclı biri etdiyi əxlaqlı hərəkətlərə görə, uçuq-sökük daxmada belə qalsa, cənnətə inandığı üçün heç bir narahatlıq duymaz. Çünki ona görə, belə hərəkətlərin ona qazandırdıqları daha çoxdur. Əksinə, inanclı olmayan birində belə bir davranışın şahidi ola bilmərik. Onlara görə, ölümdən sonra həyat; cənnət və cəhənnəm yoxdur. Bununla da, belə insanlar yerdə öz cənnətlərini yaratmaq istəyərlər və bu cənnətə çatmaq üçün həmişə əxlaqlı və düzgün davranmaq onlara görə zərurət deyil. Dünyanın ən yaxşı seriallarından biri olan Breaking Bad'in yaradıcısı Vince Gilligan öz intervyularının birində belə deyir:

"I'm pretty much agnostic at this point in my life. But I find atheism just as hard to get my head around as I find fundamental Christianity. Because if there is no such thing as cosmic juice, what is the point of being good? That's the one thing that no one ever explained to me. Why shouldn't I go rob a bank? especially, if I'm smart enough to get away with it? What's stopping me?"

Gilligan aqnostik olduğunu etiraf edir və ateistliyi xristianlıq qədər başa düşməkdə çətinlik çəkdiyi bir məfhum olaraq görür. villigan deyir ki, ateist birinə görə, əxlaqlı və düzgün olmağın nə mənası var? Onlara belə davranmağa nə stimul verə bilər? və yaxud inancı olmayan birinə bank soymağa mane olan şey nədir? Burada Gilliganın dilemmada qaldığını görmək olar. Elə bu dilemmanı biz walter white obrazında da müşahidə edə bilərik. walter əgər inanclı biri deyilsə, ona meth hazırlayıb satmaqda nə mane ola bilər axı?

intihara çox uzaqdırlar. islama görə, ən ağır cinayət tövbəsiz cinayətdir. Digər tərəfdən yerdəki bütün insan canları Allaha məxsusdur və bu canları almaq, bu öz canın belə olsa, cinayət sayılır. intihar etdikdə isə öldüyünüz üçün (tavtologiyaya görə üzürlü sayın) prinsipcə, cinayət törətdikdən sonra tövbə edə bilmirsiniz. Buna görə də, inanclı birinin intihar etməsi çox nadir hallarda olur və onlar həmişə gələcəyə ümidlə baxırlar. Çünki bilirlər ki, bu, Allah tərəfindən qarşılarına çıxarılmış bir sınaqdır.

Özlərini yalnız hiss etmirlər. inanclı insan ən yalnız olduğu anlarda belə, özünü tək hiss etmir, Allahın varlığını hiss edərək ona sığınır, ən çətin zamanlarda dua edərək ondan yol göstərməsini xahiş edir. inanclı olmayan biri isə belə vəziyyətə düşdükdə ümidsizliyə qapılaraq depresiya ilə boğuşur. Çünki kömək istəyəcəkləri, sığınacaqları kimsələri yoxdur.

Dövrümüzün müti insanları hər şeyi sorğulayan insanlardan qat-qat daha xoşbəxt yaşayır. Skeptik insanlar hər şeydə məna axtarmağa çalışırlar. inanclı insanların isə hər şeydə məna axtarmaq kimi bir dərdləri yoxdur. Çünki, onlar həmin mənanı müəyyən dəyərlərə inanmaqla artıq tapıblar və bunlara görə də, inanclı olmaq həyatın qarşımıza çıxardığı çətinliklərin üstəsindən gəlmək və onlara tabb gətirmək üçün ən yaxşı vasitədir.

P.s. yazı sanki inanclı olmayan biri tərəfindən yazıldığı təəsürratı yaratsa da, özüm ateist və yaxud aqnostik deyiləm. Baxmayaraq ki, yeniyetmə vaxtlarından bu yana bir neçə kitab mənə bu mövzuda təsir edib və hələ də içimdə bəzi şübhələr qalıb. Lakin inancımı qorumağa çalışıram. Çünki, ateist olmaq və bunu qəbul etmək onun nəticələrinə də qatlaşmaq deməkdir və mənə görə, bu böyük cəsarət tələb edir. həmin insanın həyatda güclü bir məqsədi yoxdursa, həyat onun üçün çox çətin olacaq. Təbii ki, söhbət qaraqanın kitablarını oxuyub ateist olanlardan getmir.
stanford prison experiment Zimbardo tərəfindən keçirilən, tarixin ən çox səs gətirən təcrübələrindən biri. təcrübə 1973-cü ilin yay aylarında Stanford universitetinin zirzəmisində keçirilib. Zimbardonun təcrübəni keçirməkdə əsas məqsədi sosial statusun və yaxud cəmiyyətdə tutulan pozisiyanın insan davranışına təsirini ölçmək idi. Təcrübə 2 həftəlik müddət üçün nəzərdə tutulsa da, sadəcə 6 gündən sonra gözlənilməz nəticələr verdiyinə görə sonlandırılmışdır.

Təcrübənin mahiyyəti haqqında qısa məlumat verim. 24 nəfər iştirakçısı olan eksperiment həbsxana simulyasiyası idi. Zimbardo püşk atma yolu ilə iştirakçıların bəzilərinə məhkum, bəzilərinə isə qardiyan rolu verir və zirzəmidə yaradılmış suni həbsxanaya yerləşdirir. Öz rollarına bürünən iştirakçılar artıq ilk günlərdən sahib olduqları pozisiyaya uyğun davranmağa başlayırlar: əllərinə güc keçdiyinə görə avtoritarlıq edən qardiyanlar və iyerarxiyada aşağıda olduqlarına, görə bütün qaydalara tabe olan məhkumlar.

Suni həbsxananın intizamını qorumaqda məsul şəxs olan qardiyanlar normal həyatda etməyəcəkləri davranışlar sərgiləyirlər: məhkumlara haqsız cəzalar verir, öz vəzifələrindən sui-istifadə edərək məhkumlarla qeyri-etik davranırdılar. Lakin Zimbardo bu davranışları görsə də, "görək axırda nə olacaq" marağı ilə təcrübəyə davam edir. Qardiyanlar təcrübənin qaydalarına zidd olaraq, məhkumların yataqlarını götürürlər. Həmçinin tualetə getməyə də qadağa qoyur, və hər həbsxana otağına bir vedrə qoyub bundan sonra bura işəyib sıçmalarını tələb edirlər. Gözünə döndüyüm Zimbardo hələ də kayfdadır. Təcrübənin dayandırılması üçün iştirakların bir-birlərini şoşqalamalarını gözləyir. Bundan bezən məhkumlar üsyan qaldırır, qardiyanların sözünə əməl etmirlər. Bununla da, qardiyan və məhkumlar arasında olan münasibət daha da kəskinləşir. Qardiyanlar artıq məhkumlara daha ağır cəzalar verirlər. Nəhayət, Zimbardo eksperimentin qeyri-etik olduğuna görə 6-cı gündə ona xitam verir.

Qeyd. Eksperiment burda danışdıqlarımdan daha çox hadisələri özündə ehtiva edir. Xırdalıqlara girib sizi yormaq istəmədim. Eksperimentə aid 1 sənədli; Quiet Rage: The Stanford Prison Experiment (1992), 3 dənə də bədii film mövcuddur; das experiment (2001), experiment (2010), The Stanford Prison Experiment (2015) . daha yaxşı təsəvvür yaranması üçün bunlara bir göz ata bilərsiniz.

Maraqlısı isə odur ki, qardiyan roluna bürünən iştirakçılar post-eksperiment intervyuda bildirirlər ki, eksperimentdə etdikləri hərəkətlərə gündəlik həyatda yol verməzdilər. Gəl gör ki, əllərinə güç keçəndə elədiklərinin şahidi olmuşduq.

Burdan çıxaracağımız nəticə odur ki, əlinizə başqa insanlara pislik etmə gücü keçmədiyi üçün özününüzü yaxşı biri adlandırmaq önyarqı olar. Həmin vəziyyətdə biz olsaydıq, əksəriyyətimiz məhkumlarla eyni şəkildə rəftar edərdik. Onsuz zimbardonun eksperimentində məhkumlara yaxşılıq edən qardiyanlar da var idi. Lakin aralarındakı mübarizə kəskinləşdikcə, edilən qeyri-etik davranışlara göz yumurdular.

Zimbardonun eksperimentinə görə, hərkəs içinə qoyulduğu qəlibə uyğun davranış sərgiləyir və qəlibdən çıxdıqdan sonra normal həyata qayıdır. Bunu hamımız edirik: dərs vaxtı uşaqları döyən amma çöldə həmin uşağı görəndə üzündən öpüb səmimi şəkildə salamlaşan müəllim də; balaca qardaş olduğuna görə onu hər yerə buyuran böyük qardaş da; siyasi mitinqlərdə aktivistləri döyən amma real həyatda, bəlkə də, həmin aktivistlərdən biri ilə dostluq etmək potensiyalı olan polis də; cəbhədə düşmən əsgərinə işgəncə edən əsgər də bunu edir. insanların əllərinə güc düşən kimi içlərində olan boşluğu doldurmaq üçün avtoritarlıq edirlər. Təbii ki, sadaladığım insanların əlindəki güc o qədər də böyük deyil. Gəl gör ki, insan daha böyük gücə sahib olduqda azğınlaşır. məsələn, hitler, stalin və mao kimilər böyük gücün azğınlaşdırdığı sadist adamlardan bir neçəsidir. Belə adamlar insanlara individual olaraq deyil, sürü kimi baxırlar, hər an ölümə göndərilməyə hazır olan bir sürü kimi.

Nəysə söhbətimizə qayıdaq

illər sonra eksperimentin iştirakçılarından biri ilə yenə intervyu edirlər. Sözügedən iştirakçı bildirir ki, bu eksperiment bizə sadəcə gücün insanın necə azğınlaşdıra biləcəyini deyil, həmçinin cəmiyyətdə tutduğumuz mövqenin və kütlənin insana olan münasibətinin onun davranışına necə təsir edə biləcəyini göstərmişdir.

Albert Camusun bir sözünü burda xatırlatmaq istəyirəm "Əksər hallarda düzgün adamlar da müəyyən şəraitə düşüb başqalarını yamsılamalı olurdular." Albert Camusun bu sözü taun (vəba) romanındandır. əsərdə oran adlı şəhərdə taun epidemiyası yaranır və millət ac qaldığına görə, evlərə girib oğurluq edir. Oğurluq edənlərdən bəziləri də epidemiyadan əvvəl düzgün insan kimi tanınanlar olur.

Bir başqa misalı isə öz ölkəmizdən verək. Bildiyiniz kimi, fevral ayında parlament seçkiləri oldu. Seçkilərdə ən çox qınanılan insanlar topa-topa bülleten atanlar idi. Gəlin indi həmin adamların içində olduğu şəraitə baxaq; Belə adamların əksəriyyəti orta yaşdan biraz yuxarı, işdən evə, evdən işə gedən, apolitik vətəndaşlardır. Yəni belələrinə maraqlı deyil ki, milli məclisdə bəhmənyar oturur, ya həsənqulu oturur. Onlar uzunmüddətli fikirləşmirlər. Sadəcə bugünü necə yola verim dərdindədilər. Və sizi əmin edirəm ki, nə qədər yaxşı adam olursunuz olun, əksəriyətiniz həmin adamın yerində olsaydınız, onun elədiyi kimi hərəkət edərdiniz. Heçnə yox, sadəcə internetə çıxış olmasa idi, onları söyən gənclərin əksəriyyəti elə onlar kimi fikirləşəcəkdi. Sizin əlinizdə imkan var ki, telefonu açıb digər ölkələrdəki vəziyyəti görüb azərbaycandakı vəziyyət ilə müqayisə edəsiniz. Hər gün xoşqədəmin verilişinə, və yaxud türk seriallarına baxan adamlardan hökumətin siyasətindəki qüsurları görməyi və bununla da ən düzgün, ən adekvat seçim etməyi gözləmək səfehlik olardı. Təbii ki, mən bunu topa-topa bülleten atanlara haqq qazandırmaq üçün demirəm. Sadəcə həmin adamın belə düşünməsi onun günahı deyil. Yaşadığı şərait onu belə davranmağa, belə düşünməyə vadar edir. Onları söyməklə, "gələcəyimizi məhv etdilər" deməklə heçnə düzələn deyil. Mövzuya biraz materialist yanaşsaq deyə bilərik ki, yaşadıqları şərait dəyişsə, onlar da dəyişəcək.

Söhbəti elə yerə gətirdim ki, entrini bitirməkdə çətinlik çəkirəm. Bitirmək məburiyyətində də deyiləm, qoy elə belə yarımçıq qals
yuval noah harari "Sapiens", "Homodeus" və "21-ci əsr üçün 21 dərs" kimi bestseller əsərlərin məllifi, israilli yazıçı və tarixçi. ilk dəfə Sapiens əsəri ilə dünyada tanınır və sonralar çıxan iki əsərlə də reputasiyasını daha da artırmağı bacarır. Sapiens əsəri tarixi kitab olmasına baxmayaraq, hər kəsin oxuyub başa düşə biləcəyi səviyyədə aydın və sadə yazılmışdır. Sağlam analiz qabiliyyətinə malik olan harari tarixi hadisələrlə yanaşı bu tarixi hadisələrə səbəb olan sosial təkamül prosesini də izah etməyə çalışmışdır.

Homodeus əsəri isə keçmişdən ziyadə gələcəyə fokuslanan bir kitabdır. Sapiens qədər xoşuma gəlməsə də, özünü oxutdurmağı bacaran bir əsər idi. Bir mənfi xüsusiyyəti var ki, müəllif kitabın müxtəlif yerlərində sapiens əsərində təqdim elədiyi fikirlərini bir də qeyd edərək təkrarçılığa yol verib. Kitabın təxmini 20 faizi ilk kitabdakı fikirlərdən ibarətdir. Bəlkə də, bu yazıçı tərəfindən homodeusun daha yaxşı başa düşülməsi üçün məqsədli şəkildə qəsdən edilib.

Kitab, əsasən, gələcəkdə başımıza nələr gələcəyi haqqında olduğuna görə, oxuyanda inanmaqda çətinlik çəkdiyim güclü hipotezalara malik idi. Lakin dünya sürətlə inkişaf edir. 30 il əvvəl insanlara günlərinin böyük əksəriyyətini smartfon deyilən dördkünc əşyaya baxmaqla keçirəklərini desək, yəqin, onlar da buna inanmaqda çətinlik çəkərdilər. Harari bu kitabında sosial medyanın insan həyatına olan təsirindən də ağız dolusu danışıb. Lakin ironik olaraq, adamın mark zuckerberg ilə intervyusu var.
(youtube: )


Həmçinin yutubda kalan qədər videoları mövcuddur. Adamın internetdə o qədər mühazirə, sual-cavab, intervyu videoları var ki, kitablarını oxumasanız belə həmin videolara baxmaqla hararinin fəlsəfəsinə hakim ola bilərsiniz. amma yenə də kitablarını oxumaqda fayda var.
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20