1. insan qərarlarını tamamilə özü verirmi?

Sosial nəzəriyyə bu suala fərqli tərəfdən yanaşır. Fərdin qərarları yalnız xarici təzyiqin nəticəsidirmi, yoxsa cəmiyyət zamanla öz normalarını onun daxilinə yerləşdirərək qərarvermə prosesinin özünü formalaşdırır?

Əgər ictimai normalar zaman keçdikcə insanın daxili dünyasının bir hissəsinə çevrilirsə, onda itaəti yalnız zorla izah etmək mümkün deyil. Bu halda itaət, eyni zamanda, daxilləşdirilmiş sosial münasibətlərin nəticəsi də olur.

Bu məqalə bu suala cavab axtarmağa çalışır.

Bu prosesi anlamaq üçün ilk olaraq Norbert Eliasın yanaşmasına baxmaq lazımdır. O fərd və cəmiyyəti bir-birindən ayrı iki varlıq kimi görmür. Əksinə, fərd və cəmiyyət daim bir-birinə təsir edir, bir-birini dəyişdirir və birlikdə formalaşır. Başqa sözlə, fərdin davranışları cəmiyyət tərəfindən formalaşdığı kimi, cəmiyyət də fərdlərin qarşılıqlı münasibətləri nəticəsində davamlı olaraq yenidən qurulur.

Bu səbəbdən ictimai normalar uzunmüddətli ictimai münasibətlər nəticəsində insanın daxilinə yerləşir və zamanla onun davranışının təbii hissəsinə çevrilir.

Elias göstərir ki, bu prosesdə xarici nəzarət tədricən daxili nəzarətə çevrilir. insan əvvəlcə başqalarının nəzarəti altında davranışlarını dəyişməyə başlayır. Lakin zaman keçdikcə həmin nəzarət onun öz daxilində işləməyə başlayır. Artıq onu başqaları deyil, özü nəzarətdə saxlayır. Elias bu çevrilməni ən aydın şəkildə saray cəmiyyətinin formalaşması üzərindən izah edir.

Saray cəmiyyəti sadəcə kralın yaşadığı yer deyildi. O, yeni davranış qaydalarının yarandığı və sonra bütün cəmiyyətə yayıldığı bir mərkəz idi. Burada insanlar hökmdarın rəğbətini qazanmaq və saraydakı mövqeyini itirməmək üçün davranışlarına çox diqqət edirdilər. Necə danışmaq, necə yemək, necə oturmaq, hansı hissi göstərmək və hansını gizlətmək lazım olduğu yavaş-yavaş gündəlik həyatın bir hissəsinə çevrilirdi. Bu qaydalar yalnız sarayın içində qalmırdı. Vaxt keçdikcə başqa təbəqələr də bu davranışları görür, öyrənir, onları təqlid edir və sonda öz həyatlarının adi bir hissəsi kimi qəbul edirdilər. Burada Eliasın əsas fikri ortaya çıxır. insan əvvəlcə başqalarının nəzarəti altında davranır. Amma bir müddət sonra bu nəzarətə bağlı olan davranışlar, emosiyalar onun içinə keçir. Xarici nəzarət daxili nəzarətə çevrilir. Artıq insanın necə refleks verəcəyinə kənardan müdaxilə lazım olmur.

Əgər saray cəmiyyəti daxili nəzarətin tarixi formalaşmasını göstərirsə, müasir cəmiyyətdə bu nəzarətin gündəlik həyatda yenidən yarandığı əsas yerlərdən biri ailədir. Ailə cəmiyyətin ən kiçik sosial qurumudur. O, cəmiyyətin dəyərlərini, normalarını və davranış qaydalarını yeni nəslə ötürən ilk mühitdir. Uşaq ilk dəfə nəyin doğru, nəyin yanlış olduğunu, nədən utanmalı olduğunu və nəyə görə təriflənib ya da cəzalandırıla biləcəyini burada öyrənir. Başlanğıcda bu qaydalar valideynlərin birbaşa nəzarəti ilə qorunur. Uşaq bəzi davranışları mükafat almaq üçün, bəzilərini isə cəzadan qaçmaq üçün təkrar edir. Amma zaman keçdikcə bu qaydalar artıq xarici nəzarətə ehtiyac duymur. Uşaq tək olanda da eyni şəkildə davranmağa davam edir. Çünki nəzarət onun daxilində formalaşır. Bu proses, ailə vasitəsilə fərdin gündəlik həyatında formalaşmağa başlayır.

Bəs ilk dəfə ailə tərəfindən daxilləşdirilən bu normalar insanın daxilində necə yaşayır?

Onlar sadəcə xatırlanan qaydalar deyil. Zaman keçdikcə insanın düşünmə və qərarvermə prosesinin bir hissəsinə çevrilirlər. insan bir seçim qarşısında qalanda çox vaxt yalnız öz istəyi ilə hərəkət etmir. Eyni zamanda daxilində ona istiqamət verən başqa bir səslə də qarşılaşır. Bu səs ona nəyin doğru, nəyin yanlış olduğunu xatırladır. Çox vaxt isə insan bu səsi öz səsi hesab edir.

19-cu əsrin alman filosofu Ludwig Feuerbach bu vəziyyəti fərqli şəkildə izah etməyə çalışır. O, Xristianlığın Mahiyyəti əsərində Tanrını insanın daxilində fəaliyyət göstərən “ikinci subyekt” kimi təsvir edir. Feuerbacha görə, Tanrı insanın xaricində dayanan müstəqil bir varlıq olmaqdan əvvəl, onun daxilində düşünən, hökm verən və ona istiqamət göstərən bir səsə çevrilir. insan qərar verərkən, özünü qiymətləndirərkən və ya çətin bir vəziyyətlə qarşılaşarkən bu səslə üz-üzə gəlir. Çox vaxt isə onu öz düşüncəsinin bir hissəsi kimi qəbul edir.

Bu fikri dini çərçivədən çıxardıqda oxşar bir mexanizmi gündəlik həyatın başqa sahələrində də görmək mümkündür. Ailə, məktəb, dost çevrəsi, media və yaşadığımız cəmiyyət müəyyən norma və dəyərləri zamanla insanın daxilinə yerləşdirir. Bir müddət sonra həmin dəyərlər və ya normalar artıq kənardan gələn qaydalar kimi deyil, insanın öz düşüncəsinin bir hissəsi kimi danışmağa başlayır.



Buradan daha vacib bir nəticə çıxır: insan stresdən çıxış yolu axtararkən də tamamilə sərbəst hərəkət etmir. Onun ağlına gələn həll yolları çox vaxt əvvəldən öyrəndiyi norma və dəyərlərin müəyyən etdiyi sərhədlər daxilində formalaşır. Başqa sözlə, insan yalnız qərar vermir; o, eyni zamanda hansı qərarların ümumiyyətlə mümkün görünə biləcəyini əvvəlcədən müəyyən edən bir düşüncə sistemi içində qərar verir.

Məhz buna görə eyni vəziyyətlə qarşılaşan insanlar fərqli seçimlər etsələr də, bu seçimlər çox vaxt eyni dəyərlər sisteminin sərhədlərini aşmır. Çünki daxilləşdirilmiş normalar yalnız davranışı deyil, insanın təsəvvür edə bildiyi həll imkanlarını da məhdudlaşdırır.

Nəticədə bəzi insanlar stresi aradan qaldırmağa çalışmaq əvəzinə onunla yaşamağa uyğunlaşırlar. Bu uyğunlaşma həmişə passivlikdən doğmur. Çox vaxt insanın görə bildiyi alternativlər artıq həmin daxili səsin müəyyən etdiyi sərhədlərlə məhdudlaşır. Buna görə də o, problemi həll etməyə deyil, onunla birlikdə yaşamağa daha yaxın olur.

Beləliklə, itaət yalnız insanın üzərində qurulan xarici bir təzyiq deyil. O, zaman keçdikcə insanın düşünmə, qiymətləndirmə və qərarvermə prosesinin bir hissəsinə çevrilir. insan çox vaxt qərarlarını öz iradəsinin məhsulu hesab edir. Halbuki həmin qərarların hansı imkanlar daxilində formalaşacağı əvvəlcədən daxilləşdirilmiş norma və dəyərlər tərəfindən müəyyən edilir.

Bu, insanın iradəsinin tamamilə yox olduğu anlamına gəlmir. Əksinə, əsas məsələ iradənin hansı sərhədlər daxilində hərəkət etdiyini görə bilməkdir. Bəlkə də azadlıq insanın bütün təsirlərdən xilas olması deyil. Azadlıq, ilk növbədə, daxilində danışan səsin haradan gəldiyini soruşa bildiyi anda başlayır.