qreqor mendel

Genetika elminin banisi, əlamətlərin irsən keçməsinin qanunauyğunluqlarını kəşf edən çex alimi- Jan Qreqor Mendel. Mendeldən əvvəl bir sıra alimlər müxtəlif bitki növlərinin nümayəndələrini hibridləşdirmişdir. Belə ki, 1760-cı ildə botanik Kelreyter Rusiyada Peterburqda tütünün iki növünü hibridləşdirərək valideyn əlamətlərinin nəslə keçməsini müşahidə etmişdir. T. E. Nayt, Ş. Noden, O. Sajre və digər alimlər bir əlamətin digəri üzərində dominantlıq etdiyini müşahidə etmişdir. Lakin onlarin heç biri bu hadisənin səbəbini, irsiyyətin mahiyyətini aça bilməmişlər. Mendel özünün klassik təcrübələrində hibridoloji tədqiqat metodunu tətbiq etmişdir. Mendel təcrübələrinin xarakter cəhəti öyrənilən əlamətlərin bütün fərdlərdə meydana çıxmasının sayca dəqiq hesabının aparılmasıdır. Bu ona irsiyyətin keçirilməsində kəmiyyətcə müəyyən qanunauyğunluqları aşkara çıxarmağa imkan vermişdir. Qreqor Mendel (1822-1884). Qreqor Mendel 1822-ci il iyul ayının 22-də Xeyntsendorfda, kəndli ailəsində anadan olmuşdur. Onun valideynləri – Anton Mendelin və Rozina Şvertlixin üç uşağı var idi. İohan Mendel ailənin ortancıl uşağı və yeganə oğlu idi. Onun atası sadə əməkçi insan olub. O, gündəlik torpaq işindən başqa, boş vaxtlarını böyük həvəslə özünün sevimli işinə - bağçılıq və arıçılığa həsr edirdi. O, oğlunu da tez- tez özü ilə birlikdə bağa apararaq, burada ona calaq və peyvənd etməyi öyrədirdi. Bu səbəbdən də Mendel elə kiçik yaşlarından bağçılıq işini sevməyə başlamışdı. O vaxt birinci sinif həcmində oxumaq məcburi hesab olunurdu. Çünki bu tələbi yerinə yetirməyənlər böyük məbləğdə cərimə ilə cəzalanırdılar. Beləliklə, 10 yaşlı Mendeli birsinifli kənd məktəbinə verirlər. Öz çalışqanlığı ilə tezliklə hamının diqqətini cəlb edir. Burada oxuduğu vaxtdan başlayaraq Mendel təbiət elmlərini sevməyə başlayır. Birsinifli ibtidai məktəbi qurtardıqdan sonra ailənin qarşısında belə bir çətin məsələ dururdu: Mendelin sonrakı taleyini müəyyənləşdirmək lazım idi. Ya o, həmyaşlıları kimi təhsilini bununla tamamlayıb, çətin kəndli əməyi ilə məşğul olmalı, ya da təhsilini davam etdirməli idi. Beləliklə, uzun tərəddündən sonra valideynləri Mendeli Lippnikidəki dördsinifli məktəbə verirlər. Burada da Mendel öz çalışqanlığı ilə hamının diqqətini cəlb edir. Mendel məktəbi əla qiymətlə bitirir. O, təhsilini davam etdirmək üçün 1834-cü ildə Tropau şəhərindəki gimnaziyaya daxil olur. Orta təhsil almaq üçün Mendelə çoxlu vəsait tələb olunurdu. Ona görə də Mendel işləməyə məcbur olur. Işləməklə bərabər o, təhsilini də davam etdirir. Bütün çətinliklərə və sarsıntılara dözə bilməyən Mendel ağır xəstələnir və 1839-cu ildə evə qayıtmağa məcbur olur. Sağaldıqdan sonra 1840-cı ildə Mendel yenidən gimnaziyaya qayıdır və 18 yaşında gimnaziyanı bitirir. Mendel müəllim olmaq arzusunda idi. Bu məqsədlə də o, Olmyutse şəhərindəki universitetin fəlsəfə sinfinə daxil olur. Burada dərs deyən müəllimlərin əksəriyyətini ruhanilər təşkil edirdi. Məhz onlar Mendelin sonrakı həyatına böyük təsir göstərdilər. 1843-cü ildə Mendel həm gimnaziyanı, həm də fəlsəfə kursunu bitirir. Lakin təhsilini davam etdirmək üçün Mendelin əvvəllər olduğu kimi maddi vəsaiti çatışmırdı. Buna görə də o, ruhani olmağı qərara alır. Beləliklə, Mendel 1843-cü ildə Avqust monastrına qəbul olur. Monastrlara daxil olmaqla Mendel maddi vəziyyətini bir qədər düzəltmiş olur. O, burada özünün sevdiyi təbiət elmləri ilə məşğul olmağa başlayır. Lakin Mendel ilahiyyat elmi ilə məşğul olmaq üçün monastr daxilində fəaliyyət göstərən dini məktəbə daxil olur. Mendel üç il burada oxuduqdan sonra, oranı əla qiymətlərlə bitirir. Dini məktəbi bitirdikdən sonra Mendelin qarşısında geniş prespektivlər açılır. Ona həmin məktəbdə qalıb dərs deməyi təklif eləsələr də, Mendel gimnaziyada dərs deməyi arzulayırdı. Ona görə də 1849-cu ildə Tsnayme şəhərinə gəlir və buradakı gimnaziyada riyaziyyatdan və yunan dilindən dərs deməyə başlayır. Mendel gimnaziyada özünün ən çox xoşladığı fizika, mineralogiya, botanika, təbiət, tarixi fənlərindən dərs deməyi arzulayırdı. Lakin bunun üçün müəllimlik diplomu yox idi. Buna görə də gimnaziyanın direktoru onu müəllimlik hüququ almaq üçun Vyanaya imperiya nazirliyinin xüsusi komissiyası qarşısında imtahan verməyə göndərir. Lakin Mendel imtahanları verə bilmir və yenidən monastra qayıdır. 1856-cı ildən 1865-ci ilədək Mendel öz təcrübələrini monastra məxsus bağda aparmışdır. O, burada bağçılıq və bostançılıqla məşğul olurdu. Lakin tədqiqatlarının çox hissəsini cinsiyyətli çoxalma sahəsinə həsr etmişdir. Cinsiyyətli çoxalma zamanı əlamətlərin sonrakı bir sıra nəsillərə irsən keçirilməsinin əsas qanunauyğunluqları ilk dəfə Qreqor Mendel tərəfindən kəşf edilmiş və 1865-ci ildə nəşr edilmişdir. Mendel təcrübələrini noxud bitkisinin müxtəlif sortları üzərində aparmışdır. O, təcrübələrində hibridoloji tədqiqat metodunu tətbiq etmişdir. Mendelin tədqiqatı monohibrid çarpazlaşmalardan başlandı. O,öz tədqiqatlarını başa çatdırdıqdan sonra 1865-ci il martın 8-də təbiətşünaslıq cəmiyyəti qarşısında çıxış edir. Lakin tədqiqat üzvləri Mendelin tədqiqatlarının əsas ideyasını başa düşmədikləri üçün işə çox soyuqqanlı yanaşırlar. Bütün bunlara baxmayaraq 1866-cı ildə cəmiyyətin elmi əsərlədində nəşr edirlər. 1900-cu ildə hollandiyalı alim Q. De Friz bir-birindən bir, yaxud iki əlamətlə fərqlənən çiçəkli bitki sortlarını çarpazlaşdırmaqla Mendelin nəticələrinə uyğun nəticələr almışdır. Onun nəticələri nəşr olunandan iki ay əvvəl isə Almaniyada Karl Korrensin qarğıdalı bitkisinin müxtəlif əlamətlərə malik sortlarını çarpazlaşdırmaqla parçalanmanın qanunauyğunluqları haqqında məqaləsi kəşf edilmişdir. Yenə də həmin ildə avstraliyalı K.Çermak tədqiqatlarının nəticələrini “noxudda süni çarpazlaşmalar haqqında” məqaləsində verməklə Mendelin nəticələrinin doğruluğunu sübut etmişdir. Göründüyü kimi Mendel özü və onun çıxardığı qanunlar yenidən kəşf edilmiş oldu. Beləliklə, eksperimental genetika inkişaf etməyə başladı. Böyük çex alimi Qreqor Mendel 1884-cü ildə yanvar ayında 62 yaşında vəfat etmişdir. (kalin: Q.Mendelin klassik təcrübələrinin xüsusiyyətləri) İrsiyyətin nəslə ötürülmə qanunlarının aşkara çıxarılmasında Mendel təlimi çox mühüm yer tutdu. Mendelin işləri ilə genetika elminin təməli qurulmağa başladı. Mendel öz təcrübələrinə başlamazdan əvvəl, bir neçə il təcrid edilmiş sahələrdə həmin toxumları əkmiş, içərisindən öyrənilən əlamətə xas olanları seçib təkrar əkmiş və yenə içərisində seçmə aparmışdır. Beləliklə, öyrənilən əlamətə görə təmiz nəsil aldıqdan sonra, onların üzərində tədqiqat işi aparmağa başlamışdır. Bir-birindən kəskin fərqlənən cütləri seçmiş və onları çarpazlaşmışdır. Bunun üçün Mendel sarı rəngli ana bitki dənələri və yaşıl rəngli ata bitki dənələrini seçəndən sonra toxumaları əkmiş və vegetasiya dövrünün müəyyən mərhələsində ana bitkinin çiçəyini ehtiyatla açmış, erkəkciyini çaxarmış və ata bitkidən, yəni yaşıl rəngli noxud bitkisindən götürülmüş tozcuqla dişiciyi tozlandırmışdır. Mendelin irsilik qanunlarını öyrənmək məqsədilə apardığı təcrübələrdə qazandığı nailiyyətlərə səbəb aşağıdakılar oldu: 1. Mendel çarpazlaşdırılan bitkilərin yalnız bir və ya bir neçə əlamətlərinin nəslə ötürülməsini ayrılıqda izləyirdi, başqa əlamətləri nəzərə almırdı. Bu üsul Mendelə bir və ya bir neçə cüt əlamətin valideynlərdən nəslə keçməsinin qanunauyğunluqlarını kəşf etməyə imkan verdi. (kalin: Genetik işarələr və terminlər) Mendel qanunlarını və digər genetik hadisələri izah edərkən bir sıra şərti işarələrdən və terminlərdən istifadə olunur. Bu şərti işarələr aşağıdakılardır: X – şarpazlaşma işarəsi ♀ - dişi fərd ( əlində güzgü tutan gözəllik ilahəsi Venera) ♂ - erkək fərd ( Mars işarəsi, oxatan) P – parenta – valideyn F – Filli – nəsil, övlad Çarpazlaşmanın nəticələrini və digər genetik prosesləri izah edərkən aşağıdakı genetik anlayışlardan, terminlərdən istifadə olunur: Fenotip – orqanizmin zahirən görünən əlamət və xüsusiyyətlərinin cəmidir. Genotip – orqanizmdə diploid xromosom dəstində olan bütün genlərin cəmidir. Homoziqot orqanizm – eyni qametlərin birləşməsindən əmələ gələn və nəsildə parçalanma verməyən orqanizmdir. Heteroziqot orqanizm – müxtəlif tip qametlərin birləşməsindən əmələ gələn və nəsildə parçalanma verən orqanizmdir.... Barmaqlarıma istirahət (u: swh)