“Bizim ağıllarımız bir-birinə hörülüb,” – deyə gənc Virciniya Vulf iyirminci əsrin şafağında gündəliyində yazırdı, – “və bütün dünya ağıldır.” Eyni zamanda İspaniyada orta yaşlı Santyaqo Ramon-i-Kaxal həm beynimiz haqqında biliklərimizi xeyli genişləndirəcək, həm də ağıl haqqında anlayışımızı xeyli daraldacaq yeni bir elmin əsasını qoyurdu. Növbəti yarım əsr ərzində, Uilyam Ceymsin poetik şəkildə şüurun “çiçəklənən və vızıldayan qarışıqlığı” adlandırdığı şeyi başa düşülən etmək üçün göstərilən nəcib səylərlə neyroelm həm böyük bir irəliləyiş, həm də böyük bir geriləmə oldu. Onun işıqlandırıcı, lakin natamam tapıntıları təkrar-təkrar şişirdildi və həddindən artıq sadələşdirilərək, bəzi ən geniş insan təcrübələrimizi və qabiliyyətlərimizi – sevgi və kədər, zəka və təxəyyül – xüsusi neyron atəş modelləri ilə müəyyən beyin bölgələrinə həbs edən bir növ neo-frenologiyaya çevrildi.
Bir əsr sonra və Dekartın Qərb şüurunu öz bədənsiz dualizminə ayırmasından yarım minillik keçdikdən sonra, biz şüurun tam bədənli bir fenomen, bəlkə də hətta bədəndən kənar bir fenomen olduğu barədə artan anlayışla hesablaşmağa yeni başlayırıq.
“Genişləndirilmiş ağıl: Beyindən kənarda düşünməyin gücü” (The Extended Mind: The Power of Thinking Outside the Brain) kitabında Enni Mörfi Pol bu artan anlayışın ən həyəcanverici sərhədlərini araşdırır, bir əsrlik elmi tədqiqatları böyük sənətkarların, alimlərin, ixtiraçıların və sahibkarların həyatından və məktublarından gələn minilliklərin bilavasitə təcrübəsi ilə birləşdirir. Düşüncənin yalnız beyin daxilində baş verdiyinə dair mədəni irsimizə meydan oxuyaraq, o, “düşünmək üçün dünyadan istifadə etdiyimiz” saysız-hesabsız yolları işıqlandırır – anlayışları ifadə edə bilməzdən çox əvvəl körpə ikən əldə etdiyimiz jestlərin məna yaradan dilindən tutmuş, təbiətdə keçirilən vaxtın beynin ən güclü assosiativ şəbəkəsi üçün təmin etdiyi yeganə yanacağa qədər.
Pol bu anlayışın yenidən tənzimlənməsini belə xülasə edir:
Beyindən kənarda düşünmək, başımızın xaricindəki varlıqları – bədənimizin hisslərini və hərəkətlərini, öyrəndiyimiz və işlədiyimiz fiziki məkanları və ətrafımızdakı digər insanların ağıllarını – bacarıqla cəlb etmək, onları öz zehni proseslərimizə daxil etmək deməkdir. Beyindən kənara çıxaraq bu “neyronüstü” resursları cəlb etməklə, biz daha diqqətli olmağa, daha dərindən anlamağa və daha yaradıcı şəkildə yaratmağa – yalnız beyin tərəfindən sözün əsl mənasında düşünülməsi mümkün olmayan ideyaları ələ almağa qadirik.
Hətta ağıl üçün istifadə etdiyimiz metaforalar belə bizi ətraf mühitimiz və digər canlılarla qarşılıqlı əlaqəmiz tərəfindən formalaşdırılan canlılar kimi əsas təbiətimizdən getdikcə uzaqlaşdırıb, Reyçel Karsonun “bizdə təbii kainata qarşı dərin kök salmış bir cavab var ki, bu da insanlığımızın bir hissəsidir” deyən elmi köklü poetik fikrinə hörmətsizlik edib. Biz Platonun şüur mağarasını tərk etdik və Dekartın və Sənaye İnqilabının təsiri ilə ağılı beyinə endirdik, sonra beyni bir maşına çevirdik və onun işini dövrün texnologiyasına bənzətməklə izah etdik: Beyin bir toxucu dəzgahı idi, beyin bir teleqraf idi, beyin bir kompüter idi.
Xülasə — davamını mənbədə oxuyun.
