səfəvilər imperiyası

əsasının qoyulması 1298 illərində (gbax: şeyx səfiəddin) tərəfindən yaradılmış (gbax: ərdəbil hakimliyi) ilə başlamışdır. sadəcə (gbax: ərdəbil)də hökm sürən (gbax: səfəvilər) xv əsrdə yavaş-yavaş siyasət meydanına çıxıblar. (gbax: şeyx cüneyd), (gbax: şeyx heydər), (gbax: şeyx sultanəli) səfəvilər dövlətinin yaranmasında böyük rol oynamış, sırası ilə 1460, 1488, 1494 illərində yenə sırasıyla şirvanşah-qaraqoyunlular, şirvanşah-ağqoyunlular və ağqoyunlular tərəfindən öldürülmüşdülər. (gbax: ı. ismayıl) (1501-1524) isə böyük çətinliklə (gbax: gilan)a qaçırılmış, 1499-cu ildə gilandan yürüşə çıxmış və 1501-ci ildə (gbax: təbriz)ə daxil olub (gbax: ağqoyunlu dövləti)nin birinci qolunu, 1503-cü ildə ikinci qolunu süquta uğratmışdır. (gbax: səfəvilər dövləti) 1504-cü ildə (gbax: osmanlı imperiyası) tərəfindən tanınmış (ii.bəyazid), 1508-ci ildə imperiyaya çevrilmiş, 1510-cu ildə (gbax: mərv döyüşü)ndən sonra (gbax: şeybanilər dövləti)nin varlığına son qoymuş, (gbax: xorasan)ı tutmuşdur. məhşur (gbax: çaldıran döyüşü)ndə məğlubiyyətə uğramış səfəvilər ardınca (gbax: qoçhisar döyüşü)ndə də məğlubiyyətə uğrayıb bitlisdən rakkiyə, mosula qədər torpaqları itirmişdir. (gbax: ı. təhmasib)in dövründə (1524-1576) dövlət yenidən güclənmiş, osmanlılar ilə bir sıra müharibələr aparılmış, paytaxt (gbax: qəzvin)ə köçürülmüşdür. 1565-ci ildə tacirlərdən alınan (gbax: tamğa vergisi)ni ləğv etməklə iqtisadiyyatı gücləndirmişdir. təhmasibdən sonra ölkə daxili çəkişmələrə məcbur qalmış, başına ıı. ismayıl (1576-1578) keçmiş, iki il hakimiyyətdən sonra kor şah (gbax: məhəmməd xudabəndə) (1578-1589) dövlətin başına keçmiş və demək olar ki, səfəvi dövləti ən zəif dövrünü yaşamışdır. bu dövrdə osmanlı sultanı (gbax: ııı. murad) (gbax: azərbaycan)ın (gbax: qaradağ), (gbax: lənkəran), (gbax: ərdəbil) istisna olmaqla bütün vilayətlərini tutmuşdu. (gbax: ı. şah abbas) hakimiyyətə çətin şəraitdə gəlməsinə baxmayaraq, qısa müddətə səfəvilər dövlətinin keçmiş qüdrətini bərpa etmiş, alınan vilayətləri geri qaytarmışdır. osmanlılar ilə bir sıra uğurlu müharibələr aparmış, (gbax: hörmüz)ü (gbax: portuqaliya)dan geri qaytarmışdır. paytaxtı (gbax: isfahan)a köçürmüş, dövləti farslaşdırmışdır. (gbax: ı. şah abbas)dan sonra (gbax: səfəvilər dövləti) ruslarnan yaxınlıq etməyə başlamış ((gbax: süleyman şah)ın dövründə), (gbax: hüseyin şah)ın dövründə (1722) süqut etmə təhlükəsi ilə üz-üzə qalmışdır. 1722-1730-cu illərdə azərbaycan rusiya və osmanlı dövlətləri arasında bölüşdürülmüş, xəzəryanı vilayətlər ruslara, cənubi qafqazın qalanı osmanlılara verilmişdir. lakin, 1732-ci ildə (gbax: ııı. abbas)ın qəyyumu olaraq dövləti idarə edən (gbax: nadir xan) (gbax: kirmanşah) (1732), (gbax: rəşt) (1732), (gbax: bağdad) (1733), (gbax: gəncə) (1735) müqavilələri ilə xəzəryanı vilayətləri qaytarmış, (gbax: üçmüədzin döyüşü) ilə osmanlıları tamamilə cənubi qafqazdan çıxarmışdır. 1736-cı ildə taxta çıxan (gbax: nadir şah) (gbax: səfəvilər dövləti)nə son qoymuş, (gbax: əfşari dövləti)ni yaratmışdır.