cinsiyyət təkamülü

#286614 bu entrydəki yazar gözəl açıqlama verib, amma genetik tərəf yarımçıq qalıb. CİNSİYYƏTİN GENETİKASI İnsanları çox qədim zamanlardan belə bir sual maraqlandırmışdır: necə olur ki oğlan və ya qız övladı dünyaya gəlir? Bu suala tarix boyu, əvvəllər əqli mühakimə yolu ilə, get-gedə müxtəlif bioloji elmlərin köməyi ilə cavab verməyə çalışmışlar. Bu sahədə müxtəlif mühakimələr yüyürdülmüş, müxtəlif fərziyyələr və nəzəriyyələr irəli sürülmüşdür. Biz bunların üzərində dayanmadan qeyd etməliyik ki, biologiyada cinsiyyət problemi genetika elminin inkişafı sayəsində öz həllini tapa bilmişdir. Yuxarıdakı suala da ancaq genetik baxımdan düzgün cavab vermək mümkün olmuşdur. Ümumiyyətlə, canlılar aləminin təkamülündə cinsiyyətin meydana çıxması probleminin də həllində genetik biliklərin çox böyük rolu olmuşdur. Cinsiyyətli çoxalan eyni növün, eyni populyasiyanın içərisində bir- birindən bir sıra morfiloji və fizioloji xüsusiyyətlə fərqlənən iki cinsiyyətə - erkək və dişilərə rast gəlirik. Maraqlıdır ki, erkək və dişi fərdlər demək olar ki, bərabər nisbətdə dünyaya gəlir. Ümumi şəkildə götürsək, erkək və dişilər 100:100 nisbətində doğulur ki, bu da genetikada analizedici çarpazlaşdırmada (kalin: (Aa X aa)) meydana gələn 1:1 nisbətinə oxşayır. Buradan belə bir məntiqi nəticəyə gəlmək olar ki, cinsiyyətli çoxalan canlılarda cinsiyyətlərdən biri cinsiyyət amilləri etibarilə heteroziqot (kalin: (Aa)), digəri isə homoziqot (kalin: (aa)) olmalıdır. Sitoloji tədqiqat da bu mülahizəni təsdiq etmişdir. Orqanizmlərin diploid xromosom sayına malik hüceyrələrində, cinsiyyət formalaşmasında mühüm rol oynayan xüsusi xromosomlar aşkar edilmişdir. Məs., drozofil milçəyinin 4 cüt xromosomundan 3 cütü istər erkəklərdə və istərsə də dişilərdə bir-birinə oxşayır. Bu cür oxşar xromosomlara autosom xromosomları deyilir və genetikada bunları (kalin: A) hərfi ilə işarə edirlər. Lakin erkək və dişilər bir cüt xromosomla bir-birindən fərqlənir. Belə xromosomlara cinsiyyət xromosomları deyilir və (kalin: X, Y) ilə işarə edilir. Dişi milçəklərin hüceyrələrində autosom xromosomlarından başqa iki (kalin: X) xromosomu (kalin: (XX)) olur. Lakin erkək milçəklərin hüceyrələrində isə autosom xromosomlarından başqa bir (kalin: X )və bir də (kalin: Y) xromosom olur. Əgər autosom xromosomlarının bərabər sayda və oxşar olduqlarını nəzərə alsaq, dişi fərdləri (kalin: XX), erkək fərdləri isə (kalin: XY) göstərə bilərik. Dişi fərdlər ovogenez prosesində cinsiyyət hüceyrələri hazırladıqda xromosomlarda baş verən reduksiya sayəsində hər bir qamet iki (kalin: XX) xromosomundan ancaq birini daşıyır. Ona görə də dişiləri homoqamet adlandıra bilərik. Erkək fərdlər (kalin: (XY)) spermotogenez prosesində iki tip spermotozoid hazırlayır; (kalin: X) və (kalin: Y). Buna görə də fərdlər heteroqamet adlandırıla bilər. Dişi fərdlərin bir tipdə hazırladığı yumurta hüceyrələri, erkək fərdlərin hazırladığı X daşıyan spermotozoidləri ilə mayalandıqda X X=XX genotipində dişşi fərdlər, lakin Y daşıyan spermotozoidlə mayalandıqda X Y=XY tipli erkək fərdlər meydana gəlir. Buradan aydın olur ki, sayca dişi və erkək fərdlərin əmələ gəlməsi ehtimalı eyni nisbətdədir: 1:1. not: bunu axşama kimi tamamlayacam. gözlədəcəyim üçün üzr istəyirəm. 106.