Sülh müqavilələrinin tarixi təxminən eramızdan əvvəl 1269-cu ilə, Misir fironu II Ramzes və Het imperiyasının kralı III Hattusili arasında dövlətlər arasında düşmənçiliyə son qoyulmasına dair ilk razılaşma hesab olunan sənədin imzalandığı dövrə gedib çıxır: bu halda söhbət mübahisəli Suriya əraziləri üstündəki münaqişədən gedirdi. Son 120 il ərzində arxeoloqlar Hetlərin dağılmış paytaxtında bu müqavilənin fraqmentlərini aşkar ediblər və bu yaxınlarda orijinalın daha bir hissəsini tapıblar.
Müasir Türkiyənin Böyükqala adlı qayalıq ərazisində aşkar edilmiş bu hissə müqavilənin 12-ci maddəsindən 20-ci maddəsinə qədər olan hissəni əhatə edir və qaçqınlarla necə davranılmalı olduğuna dair qaydaları, xüsusən də onların evlərinin dağıdılmamalı olduğunu özündə ehtiva edir.
Müqavilə minlərlə döyüş arabasının və on minlərlə Misir və Het əsgərinin iştirak etdiyi epik Kadeş döyüşündən sonra imzalanıb. Hər iki tərəf qələbə çaldığını iddia etsə də, bu, əslində qanlı bir heç-heçə idi və təxminən 15 il sonra tərəflər Suriya və Aralıq dənizi torpaqları uğrunda əsrlər boyu davam edən münaqişələrinə son qoymaq qərarına gəldilər.
Əvvəlcə zamanla itmiş gümüş lövhələr üzərində yazılmış müqavilə, gil lövhələr üzərində köçürülmüş və mixi yazı sistemi ilə yazılmış nüsxələri sayəsində günümüzə qədər gəlib çatıb: səthə kəsilmiş pazlar, heroqliflər kimi sözləri, səsləri və ya hecaları təmsil edir. İstifadə olunan xüsusi dil, təxminən eramızdan əvvəl 2400-2200-cü illər arasında İraqda yaşamış və ilk imperiya qurucuları hesab edilən akkadların dilidir. (Misirlilərin və hetlərin hər iki tərəfin başa düşə biləcəyi üçüncü bir dildən istifadə etməsi məntiqli olardı və akkad dili Tunc dövrünün sonlarında beynəlxalq diplomatiya dili kimi tanınırdı.)
Nyu-Yorkdakı Birləşmiş Millətlər Təşkilatının mənzil-qərargahında sülh müqaviləsinin mis surəti nümayiş etdirilir, lakin qeyd etmək lazımdır ki, o, tam şəkildə bərpa olunmayıb. Tədqiqatçılar Böyükqala ərazisində aparılacaq növbəti qazıntıların daha çox fraqmenti üzə çıxaracağına ümid edirlər.
Sazişin əsas mövzuları dostluq, sülh, ərazi sərhədləri, ekstradisiya və qarşılıqlı dəstəyi əhatə edir. Müqavilənin bir tərcüməsinə görə, orada deyilir: "Biz birləşmişik və aramızda artıq qardaşlıq və sülh bağı mövcuddur və bu, Misir ölkəsi ilə Hatti ölkəsi arasında mövcud olan qardaşlıq və sülh bağından daha yaxşıdır".
Xülasə — davamını mənbədə oxuyun.
