Bağlayıcı tellər: Mərkəzi Asiya İkatı (təqribən XIX əsr)

Tekstil istehsalı dünyasında sənətkarlar adətən öz işlərinə iki yolla rəng qatırlar: ya parça toxunarkən — bir rəngli sapı digəri ilə əvəz etməklə — ya da parça tamamlandıqdan sonra: naxış tikmə, boyama, ştamp vurma, ipək çapı, ağartma və ya səthi başqa cür dəyişdirməklə. Lakin toxucuya toxuculuq prosesi başlamazdan əvvəl mürəkkəb dekorativ motivlər yaratmağa imkan verən, vaxt aparan və əmək tələb edən, lakin özünəməxsus gözəlliyə malik başqa bir texnika da mövcuddur.

İkat kimi tanınan bu texnika, köynək hələ tikilməmişdən əvvəl onu boyamağa bənzəyir: hazır parçada dizayn yaratmaq əvəzinə, bunu toxunmamış liflərin kiçik dəstələri üzərində edirsiniz və bu dəstələr yan-yana qoyulduqda daha böyük naxışlar formalaşır. Sənətkarlar hələ ağ olan sapları paralel sıralarla düzür və müəyyən hissələri bağlayaraq digərlərini açıq saxlayırlar. Alınan çiləni boyaya batırdıqda, örtülməmiş sahələr rəngi götürür, bağlanmış hissələr isə rəngsiz qalır. Bağların boyanın yayılmasının qarşısını almaqdakı qeyri-kamil qabiliyyəti əsl ikata özünəməxsus bulanıqlığını bəxş edir: metodoloji çatışmazlıq qiymətli estetik xüsusiyyətə çevrilir.

İngilis dili bu texnika üçün terminini Malay dilində "bağlamaq" mənasını verən sözdən götürsə də, ikat ənənələri Ekvadordan Qvatemaladan tutmuş Yaponiyaya qədər min ildən artıqdır ki, bütün dünyada çiçəklənir. Orta əsr Yəmənində bu üsulla hazırlanmış parçalar o qədər qiymətli idi ki, xəlifə tərəfindən sadiq xidməti mükafatlandırmaq üçün hədiyyə edilirdi. İkat Mərkəzi Asiyanın keçmiş İpək Yolu şəhərlərinə yəqin ki, Hindistan vasitəsilə gəlib; mənşəyi nə olursa olsun, *abrbandi* (və ya bulud bağlama) kimi tanınan bu texnika on doqquzuncu əsrdəki zirvəsinə çatdığı dövrdə bölgədə özünəməxsus bir həyat qazanmış, paltolar, papaqlar və divar örtükləri üzərində coşqun rəngləri və halüsinasiyai dizaynları ilə parlamışdı.

Türküstanın əsas ikat istehsalı mərkəzlərindən biri, müasir Özbəkistanda yerləşən və ziqzaqvari kafel işləmələri bəlkə də parçalarının xarakterik rəngli kəsikləri ilə eyni olan məscidləri ilə məşhur, gözqamaşdırıcı Teymurilər metropolu Buxara idi. Bir top parça bölgənin etnik müxtəlifliyini nümayiş etdirir: indiqo idxalçıları və emalçıları əsasən Buxara yəhudiləri idi, taciklər əsasən qırmızı və sarı boya partiyaları ilə işləyirdilər, özbəklər isə birbaşa toxuculuqla məşğul olurdular. Bir parça parçada bütün bir bölgənin tarixi və mürəkkəbliyi əks olunur.

Rusiyalı Sergey Prokudin-Qorski tərəfindən 1905-1915-ci illər arasında eksperimental üç lövhəli texnikadan istifadə edilərək çəkilmiş müstəsna rəngli fotoşəkillər toplusu, bu parçaların rənglərinin bir əsr əvvəl necə görünə biləcəyini əks etdirir. Lakin Rusiyanın İvanovodakı tekstil fabriklərindən ucuz ikat təqlidçilərinin meydana çıxması qarşıdan gələn köklü dəyişikliklərin ilk işarəsi idi.

Rus inqilabından sonra çəkic və oraq, kiril hərfləri və Moskvanın simvolik abidələri kimi motivləri daxil etmək cəhdləri bu zəhmətli texnikanı sənaye kvotalarının istehsal yönümlü məntiqindən qorumaq üçün kifayət etmədi: özəl emalatxanalardakı sənətkarlar dövlət fabriklərinə köçürüldü, əl dəzgahları maşınlarla əvəz olundu, motivlər sadələşdirildi və sintetik parçalar özlərinə yer etməyə başladı. Üslub xüsusiyyətləri zamanla dəyişdi: on doqquzuncu əsrdən bəri mövcud olan süni rəngləndiricilər, qırmızı boyaqotu (cochineal), lak və zirə kimi üzvi boyayıcı maddələri sıxışdırıb çıxardı, qara rəng rəng palitrasının getdikcə daha çox nəzərə çarpan hissəsinə çevrilərkən parlaqlığı artırdı. Yaxa və yaxalıqla tamamlanan xalat tipli don tipik ikat geyiminə çevrildi. Lakin ən əsas dəyişiklik o idi ki, bu parçalar əsasən çap olunurdu — yəni onlar əslində heç də ikat deyildi.