bugün wiki təsadüfi son
sözaltı sözlük
məsləhət postlar mesaj Profil

...

ağalar məmmədov

əjdahalar   googlla
namaz - azərbaycan ziyalıları - bir nəfəsə oxunan kitablar - mükəmməl sözlər - alma - azadlıq qəzeti - sekulyarizm - rafiq tağı - əli əkbər
    3. ağalar məmmədov - pessimist rolunda

    sizin baxışlarınızda kədər nə üçün belə azdı?
    (nitsşe)

    bədbinlik, yoxsa bədbinçilik?

    azərbaycan dilində pessimizmə bədbinlik, optimizmə
    nikbinlik deyirlər. hər iki söz farscadır, birincisi bəd, yaman
    görən, ikincisi xoş, yaxşı görən deməkdir. məncə “pessi mizm”in
    terminoloji tərcüməsi bədbinlik yox, “bədbinçilik” olmalıdır, optimizm də “nikbinçilik”. optimizm “optimum” (ən yaxşı, əla)
    sözündəndir, pessimizm “pessimum” (ən pis, ən bəd) sözündən.
    məndən olsa, bu terminlərin farscalarını işlətmək əvəzinə, hələ-
    lik orijinallarını saxlamaq, “optimum” variant olardı.

    yaşamağa dəyər, yoxsa yox?

    sorğu budur: həyatda ağrı-acı, dərd-kədər çoxdur, yoxsa
    həzz, sevinc, şadyanalıq? xoşbəxtlik və bədbəxtliyin əsası şəxsidi,
    yoxsa dünyəvi? ümumiyyətlə, dünya necədir? optimist
    dünyabaxışa görə, dünya mümkün olan dünyaların ən yaxşısıdır,
    əlasıdır, belə ki, bundan yaxşısı ola bilməzdi (leybnits). pessimist
    baxışa görə isə dünya mümkün olan dünyaların ən pisidir, hətta
    dünya o dərəcədə pisdir ki, bir az da pis olsaydı, yəni məsələn,
    yarım millimetr, yarım qram, yarım dərəcə o yan-bu yan olsaydı,
    heç ümumiyyətlə, var ola bilməyəcəkdi (şopenhauer).

    pessimist xarakter və depressiya

    pessimizm ilə pessimist xarakter qarışıq salınmamalıdır.
    pessimist xarakter təxminən belə olur: o, daim şikayət edir və
    pisləyir. risk etmir. nəinki əzmli deyil, mübarizə də aparmır, o,
    hər cür yeni təklifi rədd edir, onu qeyri-mümkün sayır. özünü
    bəyənmədiyi üçün heç kimi sevə bilmir. nə özü üçün, nə də
    başqaları üçün tərifli bir dənə kəlmə tapıb deyə bilmir. təsəlliyə
    inanmır və s. bu adam xaraktercə pessimistdir. amma o, pessimizm terminini bəlkə heç eşitməyib də, nəinki nəzəriyyəsini
    bilməyi.depressiyanı da pessimizmlə dəyişik salmaq olmaz. depressiya psixoterapevtik problemdir və tibbi üsulla müalicə
    edilir. yaşının müəyyən bir dövründə və yaxud hansısa uğursuzluq qarşısında depressiyaya düşən adam pessimist görünə
    bilər, amma sonra keçib gedər bu. belə demək olarsa, depressiya keçici pessimizmdir.
    bir sözlə, narazı xasiyyət kimi, keçici duyğu kimi, hal
    kimi pessimistlik ayrı şeydi, fəlsəfi konsepsiya kimi,
    dünyagörüşü kimi pessimizm ayrı. amma təbii ki, pessimist
    xarakter və xroniki depressiya mütəfəkkir bir adamı pessimist
    fəlsəfəyə sürükləyə bilər.
    digər tərəfdən, optimist adam depressiyadan pessimistdən daha asanlıqla və tezliklə çıxır. pessimist adam isə depressiv halını öz dünyagörüşünün sübutu kimi görür,
    nor mallaşmağa psixi müqavimət göstərir.depressiyanı da pessimizmlə dəyişik salmaq olmaz. depressiya psixoterapevtik problemdir və tibbi üsulla müalicə
    edilir. yaşının müəyyən bir dövründə və yaxud hansısa uğursuzluq qarşısında depressiyaya düşən adam pessimist görünə
    bilər, amma sonra keçib gedər bu. belə demək olarsa, depressiya keçici pessimizmdir.
    bir sözlə, narazı xasiyyət kimi, keçici duyğu kimi, hal
    kimi pessimistlik ayrı şeydi, fəlsəfi konsepsiya kimi,
    dünyagörüşü kimi pessimizm ayrı. amma təbii ki, pessimist
    xarakter və xroniki depressiya mütəfəkkir bir adamı pessimist
    fəlsəfəyə sürükləyə bilər.
    digər tərəfdən, optimist adam depressiyadan pessimistdən daha asanlıqla və tezliklə çıxır. pessimist adam isə depressiv halını öz dünyagörüşünün sübutu kimi görür,
    nor mallaşmağa psixi müqavimət göstərir.

    pessimizmin qısa ifadəsi

    pessimizm dünyagörüşüdür. o, müxtəlif formalarda ta
    qədimdən bəri həmişə olub. qısa ifadəsi belə olar: bu dünya pisdir,
    daha doğrusu, ən pisdir və bundan da pis olan odur ki, bu pis dünya
    heç vaxt düzələ, yaxşılaşa bilməyəcək. dünyanın pis olmasının
    insan üçün tərcüməsi ondan ibarətdir ki, həyatda əzab həzzdən,
    kədər sevincdən fundamental olaraq çoxdur. dünya ümumiyyətlə,
    insanın xoşbəxtliyinə uyğun deyil (“absurd” fəlsəfəsi! - kamyu).
    dünyada şərin və əzabın varlığını etiraf edən
    dünyagörüşü hələ pessimizm demək deyil. çünki pessimist
    həzzin varlığını inkar etmədiyi kimi, optimist də dünyada şərin
    və əzabın varlığını inkar etmir. pessimist ola bilmək üçün həzzsizliyin (iztirabın) həzzi üstələdiyinə inanmalısan. şəri fundamental olaraq həyatdansilinməz saymalısan və deməlisən ki,
    əzab insanın əbədi qismətidir.
    optimist belə deyir: “vəziyyət göründüyü qədər də pis
    deyil”. pessimist isə belə: “vəziyyət göründüyündən də pisdir”.

    lənət sənə, kor şeytan!

    dünyanın arxasında insanı xoşbəxt etmək üçün hansısa
    xeyirxah məqsədləri olan şüurlu bir varlıq zad dayanmayıb.
    əksinə, həyatımızın və əbədi taleyimizin cilovları hara
    sürdüyünü bilməyən kor şeytanın əlindədir. sən demə, allah
    şeytan imiş. pessimizmə görə, biz həmişə nə istədiyini və hara
    getdiyini bilməyən kor şeytanın qullarıyıq. pessimizm bu
    nöqtədə ənənəvi dini dünyagörüşlə vidalaşır.

    bişüur insanın eqoizmi

    insan ağıllı yox, iradəli varlıqdır. onu ağıl yox, kor
    istəklər(i) idarə edir. ağıl arzuların xidmətçisidir (ir-rasionalizm
    fəlsəfəsi!). nəticədə ədalətsizlik ədaləti üstələyir, kədər
    sevincdən kəmiyyətcə də çoxdur, keyfiyyətcə də şiddətlidir.
    “maralı diri-diri yeyən pələngin aldığı həzz ilə, maralın duyduğu ağrını müqayisə edin”.
    insan şüursuzcasına, qarnı partlayanacan qan içməkdən
    həzz almağa hazır olan ağcaqanad kimidir. insan sadəcə olaraq
    həzzdən doya bilmir (hedonizm fəlsəfəsi).
    hər bir fərd eqoist olmağa sadəcə olaraq məhkumdur.
    çünki hamıya ancaq özü birbaşa verilib. “başqası” isə bizə
    ancaq başımız vasitəsilə verilib. “mən dərimdə qurtarıram.
    mənim sərhəddim dərimdir”.
    yeri gəlmişkən, əxlaq qaydalarını öyrənməklə nə əxlaqlı
    olmaq, nə də ibadət eləməklə cənnəti qazanmaq olar. gərək
    başqasını hiss edəsən! mənəviliyin düsturu budur.

    əzablı həzz

    həyat tamamilə həzzlərdən ibarət olsaydı, onda biz
    güclü həzzlərlə zəif həzzləri fərqləndirəcək və zəif həzzlərə
    əzab adı verəcəkdik. əslində xristianlıq elə bunu deyir: əslində
    əzab yoxdur, həzzin yoxluğu, yaxud azlığı var. görünür, buna
    görədir ki, qədim dini-etik sistemlər şükr eləməyi, geriyə,
    aşağıya baxmağı, yəni dayanmağı tapşırırlar. dinlər deyirlər ki,
    sən özünü doymuş hiss eləməsən, bu dünya səni doydura
    bilməz. özünə məhdudiyyətlər qoymaq möminlikdir. amma
    möminlik də əzablıdır axı, həzzli deyil.
    üstəlik insan həzz aldıqca onun həzz alma qabiliyyəti
    korşalır, o öz həzz mənbəyindən daha əvvəlki dərəcədə həzz
    ala bilmir, daha çoxunu, daha şiddətlisini istəyir. insan həzzə
    öyrəşir! amma əzabda belə deyil. əzab çəkən adamın əzaba
    qarşı vərdişi yaranmır, o, əzaba əsla öyrəşmir! (mazoxizm həzzli
    əzaba öyrəşməkdir).
    ömrümüzün qalan hissəsini nə qədər firavan yaşasaq da,
    əvvəl yaşadığımız kədərləri unuda bilmirik. görünür, başq -
    asının yaxşılığını tezliklə unudub, pisliyini unuda bilməməyimizin səbəbi bu pisliyin ucbatından çəkmiş olduğumuz
    əzabımızı unuda bilməməkdəndi.

    əzabdan qaçış?!

    əzabdan biryolluq qaçış mümkün deyil. əzab ya da
    iztirab xəstəlik kimi həm cismani ağrıdır, həm də arzuları puça
    çıxmaq kimi mənəvi ağrı. ağılca az böyümüş adamların həssaslığı da az olduğuna görə onların diş və qarın ağrısından başqa
    ağrıları olmur və buna görə də bütün sağlam ömürləri boyu
    onlar optimist olurlar. idrakı az cilalanmış bu adi adamlar ancaq
    xəstələnəndə və qocalanda bir az pessimistləşirlər. hər halda
    pessimist - ağrıyan həssas adamdır.
    daimi əzabdan qaçmaq mümkün olmadığı kimi, daimi
    həzzə də çatmaq mümkün deyil. arzular yerinə yetmir. ömürdə
    yarımçıq qalmayan heç nə olmur. bir türk şairi demişkən: “hər
    ölüm vaxtsız ölümdür”. həzz daimi əzabın müvəqqəti olaraq
    dayanması, bir anlıq da olsa unudulmasıdır. var olan, permanent
    olan - əzabdır. buna görə də insan daim həzzə qaçır ki, işgəncə
    maşınının məngənəsi bir az boşalsın. bir sözlə, xoşbəxtlik
    dadımlıqdı, doyumluq deyil.

    bilik meyvəsindən dadan cənnəti itirir

    sinir sisteminin inkişafı ağrını çoxaldır. öldürülən öküz
    öldürülən ağcaqanaddan daha şiddətli ağrı duyur. insan
    idrakının inkişafı da optimizmə aparıb çıxarmır. xoşbəxt mü-
    drik olmayıb. dahilər əksər hallarda əzab çəkiblər. bəlkə də əzabları onların dühasını qamçılayıb (yaradıcı pessimizm).
    bilikləndikcə yəqin ki, iki səbəbdən pessimistləşirik:
    həzz də, iztirab da subyektivdir, hiss edildiyi şiddətdə olurlar.
    ağlın itilənməsinə paralel olaraq, həssaslıq da artır, duyğular
    da şiddətlənir. təfəkkürünüz nə qədər dərinlərə işləyibsə, adi
    adamdan bir o qədər dərindən hiss edəcəksiniz eyni bir hadis-
    əni. əzabın həzzdən çox olduğu dünyada həssaslaşmaq isə heç
    də bəxtəvərlik deyil. biganə, qalın adamı heç nə ağrıtmır. bu,
    bir.
    ikinci: bilikləndikcə, mənalandırma üfüqünüz genişlənir
    və beləliklə, mənanı gözdən itirirsiniz. yaşadıqlarınıza məna
    verə bilməyiniz çətinləşir, mənalandırmaqda gücsüzləşirsiniz.
    dünyada tək-tək nələrinsə, kim(lər)insə sizin üçün mənasını,
    əhəmiyyətini, rolunu, varlıq səbəbini tapmaq, əvəzedilməzliyinə inanmaq elə də çətin olmaya bilər, amma bütövlükdə
    dünyanın özünə, həyata məna vermək bilikləndikcə çətinləşir.
    predmetiniz böyüdükcə görəcəkləriniz kiçiləcəkdir.
    fundamental mənasızlığı anlamamısansa, deməli, ən
    dərin mətləbi hələ anlamamısan. ən çarəsiz tənhalıq: sənin anladıqlarını heç kim anlamır. pessimizm metafiziki xəstələnmədir. yazıq psixoterapevt, o indi pessimisti hansı
    arqumentlərlə sağaltsın, onu xoşbəxtliyə necə inandırsın?!.

    hamımız ölümə lənətlənmişik

    optimistlər özlərini müdafiə edirlər: dünyanın
    gələcəkdə düzələ biləcəyinə və yaxşılaşa biləcəyinə ümid çoxdur, tarix insanın əzablarını söndürməyə doğru yoldadır,
    gələcəkdə daha ədalətli bir cəmiyyətin qurulacağına dair imkanlar getdikcə artır, məgər görmürsünüz ki, texnikanın və tibbin inkişafı insanın fiziki əziyyətlərini nə qədər azaldıb?
    amma optimistlərin nədənsə, daim “unutduqları” bir
    fakt var: bu, ölüm faktıdır. insan ömrü faktik olaraq iflasa
    uğrayır. özü də təkcə insan fərdi ölmür. kulturalar da ölürlər,
    dillər də, dövlətlər də, hətta teşup kimi, marduk kimi, indra
    kimi allahlar da! hər şey keçicidir, olmaq olmamağa doğru
    yoldadır. hər birimiz ölüm hökmü altındayıq. hamımız ölümə
    lənətlənmişik. sanki hər birimizə deyiblər: “öl, kopoyoğlu!”
    bizə buranı tərk eləmək əmr olunub. qaçış yoxdu, dayansan da
    ölümdü, getsən də. həyatın məqsədi ölümə çatmaqdır. optimizm isə sanki bunu görmür və bununla da o, həyatın hamısına
    deyil, bir hissəsinə, sadəcə içinə baxmış olur.

    qəhrəmani-tragik pessimizm

    qəhrəmani ya da tragik pessimistliyin mənası budur ki,
    bizim i. nəsimi kimi sən də deyirsən: “dünya duracaq yer
    deyil...”; amma nəsimidən fərqli olaraq, dalını belə gətirmirsən:
    “...ey can, səfər eylə”. “... ey can səfər eylə” deyən klassik pessimistlik zəiflərin və fərarilərin pessimizmidir.
    şayəd dünya pisdirsə və bu pis dünyanı düzəltmək
    prinsipcə mümkün deyilsə (dünyanın düzəldilə biləcəyinə
    inanan yazıq optimist marksistləri yada salın!), belə olan halda,
    insana yazılmış alın yazısına inadkarcasına tabe olmur, bədbəxt
    olmursan! allah kimi dərk edilmiş kor şeytanın “planını” puça
    çıxarırsan! “sən məni bədbəxt edə bilmədin, ey bəd tale!” -
    güclü pessimist belə danışır.
    optimistlər isə illüziyalarla başlarını qatırlar. məsələn,
    din xalq üçün opium (narkotik maddə) kimi illüzyonal optimizmdir (marks). qəhrəmani ya da tragik pessimizm məğrur
    güclülərin pessimizmidir. o, dünyanı olduğu kimi görməyə tab
    gətirə bilir və yalançı xilaslarla özü öz başını aldatmır. bu,
    qürurlu, boyun əyməyən, əksinə, qiyam qaldıran, üsyan edən
    pessimizmdir. amma sizif xoşbəxtdir! (kamyu).
    dünyada heç nə sonadək əsaslandırıla bilməz (nihilizm!). dünyada qabaqcadan sənə verilmiş bütün mənalar
    əsassızdır. heç bir ümumi və əbədi məna yoxdur. dünya o
    qədər mənasızdır ki, heç intihar eləməyə də dəyməz. heç
    qiyamda da məna yoxdur, amma heç olmasa, qiyam vasitəsilə
    şərəf qazana bilərsən. məğrur pessimizm insanın öz taleyindən
    intiqamıdır, öz alın yazısına ironiyasıdır.

    “xoşbəxt” sonluq?

    əgər acıqlansa, pessimist optimistə belə deyərdi: “siz
    cahil və sadəlövhsünüz. bəlkə də saxtakar və yalançısınız”.
    optimist isə belə: “siz də xəstə və zəifsiniz. bədbəxt şəxsi
    həyatınızı ümumiləşdirirsiniz (ontologizasiya edirsiniz)”.

5 əjdaha

rebel
#67330


10.09.2013 - 10:29
+245 oxunma



hamısını göstər

üzv ol

...