cenevrə (fr. ceneve, alm. genf) – isveçrənin cənub qərbində şəhər. cenevrə kantonunun paytaxtı. əhalisi 203.8 min (2021; aqlomerasiyada 1 mln 53 min, təqr. 44%-i əcnəbilərdir; əhalisinin sayına görə sürixdən sonra ölkənin 2-inci şəhəri). 372 m yüksəklikdə, cenevrə gölü sahilində, rona çayının göldən çıxdığı yerdə port. iri nəql. qovşağı. cenevrədə avropanın bir neçə mühüm avtomagistralı (cenevrə–bern–sürix, cenevrə–turin–genuya, cenevrə–qrenobl–marsel, cenevrə–lion, cenevrə–dijon–paris) qovuşur. mühüm dəmir yol qovşağıdır; cenevrə–paris, cenevrə–marsel, cenevrə–monpelye, cenevrə–sürix–sankt-hallen və cenevrə–bil–bazel istiqamətlərində yüksək sürətli qatarlar işləyir. beynəlxalq avtovağzal və 2 dəmiryol vağzalı var. beynəlxalq kuantre(n) aeroportu ölkənin ən böyük aeroportlarından biridir; ildə 7 mln.-dan çox sərnişinə xidmət göstərir.
Tarixi
ilk dəfə yuli sezarın “qall müharibəsi haqqında qeydləri”ndə genava adı altında romalıların helvetlərə qarşı mübarizəsində dayaq düşərgəsi kimi qeyd olunur (e.ə. 58-inci il). təqr. eramızın 400-üncü ilində burada yepiskopluq təsis edilmişdi. 443-üncü ildən burqundiya krallığının tərkibində, 443–461-inci illərdə burqundiya krallarının iqamətgahlarından biri olmuş, 534-üncü ildə frank dövlətinin hakimiyyətinə keçmiş, onun süqutundan (888-inci il) sonra yuxarı burqundiyanın, 1032-inci ildən müqəddəs roma imperiyasının torpaqlarına qatılmışdı. 1124-üncü ildən yepiskopların idarəçiliyi altında idi.
14-üncü əsrdə və xüsusilə 15-inci əsrin 1-ci yarısında cenevrə yarmarkaları ilə məşhur olmuş, sonralar bank-kredit əməliyyatlarının mərkəzinə çevrilmişdi. 1519-cu ildə friburla, 1526-ıncı ildə bernlə ittifaq bağlayaraq “ittifaq torpaqları” qismində isveçrə konfederasiyasına qoşulmuşdu. 1533-cü ildə yepiskop cenevrədən qovulmuş, u. svinqli və g. farelın, 1536–38-ci illərdə və 1541-ci ildən sonra j. kalvinin ideyaları əsasında reformasiya keçirilmişdir; kalvinin zamanında cenevrə avropa əhəmiyyətli kalvinizm mərkəzinə (“protestant roması”) çevrilmişdi. kalvinin qanunları 1792 ilədək cenevrə həyatının hüquqi əsasını təşkil edirdi.
1536-cı ildən cenevrə aristokratik respublika idi. 1584-üncü ildə bern və sürixlə “əbədi ittifaq” bağlamışdı. 1589–1602-inci illərdə fransanın və bernin köməyi ilə savoyya hersoqları ilə mübarizədə özünün müstəqilliyini qorumuşdu. 16–17-inci əsrlərdə protestant immiqrantların axını cenevrədə saat və zərgərlik istehsalının inkişafına şərait yaratmışdı. şəhər patrisiyatının ağalığı və siyasi hüquqları məhdudlaşdırılmış xeyli sayda yerli sakinin (natifs) olması 1792-inci il inqilabının baş verməsinə təkan verdi. inqilabın gedişində aristokratik hökumət devrilmiş, konstitusiyaya yenidən baxılmış, bütün vətəndaşların bərabərliyi bəyan edilmişdi.
1798–1813-üncü illərdə fransa tərəfindən ilhaq olunmuş (leman departamentinin əsas şəhəri), 1815-inci ildə savoyya və fransadan ona birləşdirilmiş torpaqlarla birlikdə isveçrənin 22-ci kantonunu təşkil etmişdi. radikalların 1846-ıncı il inqilabı zamanı cenevrədə siyasi sistem və təhsil sistemində islahatlar keçirilmişdi.
19 əsrin 2-inci yarısı – 20 əsrin əvvəllərində avropanın müxtəlif ölkələrindən inqilabi mühacirətin iri mərkəzi idi. 1866-ıncı ildə burada birinci internasionalın 1-inci konqresi keçirilmişdi. 1907-inci ildə cenevrədə kilsə dövlətdən ayrılmışdı.
Dünyadakı əhəmiyyəti
cenevrə beynəlxalq konfransların çağırıldığı, beynəlxalq müqavilələrin bağlandığı ənənəvi yerdir. 20-inci əsrdə, xüsusən ikinci dünya müharibəsindən sonra, cenevrə çoxsaylı beynəlxalq təşkilatların və təsisatların yerləşdiyi məkana çevrildi. 1919–46-ıncı illərdə burada millətlər cəmiyyəti yerləşirdi. cenevrədə bmt-nin avropadakı mənzil-qərargahı, avropa iqtisadi komissiyası, həmçinin bmt-nin bir çox struktur bölmələrinin, o cümlədən: bmt-nin ticarət və inkişaf konfransının, bmt-nin sənaye inkişafı təşkilatının, bmt-nin narkotiklər və cinayətkarlıqla bağlı idarəsinin, bmt-nin kompensasiya komissiyasının, bmt-nin qaçqınlarla iş üzrə ali komissarlığının mənzil-qərargahları yerləşir.
cenevrə avropa azad ticarət assosiasiyasının, ümumdünya ticarət təşkilatının, ümumdünya səhiyyə təşkilatının, beynəlxalq əmək təşkilatının, ümumdünya intellektual mülkiyyət təşkilatının, beynəlxalq miqrasiyalar üzrə təşkilatın, beynəlxalq telekommunikasiya ittifaqının, ümumdünya meteorologiya təşkilatının, beynəlxalq hava nəqliyyatı assosiasiyasının, parlamentlərarası ittifaqın və bir sıra digər beynəlxalq təsisatların iqamətgahıdır.
cenevrədə həmçinin 100-dən artıq müxtəlif qeyri-hökumət təşkilatı, o cümlədən beynəlxalq qırmızı xaç komitəsi (1863-üncü ildən), beynəlxalq qırmızı xaç və qırmızı aypara cəmiyyətləri federasiyası, ümumdünya kilsələr şurası yerləşir. ümumdünya iqtisadi forumunun (əsas illik sessiyası davosda keçirilir) mənzil-qərargahı cenevrənin şəhərətrafındadır.
Mədəniyyət və memarlıq abidələri
ronanın sol sahilindəki köhnə şəhərdə sen-pyer kilsəsi (1160-ıncı illər – təqr. 1232-inci il) olan meydan; “malle” hoteli (1721-inci il, memar j. f. blondel, hazırda beynəlxalq reformasiya muzeyidir); sen-jermen kilsəsi (13-üncü əsrin ortalarında əsası qoyulmuş, 1334–15-ci əsrdə yenidən tikilmişdir), şəhərdə ilk kalvinist kilsə templ-de-la-füsteri (1715, memar j. ven), qotik ratuşa (hotel-de-vil, 15 əsr, fransız renessansı üslubunda 1617 ildə genişləndirilmişdir, memar f. petito), şəhərin ən qədim yaşayış binası “tavelin evi” (1334, hazırda köhnə şəhər muzeyidir); renessans və klassisizm üslubunda inşa edilmiş mülklər: turrettinin evi (1617–20, memarlar j. patta, f. petito), lüllen malikanəsi (hazırda de süssür; 1707–12-ci il, memar j. abey), “enar” sarayı (1817–21-inci il, memarlar cenevrə saluççi, j. v. noble, s. voşe, neoklassisizm üslubunda; indi bələdiyyə binasıdır); asma körpü (1822–23-üncü, memar g. düfur) və s. var.
ronanın sağ sahilindəki yeni şəhərdə eyniadlı kilsəsi (10-uncu əsrdə erkən roman üslubunda inşa olunmuş, 15-inci əsrdə qotik üslubda yenidən tikilmişdir) olan sen-jerve məhəlləsi yerləşir.
20-inci əsrin memarlıq abidələri: kornaven vağzalı (1925–28, memar x. vittver), “klarte evi” (1930–32, memarlar ş. e. le korbüzyə, p. jannerə), millətlər sarayı (1929–38, memarlar j. flegenheymer, a. p. neno, j. vaquo və b.; hazırda bmt-nin avropadakı mənzil-qərargahı), nüvə tədqiqatları üzrə avropa təşkilatının (cenevrə yaxınlığında, 1954–60, memarlar r. və p. şteyger), ümumdünya səhiyyə təşkilatının (1961, memar j. çumi) binaları.
cenevrədə j. j. russo (1834–35, heykəltəraş j. j. pradye) və reformasiya abidələri var. cenevrə gölündəki fəvvarə (1891) şəhərin simvoludur.
Elm və təhsil
cenevrə ölkədə aparıcı elmi-tədqiqat mərkəzlərindən biridir. burada avropa nüvə tədqiqatları təşkilatı (şəhərin yaxınlığında, fransa ilə sərhəddə) və bmt sisteminin ən mühüm elmi tədqiqat institutları: bmt-nin tədris və elmi tədqiqat institutu (unıtar), bmt nəzdində sosial inkişaf elmi tədqiqat institutu (unrısd), bmt-nin tərksilah problemlərinin tədqiqi üzrə institutu (unıdır), həmçinin avropa sosial elmlər akademiyası, ali beynəlxalq tədqiqatlar institutu, beynəlxalq əmək təşkilatının beynəlxalq sosial-əmək tədqiqatları institutu; beynəlxalq geoinformasiya tədqiqatları mərkəzi və s. var.
ali təhsil müəssisələri arasında cenevrə universiteti (əsası 1559-uncu ildə j. kalvin tərəfindən akademiya kimi qoyulmuşdur, indiki statusu 1873-üncü ildəndir; bina – 1868–71; tələbələrin təqr. 40%-i əcnəbilərdir), maliyyə və menecment universiteti (1971), ali idarəçilik və biznes institutu (ınsead kimi tanınır), cenevrə ali diplomatiya və beynəlxalq münasibətlər məktəbi (aparıcı özəl universitetlərdən biri); ali zərif sənətlər və dizayn məktəbi (1748), ali tətbiqi sənət məktəbi (1876), konservatoriya (1835), cenevrə saat ustaları məktəbi; isveçrədə aparıcı astronomiya mərkəzi olan cenevrə rəsədxanası (1772); cenevrə kütləvi və universitet kitabxanası – isveçrədə beş ən iri kitabxanadan biri (1562; təqr. 2 mln. nüsxə, o cümlədən 6,5 min əlyazması), beynəlxalq əmək təşkilatının kitabxanası (1919) fəaliyyət göstərir.
əsas muzeyləri: təbiət tarixi (1820), arianna (1884; keramika, çini və saxsı məmulatlar), etnoqrafiya (1901), incəsənət və tarix (1910, bina 1903–10, memarlar cenevrə və m. kamoletti), köhnə şəhər (1986), müasir və tətbiqi sənət (mamco; 1994), beynəlxalq reformasiya muzeyi (2005), barbier-müller muzeyi. digər muzeylərdən j. j. russonun muzeyi (1916), volter institutu və muzeyi (1952), müasir incəsənət (1968), qırmızı xaç və qırmızı ay, həmçinin molonyu villasında saat muzeyi, patek philippe (16–21-inci əsrlər cenevrə, isveçrə və avropa ustalarının saat və mina məmulatları kolleksiyası) muzeyi, saat firmalarının (“rolex” və s.) mənzil-qərargahlarında yerləşən muzeylər, beynəlxalq avtomobil muzeyi, cenevrə gölü muzeyi. a. baurun cenevrə bədii kolleksiyası (1944; 1964-üncü ildə açılmışdır; çin və yaponiya incəsənəti; manuskriptlər, nefrit, çini məmulatlar və s.). malta ordeni muzeyi (şəhərətrafı kompezyedə). isveçrə şokoladı emalatxanası (isveçrədə şokolad istehsalı tarixinə dair ekspozisiya) var.
qran-teatr (1879; parisdəki “qrand-opera” teatrının binasına bənzər tikilmişdir), “sen-jerve”, marionet teatrı və s.; roman isveçrəsi orkestri (1918-inci ildə e. anserme tərəfindən yaradılmışdır), “viktoriya-holl” böyük konsert zalı (1894-üncü ildə açılmışdır) var. musiqi ifaçılarının beynəlxalq müsabiqəsi (1939) keçirilir.
iqtisadiyyat və digər sahələr
şəhər iqtisadiyyatının müasir strukturunda çoxsaylı beynəlxalq təşkilat və müəssisələrə (nümayəndəliklərin çoxu şəhərin şm. hissəsində, cenevrənin beynəlxalq mərkəzi – cite ınternationale hüdudlarında cəmləşmişdir) yüksək səviyyəli xidmət göstərilməsinə istiqamətlənmiş xidmət sferası (işləyənlərin təqr. 90%-i) üstünlük təşkil edir. cenevrə isveçrə və avropanın iri maliyyə-bank mərkəzi olsa da, fəaliyyət miqyasına görə sürixdən xeyli geri qalır.
cenevrədə ubs və “credit suisse” (idarə heyətləri sürixdədir) iki iri isveçrə bankının filialları, iri xarici (xüsusən fransız) və milli banklar, o cümlədən isveçrənin ən iri özəl banklarından biri olan (illik dövriyyəsi təqr. 130 mlrd. avro, 2005), pictet bank (əsası 1805-inci ildə qoyulmuşdur), bordier bank, scs alliance bank, “darier hentsch & cie”nin birləşməsi ilə yaranmışdır) yerləşir.
“credit agricole (suisse) s.a.” [əsası 1876-ıncı ildə qoyulmuş “credit lyonnais (suisse) s.a.” ilə “credit agricole ındosuez (suisse) s.a.”nın 2005-inci ildə birləşməsindən yaranan], bnp paribas private bank (switzerland) s.a. və cbg compagnie bancaire genève xarici kapitalın üstünlük təşkil etdiyi isveçrə bankları arasında aparıcı mövqe tutur. cenevrə fond birjası qiymətli kağızlarla əməliyyatların dövriyyəsi üzrə isveçrədə sürix fond birjasından sonra ikinci yeri tutur. “geneva financial center foundation” fondu dünyanın bir çox ölkəsində investisiya layihələrini maliyyələşdirir.
cenevrə işgüzar xidmətlərin, beynəlxalq, topdansatış və pərakəndə ticarətin, sığorta və reklam biznesinin mühüm mərkəzidir. iri beynəlxalq korporasiyaların, o cümlədən “serono s.a.” (biotexnologiya, əczaçılıq), “sun microsystems ıncenevrə”, “st microelectronics”, “hewlett-packard” (elektron biznesi), “jt ınternational” (tütün sənayesi), “mediterranean shipping company” (dəniz gəmiçiliyi, beynəlxalq kruizlərin təşkili), “ınvista” (toxuculuq və tikiş sənayesi, sintetik və süni lif istehsalı) və “procter & gamble”ın (kosmetik vasitələr, ətriyyat, əczaçılıq, gigiyena vasitələri və s.) mənzil-qərargahları və ya avropadakı baş ofisləri cenevrədə yerləşir.
“sıta” şirkəti (mənzil-qərargahı cenevrədədir) mülki aviasiyaya telekommunikasiya və informasiya xidməti göstərilməsi sahəsində dünya lideridir; onun törəmə firması olan “onair” uçuş zamanı mobil əlaqəni təmin edən sistemlərin dünya bazarında başlıca təchizatçısıdır; digər törəmə firması “champ cargosystems” yalnız yük aviadaşıyıcılarına xidmət göstərən dünyada yeganə it-provayderdir.
“societe generale de surveillance s.a.” (sgs, əsası 1878-inci ildə qoyulmuşdur) korporasiyası dünyanın aparıcı sürveyer (əmtəələrin yoxlanılması, test edilməsi və sertifikatlaşdırılması) şirkətlərindən biridir; “electronic arts” şirkəti dünyada video və kompüter oyunlarının ən iri müstəqil istehsalçılarındandır.
xidmət sferasında fəaliyyət göstərən aparıcı isveçrə şirkətlərindən olan cenevrə firmaları: “univalor s.a.” (maliyyə menecmenti, sığorta xidmətləri), “julliard ımmobilier s.a.” və “naef + partner” (daşınmaz əmlakın idarə edilməsi üzrə əməliyyatlar), “addor & julliard” (arxitektura, dizayn, şəhərsalma), “peg engineering s.a.” (injinerinq və konsaltinq), “edipresse” nəşriyyat qrupu.
cenevrədə iri dövri nəşrlər (“tribune de geneve”, “le temps”, “le courrier”) çap edilir, isveçrənin fransızdilli əhalisi yaşayan hissəsində ən iri radio və televiziya yayımı korporasiyalarının (“radio suisse romande” və “television suisse romande”) mənzil-qərargahları yerləşir.
cenevrənin beynəlxalq ixtisaslaşmasında aparıcı sahələrdən biri də yüksəkkeyfiyyətli tibbi xidmətin (əsasən kardio¬cərrahiyyə, onkologiya, radiologiya, urologiya, ginekologiya, oftalmologiya sahələrində) göstərilməsidir; burada milli və ümumavropa əhəmiyyətli klinikalar cəmləşmişdir.
yüksək inkişaf etmiş turizm infrastrukturuna malik olan böyük turizm (o cümlədən, işgüzar və konqres) mərkəzidir; şəhərdə isveçrənin aparıcı turizm agentlikləri və şirkətləri (“magnafin s.a.” və s.) yerləşir.
sənaye istehsalının həcminə görə cenevrə isveçrədə sürix və bazeldən sonra üçüncü yeri tutur. sənayenin aparıcı sahəsi – yüksək ixtisaslı heyətə istiqamətlənən və elmtutumlu məhsul istehsal edən maşınqayırmadır.
cenevrə avropada ən böyük saat istehsalı mərkəzidir və ölkənin saat sənayesinin başlıca təşkilati-idarəetmə mərkəzidir; 21-inci əsrin əvvəllərində sahədəki istehsalın və kapitalın təmərküzləşməsinə baxmayaraq, çox sayda kiçik, o cümlədən ailə firmaları qalmışdır.
ən iri istehsalçı – “swatch group ag”dir (mənzil-qərargahı bil şəhərindədir); 14 saat firmasını özündə birləşdirən bu aparıcı isveçrə korporasiyasının sənaye müəssisələrinin, ofislərinin, logistika və texniki xidmətlərinin xeyli hissəsi cenevrədə və şəhərətrafında cəmləşmişdir; başlıca brendləri: “breguet”, “omega”, “blancpain”, “tissot”, “certina”.
cenevrədə digər nisbətən kiçik, lakin dünya miqyasında məşhur olan saat şirkətləri də yerləşir: “manufactures des montres rolex s.a.” (əsası 1905-inci ildə qoyulmuşdur), “patek philippe s.a.” (1839), “longines” (1832), “haas & cie” (1848; nadir və eksklüziv ultra nazik saat modelləri).
bahalı saat istehsalı üzrə ixtisaslaşmış bəzi firmalar (o cümlədən əsası 1830-uncu ildə qoyulmuş “baume et mercier” və 1860-ıncı ildə qoyulmuş “chopard”) həm də zərgərlik məmulatlarının mühüm istehsalçılarıdır.
maşınqayırmanın digər sahələri də yüksək inkişaf səviyyələri ilə seçilir: geodeziya alətləri, dəqiq ölçü cihazları, dəqiq metal kəsən dəzgahlar, tibbi aparatlar və s. istehsalı. 20-inci əsrin sonu – 21-inci əsrin əvvəllərində elektron sənayesi sürətlə inkişaf edir.
“st microelectronics” müəssisələri mikroçiplər, “sun microsystems ıncenevrə” müəssisələri kompüter şəbəkələri üçün serverlər və proqram təminatı istehsal edir; şirkət özünün istehsal etdiyi aparatlarla (cenevrədə “sun microsystems ıncenevrə”in sınaq və hesablama mərkəzi də yerləşir) inteqrasiya olunmuş bank sistemlərinin testləşdirilməsini həyata keçirir.
“abb high voltage technologies ltd” (“asea brown boveri” isveçrə korporasiyasının törəmə firması) şirkəti müxtəlif çeşidli elektrotexnika məhsulları (orta gərginlikli yarımstansiyalar, gərginlik sıçrayışlarını aradan qaldıran sistemlər, güc çeviriciləri və s.) istehsal edir. lokomotiv və vaqonqayırma, tramvay istehsalı, nəqliyyat vasitələri üçün porşenli kompressorların, elektrovozlar və turbinlər üçün sürətölçənlərin (“abb secheron s.a.”, “oerlikon”) istehsalı inkişaf etmişdir.
cenevrə avropada ətriyyat sənayesi və ətirli maddələr istehsalının ən mühüm mərkəzlərindən biridir. aparıcı istehsalçılar “givaudan s.a.” (elit ətriyyat və kosmetik vasitələrin istehsalı üzrə ixtisaslaşmışdır; ətirli maddələrin və tamlı-aromatik inqrediyentlərin istehsalı və satışı həcminə görə dünyada birinci yeri tutur) və “firmenich” (əsası 1895-inci ildə qoyulmuşdur; yeyinti sənayesi üçün aromatik maddələrin istehsalı üzrə dünya liderlərindəndir) şirkətləridir.
əczaçılıq sənayesi “serono s.a.” firmasının (əsası 1906 ildə qoyulmuşdur; 2006-ıncı ildən kapitalın 2/3-si “merck kgaa” almaniya konserninə məxsusdur; dağınıq skleroz və onkoloji xəstəliklərin müalicəsi üçün preparatların hazırlanması və istehsalında dünya liderlərindəndir) müəssisələri və digər nisbətən kiçik şirkətlərlə təmsil olunmuşdur.
tamlı məhsullar (xüsusən, şokolad və tütün), poliqrafiya, tikiş, toxuculuq, mebel və s. sənaye sahələri var. ənənəvi olaraq zərgərlik (cenevrənin bir sıra zərgərlik və zərgərlik-saat firması “richemont group” korporasiyasına daxildir) inkişaf etmişdir.