qu quşu körfəzi


39   0   0   0
5.nəsil yazar
entry: 39
reytinq: 436
karma: 0
izləyən: 15
oxunma: 13,841






yazmaq

yazmaq öyrədici fəaliyyətdi. bunu hamı bilir. kitab yaza bilərsən, ssenari yaza bilərsən, jurnal üçün məqalə yaza bilərsən, sözlüyə yaza bilərsən. bu yazmaq fəaliyyəti hansı formada, hansı yollarla olur olsun, öyrədicidir. amma bir məsələ var. rahat yazılan yazı var, zorlama ilə yazılan var. oxuyucu çox ağıllı olur bu məsələlərdə. tez tutur söhbəti. məsələn, bir yazı oxuyursan(sözlükdə, bloqda və s.) amma getmir. sünilik var. bunu yazan bilirsiz nə eliyir. ordan-burdan - o bloqdan, bu bloqdan, facebookdan, sözlüklərdən, forumlardan, kitablardan və bunun kimi qaynaqlardan - baxa-baxa yazır. araya öz sözlərini(belə baxanda, o nöqteyi nəzərdən, məncə, fikrimcə və s.) də səpələyir. al sənə hər hansı bir fəlsəfi disiplin haqqında "ağır" məqalə. bu müəllif belə də edir: məsələn, yazısında "marksın kapital əsərindəki bu mövzu aid arqumentlər yarımçıqdır, məncə." deyir. amma bunu başqa biri yazdığı üçün deyir. yəni, bu adam heç kapitalı əlinə belə almayıb. sadəcə biri deyir, o da götürüb elə yazır. ən acınacaqlısı da, fikrin mənbəyini bildirən modal sözlərdən istifadə etməsidir. bu insanların ümumiyyətlə vizyonları çox dardır. oxuduqlarını da səthi anlayırlar. bunu hamı etmiş ola bilər nə vaxtsa. amma artıq bir yerdən sonra oxumaları artırıb, daha orginal şeylər ortaya çıxara da bilirlər. bizimkisi isə ilişib, qalır öz balaca dünyasında.
həm də bir şey yazmaq üçün, o yazılan fikir gərək yetkinləşsin. onda daha samballı bir şey çıxır ortaya.

edit: hər yerdə ola biləcəyi kimi sözlükdə də var belə yazılar. elə mənim ssrinin dağılması entrym. mənim siyasətdən başım çıxmır ki, hələ durub bir məqalə də yazam.

incil

(youtube: )


“əgər insanların və mələklərin dilləriylə danışsam, amma sevgim olmasa, səs çıxaran bir mis və ya zingildəyən bir zəngdən fərqim olmaz. əgər peyğəmbərlik edə bilsəm, bütün sirləri bilsəm və hər növ bilgiyə sahib olsam, əgər dağları yerindən oynadacaq qədər böyük bir imanım olsa, amma sevgim olmasa, bir heçəm. əgər bütün malımı sədəqə olaraq paylasam və bədənimi yandırmaq üzrə təslim etsəm, amma sevgim olmasa, bunun mənə heç bir yararı yoxdur. “

- 1 Corinthians 13:1–13

slavoj zizek

uydurma, gerçəkdən daha gerçəkdir. biz sözlükdə anonimik. bu bizə istədiyimiz olmağa şərait yaradır. məsələn, deyək ki, mənim din, inanc və ya ənənə mövzusunda çox müxalif fikirlərim var. hətta təhqir edəcək səviyyədədir. lakin, mən bunu, cəmiyyət, ətraf, tanışlar ucbatından öz bilinən şəxsiyyətimlə deyə bilmirəm. artıq mənim düşüncələrim basdırılır. və mən öz gerçək düşüncələrimdən, mənimdən uzaqlaşıram. artıq o olmuram. lakin qurğuda, uydurmada, özümə bir uydurma – anonim şəxsiyyət yaratdıqda, mən öz düşüncələrimi, gerçəyimi ortaya qoya bilərəm. və burada mən özümü uydurma biri kimi təqdim etsəm də, mən artıq əsl həyatdakından da gerçək davranıram. və bu isə uydurmadakı yaradılan gerçəyin, gerçəkdəki basdırılmış “gerçəkdən” daha gerçək olduğunu göstərir. bununla əlaqəli bir nümunə var idi. zizek istanbula gələrkən, bu haqda reportajlarından birində danışmışdı. o daha yaxşı başa salacaq:

“jane austenin o möhtəşəm erkən dövr romanlarını xatırlayın. tipik bir romantik vəziyyət vardır. kiçik bir evdə iki adam yaşamaqdadır. arada, əlbəttə, gizli erotik gərginliklər mövcuddur. amma basdırılmışlar və bunu açıqca ortaya qoya bilməzlər. öyrəşilmiş romantik fantastikaya* görə bir teatr oyunu sərgiləməkdədirlər, o oyunun içində də "səni sevirəm amma bunu sənə deyə bilmirəm" deməkdədirlər. əgər bir oyunda mən sizin aşiqiniz rolundayamsa, o zaman oyun başlar başlamaz sizə doğrunu söyləyə bilərəm. çünki tamamıyla fantastik, uydurma bir mühitdəyik. bir bədəl ödəməyim də lazım deyil. çünki ciddiyə alınmayacaq. bu mənada mən daha çox fantastikanın həqiqətdən daha gerçək olduğunu iddia edirəm.

deyək ki mən qoca və iqtidarsız bir adamım. ölümə də çox yaxınam. amma digər adamları döyərək qadınlara "girişən" oğlan olmağı xəyal edirəm... yaxşı ya o biri tərəfdən baxacaq olsaq. şəxsiyyətimin kökündə duran xüsusiyyətlər nədir? mərhəmətsiz və eqoist bir insan ola bilərəm. ancaq ictimai nəzakət səbəbiylə olduğum kimi davranmaya bilərəm. bax tam da bu vəziyyətdə, fantastika, qurğu, uydurma işin içinə girəndə, özüm ola bilərəm. əlavə olaraq bu vəziyyət məsuliyyətdən də azad edir adamı. internetdəki qəribə azadlıq duyğusunu da bu açıqlayır.”

drapetomania

yaxşı davranılarsa, lazımı qədər ərzaq, geyim və yanacaq odun verilərsə, hər ailəyə qala biləcəyi ev təmin olunarsa, onda kölənin qaçmaq arzusunu cilovlamaq olar, deyirlər, bu haqda. bir insan ki, bir həftəlik tətil üçün aylarla işləyir. artıq bu insan bir yerdən sonra drapetomanianı hiss edəcək də. və buna xəstəlik demək düz deyil. elə əsl normallıqdır. ya da qoy elə xəstəlik olsun. mən də xəstə.

səbəbləri üçün:
(bax: go to work)
(bax: go to home)
(bax: go to bed)
(bax: go to church)
(bax: go to heaven)

karl marx

"heyvan olmaq istəyirsənsə, əlbəttə ola bilərsən. bunun üçün insanlığın ağrılarına arxa çevirməyin və tək öz postuna diqqət göstərməyin kafidir."

belə bir sözü var. bu nə deməkdi?! əgər vecsiz stirnerlə yuxarıdakı fikri müzakirə etsəydi marx, bir müddətdən sonra səsini çıxarmazdı. hətta, söhbətin axırlarına yaxın dırnaqlarını yeməyə başlayıb, əsəbləşərdi. yaratdığı sistemin boşluqlarını görərdi. söhbət əsnasında, özünü, sanki, stirner və onun fikirləri vecinə deyilmiş kimi göstərərdi, onu bir təhər yola saldıqdan sonra yenə də dırnaqlarını yeməyə davam edərdi. vəziyyətdən çıxa biməsə, köməyə sevgilisi engelsi də çağırardı.

"heyvan olmaq istəyirsənsə, əlbəttə ola bilərsən."

martin heidegger

1889-da badendə doğulmuş alman filosof. saf alman. ari irq. bir die harrenrasse. hegel'dən, nietzsche'dən, dilthey'dən, məlum, ekzistensializm ilə adı hallandığına görə kierkegaard'dan da təsirlənib. 25 yaşında doktora tezisini yazıb. vikipediyada yazıldığına görə, adı "psixologiyada mühakimə anlayışı"dır. və biraz yaxından marx'ı oxusaydı yaxşı olardı.

"ah! fürerim, siz bizim insanlarımızın ehtiyac duyduğu qurtarıcısınız. əzm və şərəf! yeni bir ruhun müəllimi və qabaqcıl döyüşçüsü." - məktubunda hitler'ə.

nasizmlə əlaqəli biri olub. 2-ci dünya müharibəsində frayburq universitetində rektor olub. universitet kampüsündə 3 dəfə kitab yandırma aksiyası da keçirilib.

----
ekşidə* bir şeiriylə rastlaşdım. gözəl idi. gizli sevgilisi rahibə marta'ya:

{...}
gerçəyi gördük
üstümüzə tökülmüşdü
qarşılıqlı yatırdıq
biz,
şabalıd ağacının altında
maviliyində bir kölgənin.


1929. freiburg.
martin.

sifarişi verən: fövqəl insan

yazar olmaq

görüş sözlüyə, yazarlara qarşı olan səmimiyyəti artırdı. bunu görüşdən sonra bir neçə yazarın entrysində də görmüşəm. yəni, bir-birlərinə qarşı daha anlayışlı oldular yazarlar. ən azından bir müddətlik də olsa. həm də bu səmimiyyətin yaranması məndə bir şeyi də dəyişdirdi biraz. nəyi? əvvəllər(yəni, 7 aydı sözlükdəyəm. əvvəllər deyəndə buna nəzərən) çox dartırdım, dartınırdım, bəyəni sayı, entrynin uzunluğu, başlıq haqda. mütləq müəyyən xüsusiyyətlərə sahib olmalı idi yazdığım entry. amma bir gün, görüş olacağını görürsən sözlükdə. tərrəddüddə qalırsan(ona görə gec qatıldım görüşə), gedim yoxsa yox? sonra gedirsən. görürsən ki, bax budu. gerçək mənlər, gerçək bizlər. sözlükdəki mən də vacibdir, o ayrı məsələ. amma əsas nədi? əsas gerçəkdəki mənimizdi. sözlükdə yazdıqlarımı hər hansı bir şərtləndirməyə tabe etmək məni çox narahat edirdi. elə fikirləşirdim ki, hər entrydə partlatmalıyam. bu çox pisdi. artıq özünü qəlibə salırsan və çıxmaq da çətin olur. yaxşı yazmağ ehtiyacı hiss edirsən. ən çox uzaq olmaq istədiyim şey budur. amma fikir verirdim ki, artıq o qəlibdəyəm və çıxa bilmirəm. çıxmağıma kömək olan şeylərdən biri görüş oldu. əsas isə burdan qubadlıya qədər gedən adamın bir entrysi var idi. orada deyirdi ki, həmişə uzun və ciddi yazanlardan da xoşum gəlmir, hər enrtydə ortalığı səs salacaqları həvəsiylə yazırlar. buna bənzər bir şey deyirdi. yazar olmaq, camusdan yazmaq deməkdir. yazar olmaq, idmandan yazmaq deməkdir. yazar olmaq, götdən yazmaq deməkdir. ən əsası, yazar olmaq, müstəqil yazmaq deməkdir. bütün qaydalardan, şərtləndirmələrdən, qəliblərdən azad olub, yazmaq deməkdir. yəni, bir mövzuda yaxşısan. ən çox ondan yaz. amma hər şeydən də yaz. burada mən bunu yaz, onu yazma demirəm. yəni, yuxarıda müstəqil yazmaqdan danışıb, sonra bunu demək absurd olar. demək istədiyim, əgər mən tibbdən yazıramsa, özümü ancaq tibbdən yazmalıyam deyə şərtləndirməməliyəm. və ya son yazdıqlarım çox bəyənilibsə, mən mütləq sonraki entrymi çox bəyənilməli bir enrty kimi yazmamalıyam. bunun kimi şeylərlə öz yazı, yazmaq müstəqilliyinin qarşısını almaqdır, qaçılması lazım olunan. düşünün ki, onsuzda həyatımızın 90 faizlik bölümündə tamamilə başqalarının qoyduğu qaydalarla hərəkət edirik. müstəqillik sıfır. və buna məcburuq. əlimizdə qalan 10 faizlik bölümə qatqısı, faydası olacaq, müstəqil yazmaq fəaliyyətini bizə verən sözlükdə, heç bir rasional səbəb olmazkən, özümüzü ancaq bir cür, bir formada yazmağa məcbur etmək, artıq bu qəbul olunası bir şeyə oxşamır.

max stirner

bir entrylik stirner olmaq.

məndən bir gün əvvəl doğulan stirner, elə bil, 1806-da yox da, elə dünən doğulmuş və mən’ə qədər ölmüşdür. mən, stirner öləndən sonra doğuluram. stirner’in də dediyi kimi: “mən, xalqlar və insanlar öləndən sonra doğuluram.”. özünə yaxşı bax, milyonların yuxusu, uşaqların minillik despotu, salamat qal. sabah səni məzara daşıyacaqlar, stirner. bax o zaman, insanlıq aləmi dəfn olunacaq. və mən, özümün sahibi mən, sənin gülən varisinəm.

ey cavan, heç kim sənin ağan deyil. onun köləsi deyilsən. itaət bitərsə, köləlik də bitər.

mən. bax mənim işim bundan ibarətdir.
*

yazarların qısa hekayələri

(youtube: )
*

əlindəki bıçağı yerə qoyan cavan, yavaşca addımlayaraq tualetə getdi. əvvəl bir az baxdı. sonra bıçağı yadına saldı. niyə əlində idi? və niyə tualetə gəlib? eyni yolu, eyni tərzdə geri qayıtdı. artıq istədiyini yadına salmışdı. bıçağı götürdü. əvvəl bir az baxdı. tünd qırmızı şalvarının cibinə qoyub, bağ evlərinin balkonuna çıxdı. hava artıq qaralırdı. üfüqdə boğulan günəşə baxıb, əlini cibindəki bıçağın üzərində gəzdirdi. dərin nəfəs aldı, köks ötürdü. gözlərini qırpmırdı. artıq qan qırmızısı olan səma, ona, sanki, başqa şeyləri demək istəyirdi. o isə sadəcə baxırdı. heçnə başa düşmək istəmirdi, heçnə bilmək istəmirdi və heçnə demək istəmirdi. stul var idi. onu çəkdi. oturdu, kitab gözünə sataşdı. açdı. bir az oxudu. sonra sakitcə pəncərədən çölə baxıb, “bir bataqlıqa niyə girmək istəyirsən?”, deyə qışqırdı. oturduğu stuldan qalxıb, evə girdi. əliylə bıçağı bir də yoxladı. tam atası olan otağa girəcəkdi ki, dayandı. indicə hazırladığı qəhvə mətbəxdə idi. getdi onu götürməyə. məcburən birini də düzəltdi. keçdi atasının yanına. atası soruşdu, “mənimki daha istidi yoxsa səninki?”. o bir müddət cavab vermədi. sonra “sənin qəhvən daha isti olar” dedi.

atası:

- “bu gün getdin ora”

oğlan atasına laqeyd bir şəkildə, gözlərini bilərəkdən tez-tez qırparaq:

- “yox. başqa işlər var idi.”, dedi. və bunu deyərkən, nədənsə haneke yadına düşmüşdü.

- “daha vacib, yəni.”

- “bilirsən, bu daha vacib söhbəti deyil.”

- “bəs nə söhbətidir? bilmədiyim bir şey var?”. bunu deyərkən, atanın yadına 1978-1983 il arası sevgilisi olan bir oğlan ağlına gəlmişdi.

oğlan sakit şəkildə otaqdan çıxdı. dayandı qapının ağzında. dərindən nəfəs aldı. bıçağı yoxlaydı. hazırlaşdı. artıq bu vaxta qədər etməyibsə də, bundan sonra etməlidir. sonra qəhvəsi yadına düşdü. hər şeyi dayandırdı. otaqdan qəhvəsini götürüb, mətbəxə keçdi. yarım saata qəhvəsini içdi. heç bir şey düşünmürdü.

əlindəki bıçağı yerə qoyan cavan, yavaşca addımlayaraq tualetə getdi. əvvəl bir az baxdı. sonra bıçağı yadına saldı. niyə əlində idi? və niyə tualetə gəlib?

yazmaq istəyib də yazmamaq

yazırsan. amma Yazıya baxıb deyirsənmi ki, “oxumağa dəyər yoxsa boşboğazlıqdır?”. əslində bilirsən nə yazmaq lazımdır. Amma onu yazmaq lazımdır. Tənbəllikdən danışmaq yersizdi. Başqa şeylər danışılmalı. Biraz özündən danışmaq. Bəlkə, Biraz keçirdiyin gündən. ədəbiyyatdan da ola bilər və ya köynəyinin markasından da. Yazmaq asandır yoxsa çətin bunu deyə bilmərəm. yazmaq bir işdir. Yazmaq bir xatirədir. Yazmaq arada boşalmaq ya da nə bilim buna bənzər bir şeydir, bunu da deyə bilmərəm. Bəlkə də, böyük ehtimalla, boşboğazlıqdır. Yazdıqlarına, yazılanlara nəzər yetirib, iyrənmək bax budur o. Baxırsan ürəyin bulanır. Sənə aid deyilmiş kimi gəlir. Oxuyursan, cümlələr yadına düşmür, yaddan çıxmış sözlər. Halbuki, dünən yazmısan. Musiqidir, bəlkə, yazan. Dəqiq demək çətindir.

Ya da paylaşmaq, insanlara yazmaqdır yazmamağın səbəbi. Artıq bir yerdən sonra səmimiyyətsizliyə son qoymaq istəyirsən. Yazdıqlarında özünü görə bilmirsən. Bir söz – “göt” yazmaq istəyirsən, amma silirsən. Yazıdan çıxarırsan. Fikirləşirsənki, “a” adlı biri(məsələn, yazar) belə şeyləri bəyənmir. Bunu yazsam ondan narazılığa səbəb olacaq. Burada umbaylamaqdan söhbət getmir. Sadəcə “a” adlı birində yaratdığın təəssüratın korlanmasını istəmirsən. Bunu vecinə belə almaya bilərsən amma bir yerə qədər. əgər vecimə almıram deyirsənsə, burada da səmimiyyətsizlik var, nəysə. Və sən “a”nı düşünüb, dəyişikliyə yol verdikdə, artıq yazının o hissəsini sən yox, bir növ “a” yazır. Bu sadəcə tək bir insan - yazar üzərindən idi. amma daha geniş auditoriyaya xitab edən fikirlərdən, hadisələrdən danışarkən, yazarkən isə əgər o auditoriyanı, onun fikirlərini və öz fikrinlə onun arasındakı əlaqəni, uyğunluğu bir dəfə belə düşünsən, ki bunun olmaması qeyri-mümkündür, sən yazıda onların fikirləri ilə ziddiyyət təşkil edən şeyləri yumşaldacaqsan, çıxarıracaqsan və yuxarıdakından da böyük dəyişikliyə yol verəcəksən. Çünki, əgər biriylə paylaşırsansa bir şeyi(yazını və s.)(təkcə sözlükdən söhbət getmir, hər hansı bir yerdə) paylaşdığın tərəfdən, reaksiyaları ən aza ixtisara edərək deyə bilərik ki, bəyənilmək və ya bəyənilməmək cavabını gözləyirsən.ona görə də Burda yazını sən yox, bir neçə “a” - kütlə yazmış olur. Və sən bunu dəfələrlə görə-görə yenə də davam edirsən, sənə aid olmayanları yazmağa. Amma daha artıq dözməyib, dayanırsan. Nifrət yaranır “yazdıqlarına” qarşı. əvvəlkilərini oxuyursan, indi anlayırsan niyə o sözlər, o cümlələr yadına düşmür, yaddan çıxmış sözlər. Halbuki, dünən yazmısan. Yazan musiqi də deyil. Yazan oxuyanlardır, oxuyacaqlardır.

Yazmaq istəmək amma yaza bilməmək, yazmamaq. Başlayırsan yazmağa amma baxırsan ki, hər şey sadəcə sözdən ibarətdir. Nə bir hiss, nə bir təsirlilik. Bunların olması da məcburi deyil. Olmaya da bilər. Hətta bunu səndən heç kim tələb edə bilməz və ya sən həmişə yaxşı yazmalısan deyə bir şey də yoxdur. Heç, bəlkə, indiyə kimi yaxşı bir şey belə yazmamısan. Ehtiyac olmayıb. Yaxşı yazmaq kimi bir ehtiyacın olmaması, yaxşı yazmaqdan daha üstün bir yetkinlikdir, ərdəmdir. Artıq bu sənin öz seçimindir.

Yazamamaq, özün belə yazsan, yazdıqlarının sənə çirkin bir şeymiş kimi görsənməsidir. Buradakı iyrənmə isə tamam fərqlidir. Sənin o saf düşüncələrin, fikirlərin yazıya keçdikdə çirkinləşir, əl-qolu sınır, sanki. Halbuki, onları sadəcə düşünərkən, onları – o aydın fikirləri yazacağın anı düşünərkən necə də həyəcanlanırdın. Möhtəşəm olacaq bu dəfə. Amma yazmağa başlayərkən isə bütün hər şey uçub gedir. əllər klaviaturanın üzərində yaxşı sürüşmürdü, hərflər bir-birinin üzərinə yatırdı. Tolstoy:

“ruhumda bu qədər aydın, bu qədər gözəl olaraq canlanan şeylər kağıza keçərkən, ya da həyata keçirməyə cəhd etdiyim anda niyə beləsinə çirkinləşirdi?”*

Və bunları yazırsan, bir dəfə də oxuyursan, lakin, təkcə ən yaxşı tərəflərini görürsən. Hər şey gözəldir. Amma sən, Yazıya baxıb deyirsənmi ki, “oxumağa dəyər yoxsa boşboğazlıqdır?”

(youtube: )
*

huxley vs orwell

george orwell, 1984’ündə biraz dayaz, daha səthi şeylərin bizi, gələcəyi, dünyanı korlayacağını, insanları insan olmaqdan çıxardacağını desə də, aldous huxley "brave new world"də bunun əksinə, daha dərindən, insan özünün tam mərkəzindən olanların bizi biz edən şeylərdən məhrum edəcəyini çatdırmağa çalışırdı. hər iki kitabda da distopik gələcəyi, dünyanı yaradan elementlər fərqlidir. bu elementləri huxley gələcəkdən gəlmiş kimi təxmin etmişdir. orwell isə öz yaşadığı dövrü huxley’dən yaxşı analiz etmişdir. məncə, bu iki kitabın ikisi də möhtəşəmdir və belə kitabların birdə yazılmayacağını bilmək çox pis duyğudur. amma orwell, bayaq dedimiyiz kimi huxley’ə nisbətən daha səthi yanaşsa da ədəbi cəhətdən ona qədər və ondan sonra yazılmış bütün kitabları belə üstələyəcək gücdədir. huxley nə qədər yazdığı mövzuya dərindən girsə də, ədəbi cəhətdən zəif qalır,1984’ün yanında. artıq günümüz dünyasında huxley’vari distopiyanın tədricən artdığını, hətta irəli gedərək, hökm sürdüyünü belə deyə bilərik. neil postmanamusing ourselves to death* kitabının ön sözündə george orwell və aldous huxley üzərinə çox dəyərli və düşündürücü sözlər demişdir.neil postman’ın yazdığı kitab huxley’in təxminləridir bir növ. yəni, o cəhətdən baxsaq, burada qalib huxley olur*. amma iki yazar da çox güclü, öz dövrlərinin dahiləridir. fikirləşirəm ki, brave new world’dəki gələcəyə, dünyaya yanaşılma tərzi ilə 1984’ün ədəbi gücü birləşsə idi nələr olardı.

nəysə, uzatmadan keçək ön sözə:

“gözümüzü 1984’ə dikmişdik. o il gəlib də kəhanət gerçəkləşməyəndə sağlam fikirli amerikalılar özlərinə təriflər düzdülər. liberal demokratiyanın kökləri sağlam çıxmışdı. terror hər yerə sıçrasa da orwell’ci kabuslar ən azından bizə gəlməmişdi.

halbuki, orwell’in uğursuz kəhanətindən başqa bir kəhanətin də olduğunu unutmuşduq: bu dəyişik kəhanət, aldous huxley’in biraz daha köhnə, biraz daha az bilinən, ancaq eyni dərəcədə ürküdücü olan brave new world'ü idi. oxumuş insanların belə arasında yayğın olan inancın əksinə, huxley ilə orwell’in kəhanətləri eyni şeylə əlaqəli deyildi. orwell’in xəbərdarlığı, xaricdən dayadılan bir təzyiqin bizə boyun əydirəcəyi yönündə idi. huxley’in görüşünə görə isə insanları avtonomluqları, yetkinlikləri və tarixlərindən məhrum etmək üçün big brother’a ehtiyac yoxdur. huxley’ə görə, insanlar zaman içərisində üzərlərindəki təzyiqdən xoşları gəlməyə, düşünmə bacarıqlarını iflic edən texnologiyaları ucaldmağa başlayacaqdırlar.

orwell kitabları qadağalayacaq olanlardan qorxurdu. huxley’in qorxusu isə kitabları qadağan etməyin lazım olmayacağı, çünki artıq kitab oxumaq istəyəcək kimsənin qalmayacağı şəklindəydi. orwell bizi informasiyasız buraxacaq olanlardan, huxley isə passivliyə və eqoizmə aparacaq qədər informasiya yağmuruna tutacaq olanlardan qorxurdu. orwell həqiqətin bizdən gizlənməsindən, huxley isə həqiqətin laqeyqlilik dənizində boğulmasından qorxurdu. orwell məhkum bir mədəniyyət halına gəlməyimizdən, huxley duyğu sömürüsünə əsaslanan içki aləmləri və tək başına iplə asılı bir tenis topuyla əylənmək kimi şeylərlə ömür tükədən lazımsız bir mədəniyyətə dönüşməyimizdən qorxurdu. huxley’in brave new world revisited’də göstərdiyi kimi, tiranlığa qarşı dirənmək üçün daim tətikdə gözləyən ictimai libertarianlar ilə rasionalistlər, “insanın hardasa sonsuz olan əylənmə aclığı”nı hesaba qatmamışdılar. huxley, orwell’in 1984’ündə insanların acı çəkərək idarə olunduğuna diqqət çəkərkən, brave new world'də insanlar həzzə boğularaq idarə olunmaqdadırlar. qısası, orwell bizi nifrət etdiyimiz şeylərin məhv etməsindən qorxarkən, huxley bizi sevdiyimiz şeylərin məhv edə biləcəyindən qorxurdu.

bu kitab, orwell’in deyil, huxley’in haqlı olduğu düşüncəsiylə yazılmışdır.”

əl-qəzali

qəzaliyə görə səbəb-nəticə arasındakı əlaqə sadəcə illuziyadır. bu daha sonralar hume tərəfindən də deyiləcəkdir. qəzali deyirdi ki, nəticə səbəbdən sonra gələ bilər amma onun – səbəbin içindən çıxmaz. sadəcə bəzi şeylər ardıcıl olduğunu görə beyin buna öyrəşir. alov yanmaya səbəb olur. əslində yox. sadəcə əksər hallarda bir şey alovlanandan sonra yanmağa başlayır. bu sadəcə ardıcıllıqdır. həmdə alov həmişə yanmağa səbəb də olmur.

qəzali bununla hər şeyin səbəbinin tanrı olduğuna işarə edirdi. bütün nəticələr sadəcə tanrısal səbəbdən doğur. əgər alov cansız bir şeydirsə və bununla belə bir şeyin səbəbi olursa, onda məntiqi cəhətdən gerçək səbəb ola bilməz. qəzali buna görə digər islam filosoflarını tənqid edirdi. o deyirdi ki, onlar hər şeyin səbəbi kimi tanrını qəbul edirlər amma sonra gəlib səbəb-nəticə arasındakı belə şeylərdə ilişirlər.

qəzali islam fəlsəfəsinə təsir edən, digər islam filosoflarının – ibn sina, farabi, ibn miskeveyh’in əksinə tamamilə qərb fəlsəfəsindən üz döndərib, dinlə fəlsəfə arasındakı sintezi elə islam dünyasını araşdıraraq yaratmışdır. ümumiyyətlə, qəzali əgər daha uyğun bir dövr və daha uyğun bir coğrafiyada yaşasaydı, fəlsəfəyə ən azından david hume, kant qədər təsiri olardı.

ölüm

(youtube: )


Sinəndə, tam ağcıyərlərinin üzərində sıxılma, ağrı hiss etmək. Gözlərin də dolur. Özünü bilərəkdən məcbur edirsən, bəlkə. Ya da ondan da pisinə layiqsən amma hissiyatsızlaşmısan, canlılıq qalmayıb. Nəyə görə? Kimə görə?

Zəif yoxsa güclü olmağına görə? Xoşbəxt yoxsa bədbəxt olduğuna görə? Bəlkə, hər şeyə gecikdiyinə görə? Ya da hər şeydə öndə olduğuna görə? Yaşananlardan uzaq olduğuna görə? Kimisə incitdiyinə yoxsa kimsə tərəfindən incidildiyinə görə? Getmək istəyibdə gedə bilmdiyinə görə? Nə bilim. Bəlkə, ağlaya bilmədiyinə görə? Ata yoxluğu yoxsa onun kimi olmamaq? Bu mənim günahımdır? səhərlər günəşdən tez oyanıb, avtobusun birincisinə çatmaq. Daxil olursan, hər yer boş. Hansında oturacaqsan? Həyatda bu qədər seçim verilsəydi, nə dəyişərdi? Həyatın? Yoxsa qaldığın ev? Geyimin? Ya da mindiyin avtobus? Minirsən, Özündən başqa bir nəfərlə boş küçələri keçmək. Bu gün də belə olur. Başqa cür yox, bunları özümdən demirəm, tamamilə bu cür. Avtobusdan düşüb, yolu keçirsən. Qarşına bir qadın çıxır. Hər yer boş, heç kim yox, gün də hələ təzəcə qızarıb. Nə etməlisən? Sənə baxmır. Amma çox gözəldi. Təzə oyanıb. Ayaqları da çox gözəldi. Yoluna davam etməlisən? yoxsa? Yoxsa nə? Onunla bağlı xəyallar qura bilərsən? bəs hamsı boşdursa? Boynu buruq – sağa baxa-baxa məcburən onun yanından keçib gedirsən. Onunla oturub danışardın gərək. Başqa şeylər də edə bilərdin. indi bunları edə bilməməkdir, köksündəki sıxıntının səbəbi? Başqa bir xatirə. illər əvvəlki o gün. Gecə oyanıram. Küçədən səslər gəlir. Dörd yaşlı uşaq nə edə bilər? evə baxıram heç kim yox. Nə ola bilər axı. Küçəyə çıxıram, təcili yardım. Sürətlə ora – önündə təcili yardım dayanan evə qaçıram. Həyətə girirəm. çoxlu insanlar. Ailədən birini görürəm. soruşuram nə olub? qonşunun evinə oğru girib, kişini güllələyiblər. rahatlaşıram. Qaçıram evlərinə. Otağa girirəm. kişinin olduğu otağa. həyat yoldaşı yanında dayanıb, ağlamır. layiq idi? bəlkə də hə. Çox danışa bilər ya da çox susa. Bəlkə, o daha əvvəl ölməliydi? Ölmək. Öldürmək.Həyatın köhnə xasiyyəti.

Rino, mən ölən üçün ağlayıram, buna görə də səsim qəbir əhlinə xitab edir. Sən təpənin üzərində necə əzəmətlisən, sən düzəngahlığın övladları içərisində nə qədər gözəlsən, lakin sən də morar tək həlak olacaqsan, sənin də qəbrinin üstündə göz yaşları töküləcəkdir. təpələr səni unudacaq və yayı boşaldılmış kamanın mağaranın qübbəsi altında atılıb qalacaqdır.*

Bildim. Bundan sonra dənizi nə vaxt elə görsəm, hərəkətə keçəcəm. ayağa qalxacam. Bir yerdən yapışacam. Daxilimdəki istəyin yaratdığı cəsarətlə sürücüyə qışqıracam. Düşəcəm. yolu keçəcəm. küləkli havadakı o şıltaq dalğaları izləməyə çalışacam, uzaqdan.

Çox ağrı vericidir. Sinəndə, tam ağciyərlərinin üzərində sıxılma, ağrı hiss etmək. Gözlərin də dolur. Özünü bilərəkdən məcbur edirsən, bəlkə. Ya da ondan da pisinə layiqsən amma hissiyatsızlaşmısan, canlılıq qalmayıb. Nəyə görə? Kimə görə?

acı uşaqlıq xatirələri

maştağada yaşayırıq. əsas uşaqlığım da orada keçir. bir gün. günortadır. nənəmlə qonşuya getdik. qonşu da bir qadın və kişi. olduqca yaşlıdırlar. uşaqları da olmur. çətinliklə də olsa yaşayırlar. elə biz evlərinə girən kimi qadın mətbəxdə səndələdi, az qalmışdı yıxıla. amma eynəyi gözündə idi və qaşını qanatmışdı. kişisə yoxdur. görsənmir. sakit biri idi. mən həmişə onların bağına girərkən, çalışdığım qədər meyvə yığırdım. kişinin icazə verdiyindən də artıq. bilirdi, amma bir dəfə də olsun söz deməmişdi. ümumiyyətlə, həyatda çox az anlar olur ki, belə inanlarla tanış olursan. yaşlı idilər və onları aylarla yadına salmayan qohumları var idi. məqsədləri bəlli idi. artıq həyatlarının sonunu yaşayan bu iki insanın ölümü və onlardan qalan mülk. nə məqsədləri ola bilərdi ki? artıq o yaşlılar yararsız biri idilər. biri, mətbəxdə ayaq üstündə belə dayana bilməyib, qaşını yaralayan bir qarı, o biri isə öz bağındakı meyvələrə sahib çıxa bilməyən kişi.

deməli, biz evdəyik. nənəmlə bağdan meyvə yığandan sonra gəlmişik. hava da qaralıb. yay vaxtıdır. gecəni səbirsizlikə gözləyən yarasalar hər yerdədir. həmişə belə idi yoxsa bu gün belə oldu? bir az televizora baxmaq istəyirik. sonra gec olur. bir az böyüyəndə ne olacağım barədə danışırıq. həyəcanlanıram, özümü polis kimi fikirləşirəm. yatırıq. bir yataqda.

birdən, oyanıram. gecdi. saat 4-5 olar. yanımda heç kim yox idi. qonşudan səslər gəldiyini eşidirəm. yeni oyanmışlığın verdiyi cəsarətlə çıxıram küçəyə. yaşlı cütlüyün həyətləri adamla doludur. atılıram ortalığa. həyəcanla tanış üz axtarıram. tapıram. nə olduğunu, nə baş verdiyini mənə başa salır. oğru gecə evlərinə girib, nə götürüb-götürmüyüb bilinmir amma çıxarkən bu yaşlı, sakit kişini boğzından güllələyib. niyə axı? vurmasaydı gedə bilməzdi. vurmasaydı oğurlaya bilməzdi? bunların dörd yaşında biri üçün nə ifadə etdiyi yadımdan çıxıb. yəqin ki, yaxşı şeylər olmaz. sonra bir az həyətdə dayanıb, camaata baxdıqdan sonra gedirəm içəri, evlərinə. kişi uzanıb, uzadılıb. qadın da həyat yoldağının yanında, ağlamır. sağ olduğunu görürəm, xırıltlar gəlir. qadın boğazından vurulduğunu deyir. kişinin boynundakı dəsmalı qaldırır. həqiqətən, yırtılıb, dağılıb. nəfəs yolu, səs telləri. artıq istifadəsizdir. bu vaxta qədər nələr danışıb onlarla? gözəl şeylər? nə qədər hirslənmişdi qadınına? yaralanmış boğazının damarları hansı araqlıqlarla qalınlaşırdı? yox. o sakit biri idi. bundan əlavə, o qadın dörd yaşlı birinə niyə belə bir görüntüyə baxmağa icazə vermişdi? həmişə bunu fikirləşirəm. niyə? bu qadının nə qədər də həyəcanlandığını, artıq onun üçün belə mövzuların cılızlaşdığını göstərir? bəli, o, sanki, öz həyatını itirir bu an. bəli yoldaşı olduğu həyatını. kişinin həyat yodaşı? hansı həyatının yoldaşı? gecə vaxtı yaralanmış həyatının? bir alçaq tərəfindən güllələnmiş həyatının? yoxsa oğru tərəfindən oğurlanmış həyatının?

biz oradan uzun illər əvvəl köçmüşük. kişi əvvəl ölməmişdi, lakin biz gələndən sonra ölüb. ardınca isə həyat yoldaşı. evləri isə qohumlarına qalıb. sifətləri yadımda deyil. onları həmişə kərtənkələlər və dəmirə dəyən çəkic səsi yadıma salır. həqiqətən belədir, amma bilmirəm niyə.

nostalgiya

məsələn, elə bir musiqi var ki, onu hər dəfə eşidəndə, olduğu andan, situasiyadan çıxarıb, tamamilə başqa yerə aparır. götürək simon&garfunkelin "the sound of silence" mahnısını. ümumiyyətlə, bu musiqinin ayrı yeri var, ən azından mənimçün. o sözlər, o musiqi birləşib, mahnı yox, ondan da ötə bir şey yaradır. Bilmirəm. əgər tanrı varsa və musiqini sevirsə, mütləq qulaq asıbdır deyə düşünürəm. belə mahnılar, belə şeylər çox azdı. hansı ki, bunlar adi bir mahnıdan qat-qat təsirlidir. o birilərindən həzz alırsan, lakin bunlarda isə həzzin yanında başqa şeylər də olur. nə bilim, nələrsə natamam qalır, elə bil. məsələn, gary julesin "mad world", radioheadin "creep", nenanın "99 luftballons", scorpionsun "wind of change", lou reedin "perfect day", jeff buckleyin “hallelujah” mahnısı və bir neçə mahnı var ki, onlar da eyni hissi yardırlar məndə. bunlar çox bilinən musiqilərdi və hamı tərəfindən bu cür sevilə bilər, bəlkə də. amma bunlarda yalnız sizə məxsus, sizə aid olan şeylər də tapa bilərsiz. bu səndə də, məndə də, o birisində də fərqli şeydir. amma ortaq tərəfləri də var. hamımızın ortaq tərəfləri olduğu kimi. Mövzuya qayıdaq. təsadüfdür yoxsa nədir bilmirəm amma bu mahnıların əksəriyyətiylə eyni anda tanış olub, dinləməyə başlamışam. bilmirəm bu mahnılar, həqiqətən, təriflədiyim qədər yaxşıdır? məhz o vaxt yox, başqa vaxt da qarşıma çıxsaydı belə sevəcəkdim, indiki təsirləri olacaqdı yoxsa onların hamısını digər bütün mahnılardan ayırıb, ayrı yerə qoymağımın səbəbi, onlarla eyni anda, eyni vaxtda - o günlərdə tanış olmağım, o günlərdə yaşadıqlarım və onların təsiridir? bunları nostalji başlığına yazmağımın səbəbi burada başlayır. mən artıq bunları dinləyəndə, o hisslər deyirəm ha, onlar nostaljidən başqa bir şey deyil. qulaq asan kimi ilk dinlədiyim günlər, o günlər bilmirəm nə yaşamışamsa bunlar bilmədən, istəmədən xatirimdə dumanlı şəkildə canlanır, əslində canlanmır, bilmirəm. ya da bu musiqilər o qədər möhətəşəmdir ki, onların ilk notunu, ilk sözünü eşitdiyin anda nostaljik hisslər oyanır. Sanki, əvvəl eşitmisən kimi. Nə vaxtsa dinləmisən. məncə, ən dəyərli şeylərdir. keçmiş musiqilər, keçmiş kitablar, keçmiş söhbətlər, keçmiş insanlar, keçmiş günlər, keçmiş biz. “keçmiş üçün kədər” burada başlayır. nostalji bir duyğudur və ancaq da bu formada yaşanıla bilər. məsələn, nostalgiyanın o tərifi olmayan hissini kəşf etdiyim andan – o təzə-təzə yetişdiyim vaxtdan bəri gələcək günlərdə bu hissi yaradacaq şeylər yaradıram, süni şeylər. bir vərəqə, divara, kitaba o günün tarixini, o anın saatını, dəqiqəsini, saniyəsini ya da o anla bağlı bir söz yazıram və uzun müddət keçdikdən sonra istəyərək və ya istəməyərək o qarşıma çıxır. Bu çox axmaq və mənasız ola bilər. amma bunu dəfələrlə təcrübə etmişəm. heyhat, çox vaxt heç bir hiss oyanmayıb. Halbuki, onları – o “nostaljik elemenləri” yaradarkən heç belə olacağını fikirləşməmişəm. indi, belə olacağını, heç bir şey hiss etməyəcəyimi bilsəm də fikir verməyib, bir yerləri qaralayıram, bəlkə, olar deyə.

Yuxarıda dediklərimiz süni olaraq yaradılmağa çalışılan şeylərdir. Amma musiqi dedik ha, kitab dedik ha, xoş və ya bədbəxt hadisə dedik ha, bunlar təbii, özü-özündən yaranan şeylərdir. Necə? Birdə baxırsan ki, onun üzərindən bir müddət keçib, yadına düşür və bununla da kədər bürüyür. bir az diqqətlə, həssas yanaşsaz həyatınıza ,hər an fərqinə varacaqsınız. Ümumiyyətlə, çalışın həyatınızın, ətrafınızın fərqində olun. Nəysə, bunlar təbii şeylərdir, dedik. Çünki, burada sünilik yoxdur, özü-özündən yaranır, həyatın özündən gəlir. Bax belə günlər, söhbətlər, musiqilər və bunun kimi şeylərlə yaxın olmaq və bunlarla hiss etmək lazımdır. Heç bir sünilik olmadan, heç bir axışı pozmadan.

heç vaxt o günlərə, o vaxtlara, o anlara qayıtmaq da istəmirəm. bu istəyin çox güclü olmasına baxmayaraq. Keçmişə əlçatmazlığın,ona qovuşmağın mümkünsüzlüyünün yaratdığı qeyri-müəyyən duyğunu hiss etmək istəyirəm. o anı arzulamaq, lakin ona çatmamaq istəyirəm. bir gün bir musiqiyə qulaq asırsan, əvvəl oxuduğun kitabı vərəqləyirsən və ya əvvəl yaşadığın küçələri gəzirsən, inanılmaz həzz verir, nostaljik duyğuları oyadır, beynini gücə salıb, çalışdığın qədər o anlara qayıtmaq istəyirsən amma daha sonra geriyə qayıtmağın mümkünsüzlüyünü, bu yoğun duyğunun arasında qavrayırsan və tam bu an, elə bil nəysə boğazında qalır, düyünlənir, biraz da ağrıyır, elə bil bir şey demək istəyirsən də deyə bilmirsən, udqunursan, hətta gözlərin dolur. Mən bunu istəyirəm. bunları hiss etmək. Gündəlik həyatla olan sazişi pozub, astaca məsuliyyətlərdən boyun qaçıraraq, bunları hiss etmək.

Simon&Garfunkel – the sound of silence

(youtube: )


Hello, darkness, my old friend,
I’ve come to talk with you again.


{...}
People talking without speaking
People hearing without listening
People writing songs that voices never share
No one dared
Disturb the sound of silence.

natamamlıq

107 gün 14 saat bir neçə dəqiqə qalmış.

giriş.

bəzi vaxtlar boğazımın çox boş olduğunu hiss edirəm. indi o vaxtlardandır.

bütün gecələri boş. uzaqdan səs gəlir. qulaqlarım batdı.

rimbaud yatmaq istəyirdi sənlə. inanmırsan? bu inancsızlıq sənin sonun olacaq. gəl də. bir gün. gəl. gedib, gəzərik, axşam. əvvəlki vaxtları. yadına gələr. ikimiz, yolla gedən bir 47 yaşlı uşağı öldürmüşdük. onu deyirəm. necədə sakit idi. səsi çıxmırdı. bəlkə də vaxtında getmişdik. istədiyi vaxtda. sifəti yadına gəlir? minnətdarlığı. yaxşılıq etmişdik. tez yormasaydın, bəlkə, təşəkkür də edəcəkdi. əvvəlini danış. həyatların vaxtını alma.

başlıyıram. deməli, yolla gedirdik. bütün hər şey belə başlayır. fərqli ol. mon nə deyirdi? yadından çıxıb. hər gün yatağımızın başındakı löhvəyə yazmırdıq amma bu dəfə yaxşı başla. başlıyıram. deməli, yolla gedirdik. yenə də eyni başladın. bəli. həyat belədi. dəyişmir. həmişə eynidir. sən arxada idin. binaların, ruhların, gözlərin, ölənlərin, itənlərin, yadların arasından dəniz görsənirdi. yanındakı gözəlçəni yuxarı yola saldı. özü, maşını. və yol qırağı. birdə biz. qıraqda heçkim yox. qarğa da işıq dirəyinin üstündə. uzaqdan səs gəlir. bu vəziyyətdə nə etmək olar? öldürmək? diriltmək? məsələ öldürmək və ya diriltmək deyil. məsələ başqa şeydi. sadəcə bilmirik. bəlkə, yolun qırağı ilə evə qayıtmaq? biz nə elədik?

- ara bölüm başladı:

kamera ilə hər tərəfini çəkdim. əlini qolunu. gəlmədin. var idi? yoxsa? əslində belə başlamamalıydı. guya nə belə başlamalıydı ki? hamilə qadınla yatmaq? ya da nə bilim. onu öldürmək. əgər o 4 ay 3 həftə 2 günlük hamilədirsə onu öldürsən, neçə həyatı öldürmüş olursan? bir yoxsa iki? bəlkə də daha çox. bəlkə, öldürməmiş olursan. məncə, öldürmüş olursan, amma birini. hansı olduğunu sən çox gözəl bilirsən. həmdə, yeddi başını qopardı. niyə görə bilmirdi. qopardı sadəcə. arada biz də qopartmalıyıq. cəsarət işidi. qarşılıqlı olarkən asandı. amma iş öz başına gələndə. çox dəyərlidi axı. nəsə etmək lazım deyil. məcbursan. əlini divara vur, gör divar möhkəmdi. qənd çox şirindi. ya da çay. mən belə şeylər içə bilmirəm.

- ara bölüm bitdi.

yadımdan çıxmışdı. heç təsiri də olmamışdı. guya nə idi ki? birini öldürmək ya da ölmək bu qədər çətindi? neçə dəfə ölmüsən? bəs ən güclü nə vaxt ölmüsən? hansı aralıqlarla ölürsən? uzaqdan səs gəlir. tez qaç. bəlkə ölmədik. amma yox. istəsək də ölə bilmərik artıq. amma elə vaxtlar olur ki, ancaq kəpənək arxası ilə qaçmaq istəyirsən və ən az ölüm haqqında, onu da vecinə almadığın yaxının yasında fikirləşirsən. bax bu zaman, əvvəl də dediyi kimi:

- voilà votre mort, monsieur. yəni, "buyurun, ölümünüz, mösyö."

...deyir həyat.

o vaxtlar geridə qaldı. var olmaqdan başqa heç bir məsuliyyətimiz yox idi. gəl evə qayıdaq. arada günəş çıxır. tez qaç.

bir gün. bir yerdə. bir adam.

aforizm analizləri

1)harda varam, orda voram*.
2)voram, zoram*.
3)mən sadəcə gəzən robotun dalıyam, gündəlik işləri olan*.

1) 1-də "harda varam, orda voram" deyir. bir insanın harda olur-olsun onun "vor", yəni kontekstdəki mənasında, xoşbəxt və məqsədinə çatmış biri olduğu qeyd olunmuşdur. yəni, bir insanın xoşbəxtliyi, aydınlanmışlığı onun sadəcə varlığından keçir. bir insan əgər vardırsa, o insan xoşbəxt olmalıdır. xoşbəxtlik dar mənasında, ilkin ağla gələn mənasında yox, platonaristotelin də toxunduğu eudaimonia* mənasında başa düşülməlidir. varlıqdan, var olmaqdan danışdıq. buna görə ekzistensialist baxış bucağından baxsaq, "harda varam, orda voram" fikri, biraz səhvdir. çünki, birinin eudaimoniaya çatması, xoşbəxt olması, onun sadəcə var olmasından keçmir*. çox səthi yanaşaraq deyək ki, var olmaq hər şeyin bitdiyi demək deyil, ekzistensializmə görə. yəni seçimlər, onların həyata təsiri, ümumiyyətlə, bunların nəticəsində insan "vor", "eudaimoniaya çatmış", xoşbəxt ola bilər. nəticədə, dediyimizin ekzistensialist forması "hara varacam, orda vor olacam" kimi olur. bax burada "hara varacam" deyir. yəni seçim edir. hail sartre!

2) 2-də "voram, zoram " deyir. biz bilirik ki, zoru, üzr istəyirəm, qəh.ələr edir. vor söhbəti isə başqa*. yəni, burada bunu deyən, özünü dilemmaya salır. yəni, sən zor ola-ola vor ola bilməzsən, həmçinin əksinə. burada müəllifin kiçik ədəbi toxunuşlarını da görmək olar, diqqətlə baxılsa, sözdə natamamlıq hiss olunur. müəllif oxuyucunun özünə sual verməsinə səbəbiyyət verir. yəni, biz onu oxuyanda bilmirik, “voram, zoram " deyərkən, zor olduğu üçünmü voram deyir. yoxsa həm zoram, həm voram deyir? hansının olduğunu isə bizə demir, sanki. joyce’un dublinlər`indəki o natamamlıq hissi insanı bürüyür. bilmirəm. çox dərindi.

3) 3-də "mən sadəcə gəzən robotun dalıyam, gündəlik işləri olan" deyir. burada açıq aşkar kino cərəyanlarından olan italyan neorealizmini ön plana çıxır*. italyan neorealizmində insanların gündəlik həyatlarını, sənədli film tərzində çatdırırdılar. sözü gedən aforizmdəki "gündəlik işləri olan" sözü bunun yazılı təsviridir. "dalıyam" kimi bir vulqarizmdən də istifadə olunur. bu isə sözü gedən cərəyandakı, improvizə dialoqlar, klassik dramatik hekayə anlayışının olmaması, sadə montaj olduğuna görə çəkiləni olduğu kimi verilməsi özəlliklərinin təzahürüdür. birdə, bildiyimiz kimi bu aforizmi bir insan işlədir və aforizmdə “robotun dalıyam” deyilir. bu söz postmodern insanın, günümüzün dünyası və onun gələcəyi haqqında etdiyi kəhanətdir. bu insan, robotların, süni intellektin insanlıq üzərində hakimiyyət əldə etməsindən qorxur. bu orwellə tay (!) distopik fikri, postapokaliptik dünya görüşünü inkar etmək, süni intellekt təkamülün bir hissədidir fikri(#196998) varkən, hətta bu yaxınlarda bir süni inellekt, bir təbii intellekt olan azərbaycanlının* edə bilməyəcəyi şeyi edib, ssenari yazmışkən, mümkün deyil. əlqərəz, ey “gəzən robotun dalıyam” deyən adam, belə getsə, heç dalı da olmayacaqsan*. nəysə, bu cərəyana, federico fellini, roberto rosselini, luchino visconti, vittorio de sica, çox rahatlıqla yasujiro ozu* və yenilərdən də asghar farhadini* aid etmək olar. yəni nəticə olaraq, mən sadəcə gəzən robotun dalıyam, gündəlik işləri olan.

*

əlavə:
bu çoxda vacib deyil. artıq dərəcədə, hər şeydə bir məna axtarmaq. bu fikri tarkovskinin dedikləri ilə əsaslandıraq. ona müsahibələrinin birində:
”filmin gedişində görünən it məhz nəyi simvolizə edir?”- deyə sual verirlər*.
o isə cavabında:
*“sual və cavablar gecəsi” adlandıra biləcəyimiz şey, bax, elə indicə başlayır, deyəsən. əgər kadrda it varsa, o, mütləq itdən başqa da nəsə bir anlam daşımalıdırmı? düzünü desəm, mən kimin sizə olanları bu cür mürəkkəb şəkildə qavramağı öyrətdiyini bilmirəm*. amma səmimi deyirəm ki, “stalker”dəki it, elə itdən başqa bir anlam daşımır. bir az zaraftlaşmağıma baxmayın, amma bu həqiqətən də belədir.”

bakı metropoliteni

(youtube: )


Bir gün. Metrodayam. Pilləkənləri tələsik düşürəm. əgər düşməsəydim, qaçırırdım, qatarı. Bir yeniyetmə idi, qapını tutan. Çox həvəslidir. həyatda elə anlar var ki, hər şey mümkün görsənir. Bax o anlardan birindədir bu oğlan. Vaqona girəndən sonra minnətdarlıqla üzünə baxıram. Sağol deyirəm. etdiyi yardıma görə o məndən də çox xoşbəxt olur. Keçib otururam. Qarşımda bir qız var. bir az baxıram, gözlərinə. Hələ ki, o baxmır. Birdən baxır, gözlərimiz sataşır. Böyük həyəcan dalğası keçir üzərimdən. Gözlərimi çəkmirəm. O da çəkmir. Həyəcan zirvədədir. daha sonra istər-itəməz gözlərimi tez-tez qırpıb, baxışlarımı aşağı endirirəm. bir az keçir. sonra yenidən baxıram. o da baxır. Elə baxırıq ki, bir-birimizə. Artıq, onunla gələcəkdə keçirəcəyimiz günləri, evliliyimizin necə olacağı, xoşbəxt günlərimizinmi yoxsa bədbəxt günlərimizinmi çox olacağı haqda fikirləşirəm. Gözlərindən onun məndən də çox fikirləşdiyini görürəm. Sanki, bir-birimizə yalvarırıq. Baxışmaq üçün, danışmaq üçün, toxunmaq üçün, bir yerdə olmaq üçün. Növbəti stansiyaya çatırıq. Həyəcanla bir-birimizə baxırıq. Bir-birimizin düşməsindən qorxuruq. Heç birimiz düşmür. sərnişinlər minir. Qatar hərəkətə başlayır. Qatara çox cazibədar bir qadın da minibmiş. Bayaq baxışdığım o yeni tumurcuqlamış gül kimi olan qızdan bir az yaşlıdır. bədəni də yaxşıdır, iridir. ən sevmədiyim xasiyyətlərimdən birinə qaptırıram özümü. Bayaq bütün yol boyu baxışdığımız qıza yox, bu birisinə baxıram. O ləzzətli görünüşünə baxdıqca domapin ifraz olunur. Baxdıqca ifraz olunur. Sonra birdən beynimdə şimşəklər çaxır, o biri qızın da burada olduğunu qavramağa başlayıram. Çevrilirəm önümə, qız mənə baxır. Bir az əsəbi, bir az qısqanclıqla. Bu qısa müddət ərzində bunlardan danışmaq absurddur axı. Necə ola bilər?! amma onun gözləri bunlardan başqasını demir. Üzrxahlıqla gözlərinə baxıram. Demək istəyirəm ki, əslində o birisi mənim üçün heçnədir, o sadəcə bir əşyadır mənə görə. Amma hər şey bitmişdi. Bayaq, böyük bir alov halına gələ biləcək gücdə olan qığılcım, indi sadəcə tüstülənir. Sadəcə tüstülənir. Elə bunlar olarkən isə sürətli qatar növbəti stansiyaya çatır. Qız üzümə belə baxmadan, ayağa qalxır, sakitcə vaqondan çıxır. Arxasından baxıram, bəlkə, çevrilər, bəlkə, baxar. Amma yox. Qərarlı addımlarla uzaqlaşır. insanlar tezcə qatara doluşur. Qatar isə sanki, həmişəkindən tez tərpənir. Bütün hər şey əlbir olub məni ondan uzaqlaşdırır. Sonra çevrilirəm ki, heç olmasa o birisinə baxım, lakin qatarda onu da görmürəm.

/ 20 »

blok -   başlıqlarını gizlət

Son bəyənilənlər