Bu gün tənqidçi, ədəbiyyatşünas, publisist Azər Turanın doğum günüdür.
Kulis.az müəllifi təbrik edir və Elnarə Akimovanın "Uzun, incə bir yolda..." yazısını təqdim edir.
Azər Turanın yaradıcılıq salnaməsində mənəvi və estetik qanunauyğunluq səviyyəsi bir xüsusiyyət var. O, öz həyat kredosunu örnək bildiyi şəxsiyyətlərin ömür fəlsəfəsinə uyğun qurub. Əsas olan daha bir məqam var. Mətnlərində zamanla gözəl qurulmuş bir dialoqa çiyn olması. Nə mənada? V.Nabokov Tolstoyla bağlı düşüncələrində yazır: "Tanıdığım yeganə yazıçı odur ki, saatı sayısız oxucuların saatı ilə həmişə düzdür. Əslinə qalanda, orta statistik oxucunun onu sevməsinin səbəbi Tolstoyun öz əsərlərinə bizim zaman hissimizə birəbir düz gələn dəyərlər qata bilmədikləri".
Sözlə, insanla məşğul olan yaradıcılıq çox vacibdir. Şairmi, nasirmi, yoxsa ədəbiyyatşünasmı, fərqi yoxdur, əsas məsələ meydana qoyduğu zamanın tarazlığının duyulmasıdır, həyatını müxtəlif dövrün insanlarının zamanlarına uyğun biçimdə qurmasıdır. Bu isə asan deyil, yazan şəxsdən həm də fədailik istəyir. Şəxsi istəklərini ayaq altına qoyub dəyərlərini qaldıra bilmək gücü tələb edir. Diqqət etsək, bütün sözə ehya verən, həyatı nisar edənlərin ədəbi yaşamaq haqqı qazanmasının sirri bağdır.
Azər Turanın ömür fəlsəfəsini iki əsas söz müəyyənləşdirir: Məfkurə və Sənət! Onun bütün tale mətnləri bu iki düşüncənin tilsimində doğulub. Türkçülük və Turançılıq yolunda fikir zəlzələsi yaratmış nəhəng şəxsiyyətlər, mənəviyyatı irfan işığı, kamillik zirvəsi ilə yoğrulmuş mürşidi-ərənlər, həyatları yarıda qırılmış qərib və nakam ruhlar. Onun yazılarında tarixin səsini eşitmək olur. Bu baxımdan, yazdıqları ilə ən dərin təməldə durmağa da haqqı çatır, ən işıqlı uzağı, zirvəni görməyə də milli-yaşamaq əsasları verir. Keçmiş və çağdaşlıq vəhdəti, onların eyni müstəvidə çulğalaşması bədii üsul kimi həmişə funksiyalı. Dünya bədii-estetik təfəkkürünə əsrlərlə hökmranlıq etmiş antik ədəbiyyata dərin marağı, romantizm xəyal pərdəsi fonunda bərpasını tapmış milli mövzulara müraciətləri, daim arxetip obraz və süjetlərin aktuallandırılması və bu günlə əlaqələndirilməsi Azər Turanın bütün üsətlərinin özülündə müxtəlif formalarda ehtiva edilir. İncəsənətin bütün sahələrinə eyni səviyyədə bələdliyi, çağdaş dünyanın düşüncə sistemlərini müəyyənləşdirən paradikallara təsdiq olması ona Mətni oxumağa hər cür imkan yaradır və Azər Turanın sərhədsiz və universal zəkası sayəsində artıq qapalı deyil, geniş, hüdudsuz mədəniyyət struktur sistemlərinin qavrayış və dərketmə proseslərinin predmetinə çevrilməsi.
Onun istənilən mövzuda yazığı mətndə fikir mahiyyətə işıq sürəti ilə nüfuz edir, məna ağırlaşır, söz sıxılır və rəng qatılaşır. Məncə, cənab də, çox də məhz buradadır. Hər cür ruhsal-ruhani məxəzlərə bələdliyindən tutmuş, dünya sivilizasiyasının ən oğlu, müasir düşüncə qatında təmərküzləşən boya, səs və söz səciyyəsinə vaqif olması və bunları yüksək səriştə ilə tətbiq etməsi ilə! Avropada hər yeni intibah dalğası elmlə dinin arasındakı yeni qaynaqdan doğulduğu kimi, Azər Turanın məqalələrindəki bu sintezdən - yəni, elmlə sənətin iç-içə təhlil üsulundan yeni oriyentir nişan verən, zamansızlığı, zamansızlığı təmsil edən örnəklər hasilə gəlir. Onun "Yatmış şəhərin yuxusu - Ucal Haqverdiyev", "Caz, sadəcə, musiqi deyildir", "Dünyanın Cavad mifi", Xalq rəssamı Sakit Məmmədovun "Qarabağ apfeozu" yazıları haqqında yazıları ədəbi, tarixi, mifoloji, dini və mədəni mətnlərin simbiozu kimi müstəsna əhəmiyyət daşıyır. Buradakı mətn çoxluğu arxetiplərdən danışmağı xüsusi şərtləndirir. Ümumiyyətlə, Azər Turanın istənilən məqalədə arxetiplerin iştirakı həm də şifrələnmiş informasiya daşıyıcısı rolunda iştirak edir, həm də oxucunun düşüncəsi, duyğu və davranışını hərəkətə gətirmək missiyası daşıyır. Tanınmış strukturalist Levi-Strossun belə bir fikri var: "Şüuraltı - fərdi lüğətdir, bizim hər birimiz öz fərdiliyimizimiz leksikasını yazırıq. Və öz qanunları ilə belə təşkil edir, ona belə mənası və dil verir ki, nəticədə bu lüğət bizə və başqalarına aydın olacaq".
Xülasə — davamını mənbədə oxuyun.
