1.
"Sahib çıxan yoxdu yetimə", bu ifadə Azərbaycan dilinin dərinliklərindən süzülüb gəlmiş, içi ağrı dolu bir sözdür. Yetimlik anlayışı yalnız valideyn itkisi ilə məhdudlaşmır; bu söz, evsizliyi, himayəsizliyi, dünyada kimsəsiz qalmağı da ifadə edir. Azərbaycan cəmiyyətində "yetim" sözü tarixi olaraq dərin bir həssasiyyət yaratmışdır. "Yetimə sahib çıx" deyimi xalq arasında mənəvi bir vəzifə kimi qəbul edilmişdir. Lakin "sahib çıxan yoxdu yetimə" ifadəsi bunun tam əksinə, o mənəvi məsuliyyətin yerinə yetirilmədiyinə işarə edir. Bu, həm fərdi, həm də ictimai bir tənqiddir. Düşünün: bir uşaq valideynini itirir, qohumlar üz döndərir, dövlət qurumları soyuq bürokratiyaya bürünür, qonşular "bizim işimiz deyil" deyir. beləcə yetim, həm maddi, həm mənəvi cəhətdən tənha qalır. "Sahib çıxan yoxdu". bu cümlə o acı reallığı bir neçə sözlə dilə gətirir. Bu ifadə eyni zamanda metaforik mənada da işlədilir. Məsələn, dəstəksiz qalmış bir ideya üçün, unudulmuş bir sənət əsəri üçün, tərk edilmiş bir məhəllə üçün də deyilə bilər: "Sahib çıxan yoxdu yetimə." Yəni dəyərli olan hər şey himayəsizlik üzündən məhv olmağa məhkum ola bilər. Psixoloji baxımdan yetimlik hissi hətta bioloji valideynlər sağ olsa belə insanı dərinlərindən yaralayır. "Sahib çıxılmamaq" hissi özünə inamsızlığa, cəmiyyətdən uzaqlaşmağa, həyatda yerini tapa bilməməyə səbəb olur. Bu baxımdan ifadə yalnız sosioloji deyil, eyni zamanda güclü psixoloji bir çağırışdır.
Nəticə etibarilə, "sahib çıxan yoxdu yetimə" bir şikayətdir, bir fəryaddır, bir müraciətdir. Bu sözləri duyan hər kəs özünə sual verməlidir: mən bu dünyada kiməsə sahib çıxırammı? Yoksa mən də o "yox"ların sırasındayam?