Elmin ortaq dili: Eynşteynin 1941-ci ilə aid nadir yazısında parçalanmış bəşəriyyətə çağırışı

Albert Einsteinin (14 mart 1879–18 aprel 1955) “əsl müasir dahi” kimi yaddaşlarda qalmasının səbəbi təkcə onun elmə verdiyi monumental töhfə deyil, həm də insan ruhuna və danılmaz şər qarşısında belə bəşəriyyətin yaxşılığa qadir olmasına olan sarsılmaz inamıdır. İkinci Dünya müharibəsinin ən qızğın vaxtında — W.E.B. Du Bois ilə irqi ədalət haqqındakı az tanınan yazışmalarından düz on il sonra və ruhdan düşmüş gənc bir qadına (yeri gəlmişkən, Brain Pickings oxucusunun anası) niyə yaşadığımızı təsdiqləyən məktubundan düz on il əvvəl — Eynşteyn 2 oktyabr 1941-ci ildə London Elm Konfransı üçün radio yayımı kimi səsləndirilən “Elmin ortaq dili” adlı bir məqalə yazdı. Bu məqalə sonradan Eynşteynin nəzakətin dəyəri və yaradıcılığın kombinator təbiəti haqqındakı fikirlərini də özündə əks etdirən, tamamilə əvəzolunmaz “İdeya və fikirlər” (Ideas and Opinions) antologiyasına (ictimai kitabxana) daxil edildi.

Eynşteyn dilin düşüncəni akustik ifadəyə çevirmək üçün bir vasitə kimi necə inkişaf etdiyini və sonradan “mühakimə aləti”nə çevrildiyini izləyir, sonra isə elmin mövcud olan ən beynəlxalq dil olduğunu — bəşəriyyətin yeganə ortaq mühakimə aləti olduğunu — lakin elmi metodun təkbaşına, mənəvi istiqamət olmadan, sivil rifahımızı təmin etmək üçün kifayət olmadığını müdafiə edir.

Lakin yazının insanı dərindən düşünməyə vadar edən başqa, daha incə bir tərəfi də var — bəlkə də bu, ana dili olmayan bir dildə yaşayan və düşünənlərimiz üçün daha çox nəzərə çarpandır: Budur, bəşəriyyətin ən fövqəladə ağıllarından biri, öz parlaq məzmununu xarici dildə ifadə etməyə çalışır — yavaş, qüsurlu, ağrılı dərəcədə ölçülü sözlərlə. Aksentin varlığını zəkanın yoxluğu ilə səhv salmaq kimi xroniki meylimizə bundan daha sarsıdıcı bir xatırlatma yoxdur — insanlar, hətta xoşniyyətli və təhsilli insanlar belə, bir yad adamın bu cür danışığını eşidib dərhal onun zəkasını özlərindən aşağı qiymətləndirmirlər mi?

Ceyms Bolduin şəxsiyyət və immiqrant təcrübəsi haqqında möhtəşəm söhbətində Marqaret Midə demişdi: “Dünyaya sizə necə davranmalı olduğunu deməlisiniz, yoxsa başınız bəlaya girəcək”. Və buna baxmayaraq, immiqrant təcrübəsindəki bəlaların əsas mənbəyi məhz dünyanın sizin dediklərinizi necə dediyinizdən ayıra bilməməsidir. Hətta bir vaxtlar öz ana dilində belə danışmağa çəkinən kiçik bir uşaq olan Eynşteynin də hamımızın məruz qaldığı şüursuz sosial qərəzlərin ağırlığını hiss etdiyini güman etmək tamamilə ağlabatandır.

Eynşteynin özünün möhtəşəm aksentli səsi ilə yazılmış bu orijinal yazı mədəni bir xəzinədir. Aşağıda transkripsiya edilmiş əsas məqamlar — zəhmət olmasa, oxuyun.

Fərdin zehni inkişafı və anlayışları formalaşdırma tərzi böyük dərəcədə dildən asılıdır. Bu, bizə eyni dilin eyni zehniyyət demək olduğunu hansı dərəcədə anlamağa imkan verir. Bu mənada düşüncə və dil bir-biri ilə bağlıdır.