Kulis.az Alov İnannanın "Adəmin aybaşı qanından yaranması" yazısını təqdim edir.
Ana torpaq, torpaqdan yaranmışıq, torpağa da gedəcəyik, torpağa tapşırılmaq və s. kimi ifadələr hələ də eşidilir. İnsanın torpaqdan yaranması antropogonik miflərdə ən çox rast gəlinən səbəblərdən biridir. Bu səbəb demək olar ki, dünyanın bütün mədəniyyətlərində mövcuddur. Torpaq-insan əlaqəsi monotesit dinlərdə də görünür; yəhudilik, xristianlıq və İslamın ortaq nöqtələrindən biri Adəmin Allah tərəfindən yaradılan ilk insan, onun düzəldildiyi xammalın palçıq/torpaq olmasıdır. Hər üç dində ilahi qüvvədə Allah anadan doğulmayıb və kişi cinsində təsəvvür edilir, doğmaq yox, yaratmaq qabiliyyətinin yiyəsidir. Allahın əsəri olan ilk insan da kişidir, özü də qadından doğulmur, əksinə Həvvanın simasında qadın ondan yaranır. Matriarxal dövrlərdə qadın doğuculuğunun ilahiləşdirilməsi, müqəddəsləşdirilməsi və ritualizasiyası bu üç kişilərin ortaya çıxması ilə bütünlüklə aradan qalxır. Bəs əslində, Adəmin torpaqdan yaradılması motiv patriarxal korreksiyadan qabaq necə olub, bu ideya niyə yaranıb, burada
Müqəddəs sayılan mətnlərdə və folklor nümunələrində insan əvəzinə bəzən bəni adəm ifadəsi işlədilir. Həm ilk insanın adı kimi (Adəm), həm də də insan sözünün sinonimi kimi adəm və yaxud adam nə deməkdir? Bu sözün ivritcədə adamahdan yarandığı, qırmızı torpaq mənası daşıması ən geniş yayılmış versiyadır. (Maraqlıdır ki, Yeni Zelandiyada yerli xalqın mifinə görə ilk insan qırmızı torpaqdan yaradılıb.) Lakin Mesopotamiya mifologiyasında ilk insan və ilk Sumer kralı Adapadan da söz edilir və Adəm sözünün Adapa adından yarandığı deyilir. R. Kamphausenə görə Adəm adı, qədim xaldeylərin ana-tanrısı Adamunun adı ilə ortaq xüsusiyyətlərə malikdir; çünki bu ana-tanrının adı qırmızı deməkdir və mənası birbaşa aybaşı qanı ilə bağlıdır. Onunla həmfikir olan E. Neumanna görə, patriarxal miflərdə və dinlərdə, insanın kişilərin allah tərəfindən yaradılması fikirlərinin alt laylarında qadınla bağlı məqamlar var. Burada söhbət palçığı qızardan nəsnədən gedir və ona qırımızılığı verən səbəb qədim bir Sumer mifi ilə başa düşülən hala gəlir. Mifdə deyilir ki, ana-tanrı Ninqal palçığa özünün həyat qanını aybaşı qanını qataraq ilk insanı yaradır. Adəm sözünün qırmızı palçıq demək demək olması, palçığın aybaşı qanıyla qırmızı rəng almasına görədir. Qədim misirlilər də aybaşı qanı ilə qırmızı rəng arasında əlaqə qururlar, məsələn, onlar qırmızı rəng və aybaşı qanı üçün eyni qəhrəmanlıqdan istifadə edirlər. (D. Wolf.) D. Wolf yazır:... qadınlar aybaşı qanı qatılmış palçıqla kiçik qadın heykəlcikləri düzəldirdilər. Adamah qanlı palçıq deməkdir. Qan qatılmış palçıqdan heykəlcik düzəltməənin elmə məlum olan yaşı 30 dəqiqə ildir. 2016-cı ildə Dolni Vestonikedə (Çexistan) tapılan ana-tanrı heykəlciyin laboratoriyasında rental mikro-tomqrafiyası göstərdi ki, qanlı torpaqlar məsələləri heç də mif deyilmiş: heykəlciyin tərkibində əzilmiş mamont sümüyü, piy, palçıq və qan vardı. 1991-ci ildə Avstraliyada Kanberra universitetinin qədim tarix tədqiqatları üzrə mütəxəssisi T. Loy Avstraliya yerlilərinin qaya və mağara rəsmlərində həqiqi qandan istifadə etdiklərini sübut etmişdir. Bu rəsmlər 30 dəqiqə əvvəl çəkilmişdi. O, həmiçinin İsraildə Tabun mağarasında 90 min yaşı olan daş üzərinə qanla çəkilmiş əsərlər tapmışdı. Elmi araşdırmalarını qırmızı təpə demək olan Kom Əl-Ahmar (Misir) mağarasında da aparən T. Loy mağaranın üst təbəqəsinin qan və palçıqdan hazırlanan suvaqla suvanmasını ortaya çıxartdı. Qandakı protein qırmızı rəngi saxladığına, daş və qayaların səthində saxlanılır və min illərlə qalıbına görə onun tarixini dəqiq müəyyənləşdirmək olur. Oxra haqqında elmi məqaləsində L. Williams sarı oxranın rəngini qızartmaq üçün yerli Avstraliya qadınların onun içinə ya heyvan qanı ya da öz aybaşı qanlarını qatdıqlarını yazır. Sual yaranır, torpağa niyə aybaşı qanı, ya da ümumiyyətlə qan qatılırdı?
Qədim zamanlarda insanın sudan, yumurtadan, kosmik bir varlığın parçalarından, ağac koğuşundan, daşdan, heyvandan, küldən, torpaqdan və s. yaranmasına inamla birgə kişinin iştirakı olmadan uşağa qalmağa da inam olmuşdur. Elmi ədəbiyyatda buna latınca sine concubitu deyilir. Miflərdə, dastanlarda, nağıl və əfsanələrdə (hətta dini mətnlərdə) qadının dolu dənəsi və ya muncuq udması, meyvə, buğda yeməsi, çiçək qoxlaması, suda çimməsi, gecə yatdığı yerdə bətninə işıq düşməsi və s. ilə hamilə qalması sinin konkubituyə misal ola bilər. Bu, uşaqların doğulmasına bağlıdır. Aybaşı müddəti ilə Ayın bir aylıq dövrələmə müddəti eyni olduğuna görə, uzaq keçmişdə insanlar aybaşı qanamasını Ayla əlaqələndirmişlər. Beləliklə, Ay həm qadınları aybaşı edən ilah qüvvəsi, həm də aybaşını günandırıb bir bəttindəki qana can verən yaradıcı sayılmağa başlayır. Sumerlərin tanrısı Nanna üçün yazılmış Əllərin qaldırılması duaları nda deyilir: Ey hər şeyi bir bətni! Qədim türkcədə ay sözünün mənalarından biri yaradan, yaradıcı deməkdir. Türk mifologiyasında doğuş və bərəkət tanrıları Um-ay, Kub-ay və Ayı-sıtın adındakı ay sözü həmin sözdür. M. Seyidov vurğulayır ki, Saka (Yakut) türklərində insanı yaradan ana iləhəyə birbaşa ay və ya ayı deyirlər. Özbəkistanın müxtəlif regional ərazilərində indi də anaya yaradıcı mənasında aya, ayı deyə müraciət edilir. İnsanın yaranmasında ilk səbəb kimi təsəvvür edilən dişi fiqur Ay, patriarxlığın təsiri ilə kişilərinləşməyə başlayır. Bilindiyi kimi, menstruasiya (latın dilində Ay dəyişməsi) sözünün kökündəki mens Ay deməkdir. Mens ilə eyni kökə malik olan ərəbcədə mina və ya maniyy, yaxud, farscada məni sözü insan toxumu, yəni sperma deməkdir. Hamilə qadınların aybaşından kəsilməsini müşahidə edən qədim insanlar uşağın ana bətnindəki sonuncu aybaşı qanından yaranmasına inanırdılar. Bu motivin izleri bəzi əfsanələrimizdə
Xülasə — davamını mənbədə oxuyun.
