Birinci Qarabağ müharibəsi zamanı itkin düşən Azərbaycan vətəndaşlarının taleyinin müəyyənləşdirilməsi münaqişənin ən ağır humanitar nəticələrindən biridir. 2020-ci ildə Azərbaycan ərazilərinin işğaldan azad edilməsindən sonra bu suallara cavab tapılması üçün yeni imkanlar yaransa da, qarşıda hələ görüləsi böyük iş qalır. Azərbaycanın itkin şəxslərin axtarışı üzrə apardığı işlər, işğaldan azad edilmiş ərazilərdə aşkarlanan kütləvi məzarlıqlar, DNT identifikasiyaları və Ermənistanın dəfn yerləri barədə məlumat verməməsi problemin həllinə təsir edən əsas məsələlər olaraq qalır. 30 ildən artıqdır ki, Azərbaycanda minlərlə ailənin həyatında eyni suallar cavabsız qalır: qardaşıma, ərimə, oğluma nə olub? Əsir və itkin düşmüş, girov götürülmüş vətəndaşlarla əlaqədar Dövlət Komissiyasının son məlumatına görə, Ermənistanın hərbi təcavüzü nəticəsində 4 010 Azərbaycan vətəndaşı itkin düşmüş şəxs kimi qeydiyyata alınıb.
Həmin tarixədək işğaldan azad edilmiş ərazilərdə aparılan qazıntılar zamanı tapılmış insan qalıqları arasından 328 nəfərin şəxsiyyəti DNT analizi ilə müəyyənləşdirilib. Beləliklə, son məlumatlar bir tərəfdən axtarışların nəticə verdiyini göstərir, digər tərəfdən isə 4 010 nəfərlik siyahının böyük hissəsinin taleyinin hələ də müəyyən edilmədiyini ortaya qoyur. 4 010 sadəcə statistik göstərici deyil. Bu rəqəmin arxasında onilliklər ərzində cavab gözləyən ailələr, yaşlanmış valideynlər, uşaqlıq xatirələrində qalan atalar və qardaşlar dayanır.
İtkin şəxslərin siyahısında həm hərbçilər, həm də mülki şəxslər var. Buna görə məsələ yalnız döyüş meydanında itkin düşmüş hərbçilərin taleyi ilə məhdudlaşmır. Dövlət Komissiyasının məlumatlarına əsasən, itkinlərin taleyinin müəyyənləşdirilməsi prosesi həm hərbi qulluqçular, həm də münaqişə zamanı əsir və girov götürülmüş mülki şəxslərlə bağlı məlumatları əhatə edir.
İtkin şəxslərin axtarışı bir neçə mərhələdən ibarətdir: məlumatların toplanması, şahid ifadələrinin araşdırılması, ehtimal olunan dəfn yerlərinin müəyyənləşdirilməsi, həmin ərazilərdə axtarış və qazıntıların aparılması, insan qalıqlarının ekshumasiyası, məhkəmə-tibbi və antropoloji ekspertiza, DNT analizləri və nəticədə şəxsiyyətin müəyyənləşdirilməsi. Yəni bir itkin şəxsin taleyinin müəyyənləşdirilməsi yalnız “məzar tapıldı” mərhələsində bitmir. İtkin şəxslərin taleyinin müəyyənləşdirilməsi üçün Azərbaycan Respublikasının Əsir və itkin düşmüş, girov götürülmüş vətəndaşlarla əlaqədar Dövlət Komissiyası 1993-cü ildən fəaliyyət göstərir və 2020-ci ildə ərazilərin işğaldan azad edilməsi itkin şəxslərin taleyinin müəyyənləşdirilməsi üçün yeni imkanlar yaradıb. 2026-cı ilin iyununda Dövlət Komissiyası ilə İtkin düşmüş şəxslər üzrə Beynəlxalq Komissiyanın (ICMP) əməkdaşlığı çərçivəsində keçirilən beynəlxalq konfransda Dövlət Komissiyasının katibi Qəzənfər Əhmədov bildirib ki, geniş ərazilərin sürətli xəritələşdirilməsi və gizli məzarlıqların aşkarlanması üçün növbəti mərhələdə yeni nəsil pilotsuz uçuş aparatlarından və yerin dərinliyini skan edən geofiziki radar – GPR sistemlərindən istifadə olunacaq.
Bu, axtarışların artıq yalnız şahid ifadələri və fiziki qazıntılarla məhdudlaşmadığını göstərir. Yeni mərhələ: rəqəmsal məlumat bazası və texnologiya Dövlət Komissiyası və ICMP-nin əməkdaşlığı çərçivəsində itkin şəxslərlə bağlı məlumatların elektron idarə olunması üçün Onlayn Sorğu Mərkəzi də istifadəyə verilib. Platforma vasitəsilə vətəndaşlar itkin şəxslər barədə yeni məlumatlar göndərə, foto və sənədlər əlavə edə, ehtimal olunan dəfn yerlərinin coğrafi koordinatlarını paylaşa bilirlər.
Dövlət Komissiyasının məlumatına görə, vahid elektron baza aidiyyəti dövlət qurumları arasında məlumat mübadiləsini sürətləndirməyə və axtarış, qazıntı və eyniləşdirmə proseslərinin səmərəliliyini artırmağa imkan verir. ICMP-nin Azərbaycan üzrə qiymətləndirmə hesabatında da məlumatların elektronlaşdırılması, mümkün dəfn yerlərinin GPS koordinatlarının sistemləşdirilməsi və mərkəzləşdirilmiş məlumat bazasının yaradılması ehtiyacı xüsusi qeyd olunub. Təşkilat Azərbaycanda itkin şəxslərlə bağlı məlumatların bir hissəsinin uzun müddət kağız daşıyıcılarda saxlanıldığını və məlumat sistemlərinin təkmilləşdirilməsinə ehtiyac olduğunu bildirib.
Extract — continue reading at the source.
