Emerson: Özünə necə etibar etmək olar

“Mən ruhumun dərinliyində hər kəsə qarşı çıxmaq və öz yolumla getmək üçün aydın və şübhəsiz bir əminlik hiss etdim”, — gənc Whitman ən böyük ədəbi qəhrəmanı Ralph Waldo Emerson (25 may 1803–27 aprel 1882) ilə keçirdiyi əlamətdar tənqid gəzintisi haqqında yazırdı. Gənc şairin tənqidlərin ruhunu məhv etməsinə necə mane olacağı barədə müdriklik əldə etdiyi bu gəzintidə, "Leaves of Grass" (Ot yarpaqları) əsərinə ilham verən Emerson, kitabın əsas şeir silsilələrindən birini “arqument, bəyanat, kəşfiyyat, rəy, hücum və [ona] qarşı deyilə biləcək hər şeyin (bir ordu korpusu qaydasında, artilleriya, süvari, piyada kimi) üstünə getmək” ilə sərt şəkildə tənqid etmişdi.

Lakin Emerson inciməkdənsə, Whitmanın öz yolunda qalmaq qərarından məmnun qalmış olmalı idi — çünki Whitman bir çox cəhətdən Emersonun öz dövrünün axınına qarşı şiddətlə müdafiə etdiyi ruhun təcəssümü idi: “özünə inan” əsas doktrinası ilə canlanan, rəy tiranlığına qarşı qətiyyətli müqavimətlə lövbər salan və Emersonun Whitmanın yaşındaykən Harvardın kampusundan otuz illiyinə qovulmasına səbəb olan inancda kök salmış bir ruh. Bu inanc ilahiliyin kənardakı hansısa tanrıda deyil, məhz insan ruhunun özündə, onun təbiətin fraktalı, kainatın mükəmməl bütövlüyünün bir zərrəsi kimi özünə olan sədaqətində tapılması idi ki, Emersonun ən böyük təsir mənbəyi olan Margaret Fuller bunu “Hər Şey” (the All) adlandırırdı.

Emersonun nəhəng yaradıcılığı boyu özünə necə inanmaq sualından daha çox rezonans doğuran başqa bir sual yoxdur. O, bu mövzuya özünün əvəzolunmaz "Essays and Lectures" (Essenin və Mühazirələr) kitabında (ictimai kitabxana | pulsuz elektron kitab) yer alan “Xarakter” adlı essesində toxunur:

Etməli olduğum şey insanların nə düşündüyü deyil, məni maraqlandıran hər şeydir. Həm real, həm də intellektual həyatda eyni dərəcədə çətin olan bu qayda, böyüklük ilə alçaqlıq arasındakı bütün fərqi müəyyən edə bilər. Bu daha çətindir, çünki siz həmişə sizin vəzifənizin nə olduğunu sizin bildiyinizdən daha yaxşı bildiyini düşünən insanlarla qarşılaşacaqsınız. Dünyada dünyanın rəyinə görə yaşamaq asandır; tənhalıqda özümüzünkünə görə yaşamaq asandır; lakin böyük insan* kütlənin ortasında belə tənhalığın müstəqilliyini mükəmməl bir şirinliklə qoruyub saxlayandır.

Bəlkə də ən əhatəli və mənəvi cəhətdən aydın olduğu üçün onun ən yaxşı essesi hesab edilən “Təbiət” əsərində o, tənhalığın əslində nə demək olduğunu araşdırır və onun təcrid divarları arxasında digər insanlardan özünü təcrid etmək kimi ümumi anlayışını rədd edir, çünki hətta düşünən ağıl, yazan ağıl, yaradan ağıl belə öz içinə qapandıqda kənar səslərin simpoziumuna çevrilir.

Wendell Berry-nin “əsl tənhalıq vəhşi yerlərdə tapılır, orada... insanın daxili səsləri eşidiləcək hala gəlir” müşahidəsindən bir əsr yarım əvvəl Emerson yazırdı: