1960-cı ildə riyaziyyatçılar Yer kürəsinin əhalisinin gələn ayın bir cümə günü sonsuzluğa çatacağını proqnozlaşdırmışdılar

1960-cı ildə "Science" jurnalında dərc olunan bir məqalədə qorxunc bir proqnoz verilmişdi: sürətlə artan insan əhalisi 2026-cı il 13 noyabr, cümə günü sonsuzluğa çatacaq və bu, bəşəriyyətin sonu ilə nəticələnəcək. Son iki minilliyin məlumatlarına əsaslanaraq gələcək hiperbolik artımı modelləşdirən müəlliflərə görə, bizi məhvə aparan resurs çatışmazlığı deyil, daha narahatedici bir şey olacaqdı. Riyaziyyatçı Haynts fon Forster və həmkarları yazırdılar: "Nəvələrimizin nəvələri aclıqdan ölməyəcək. Onlar sıxlıqdan öləcəklər".

Əlbəttə, əgər bunu oxuyarkən ətrafınızdakı insanların yığını altında deyilsinizsə, deməli, apokalipsisdən yayına bilmişik. Bu gün "Science" jurnalı Kaliforniya Universiteti, Santa-Barbara-nın iqtisadçısı Xavyer Birçenallın fon Forster və həmkarlarının nədə səhv etdiklərinə, nədə isə haqlı olduqlarına nəzər salan yeni bir esse dərc edib.

Daha çox oxuyun: "Qadınlar üçün artan təhsil qlobal əhalini necə formalaşdırır"

Qeyd etmək lazımdır ki, fon Forsterin bu tutqun modelləşdirmə təcrübəsi qismən zarafat xarakteri daşıyırdı (məsələn, noyabrın 13-ü fon Forsterin ad günüdür), lakin sonrakı onilliklər ərzində onun proqnozları qəribə dərəcədə dəqiq çıxdı. Birçenall yazır: "Hiperbolik artım 1960 və 1970-ci illərdə əhali artımını dəfələrlə az qiymətləndirən ənənəvi demoqrafik proqnozlardan daim üstün oldu".

Artım sürətlə davam etdikcə, planetin şişən əhalisinin resursları üstələməsi ilə bağlı mübahisələr də qızışdı. 1968-ci ildə Pol Erliç "Əhali bombası" (The Population Bomb) kitabı ilə odun üstünə benzin tökdü və taleyimizin artıq həll olunduğunu bildirdi. Erliç yazırdı: "Bütün bəşəriyyəti yedirtmək uğrunda mübarizə bitib. 1970 və 1980-ci illərdə, indi başlanılan hər hansı təcili proqramlara baxmayaraq, yüz milyonlarla insan aclıqdan öləcək".

Əhali bombası heç vaxt partlamasa da (görünür, dünya miqyasında həyat səviyyəsinin yüksəlməsi ilə zərərsizləşdirilib), onun mirası 1990-cı illərə qədər davam etdi, hətta əhali artımı yavaşladı və fon Forsterin modeli sıradan çıxmağa başladı.