protein

bütün canlıların özülünü təşkil edən ən vacib 4 kimyəvi maddədən biridir(u: digər üçü karbohidratlar, lipidlər və nuklein turşularıdır). sırf buna görə "həyat molekulu" kimi də adlandırılır. (gbax: dnt)-dəki əksər (gbax: gen) öz 4 hərflik(u: adenin, guanin, sitozin, timin) əlifbası ilə bu protein, enzim(u: protein təməlli, lakin şəkildəyişmiş bioloji katalizatorlardır) və ya zülal dediyimiz maddələri kodlaşdırmışdır. Hüceyrə və ümumilikdə orqanizm daxilində gedən proseslərin çox böyük qismindən məsuldurlar. Hətta özlərini yaratmaq üçün belə özlərinə ehtiyac duyurlar, dnt-nin hüceyrədə kopyalanması(u: transkripsiya) üçün (gbax: helikaza), (gbax: polimeraza) kimi protein təməlli enzimlər, kopyalanmış bu dnt parçasından yeni proteinlərin sintezi(u: translasiya) üçün isə yenə başqa enzimlərə ehtiyac duyulur. Canlıların hüceyrələrini qoruyan membranlar və ya hüceyrə divarları onlara "saplanıb" iki hüceyrə arasında əlaqə yaradan, siqnal göndərən və ya hüceyrəyə hansı maddələrin girib-çıxa biləcəyini təyin edən kiçik nəzarət-buraxılış məntəqələri olan protein molekulları ilə doludur. Quruluşları da olduqca mürəkkəbdir ki, laboratoriya şəraitində uzun zəncirli proteinlərin sintez edilməsi çox çətin və ya hələki qeyri-mümkündür. Hələ də ən yaxşı protein fabrikləri hüceyrələr - (gbax: ribosom)lardır. Canlı təbiətin əsas ehtiyac duyduğu 20 amin turşusu var, proteinlər bu amin turşuların zəncir şəklində bir-birinə bağlanması ilə əmələ gəlir. Təkcə bu da deyil, bu, hüceyrənin biricik "(gbax: hezarfen)"ləri özlərini molekulyar səviyyədə fərqli formalarda qatlayaraq müxtəlif şəkillərə salma qabiliyyətinə sahibdirlər və bu forma dəyişikliyi ilə yeni kimyəvi funksiyalar qazana bilirlər. Buna görə proteinlərin 4 əsas struktur formasını ayırırlar; 1. primary 2. secondary 3. tertiary və 4. quaternary. Son olaraq, ultra dayanıqlılıq qabiliyyətlərinə görə məşhurlaşan (gbax: tardigrad)lara o özəlliyi verən də elə dsup adlanan bir proteindir.