İtalyan-Amerikalıların Radikal Tarixi

Kristofer Kolumbun 1492-ci ildə Amerikaya etdiyi səyahətin ildönümü yaxınlaşdıqca, bir qəzet naviqatorun qəhrəman deyil, “quldur və avantürist” olduğunu, “müstəmləkəçilik siyasəti” dövrünün əsasını qoyan və “yerli xalqlara və afrikalılara qarşı bir sıra dəhşətli qırğınlar və qəsbkarlıqlar” törətməkdə günahkar olan bir fiqur olduğunu yazdı. Bu şərh, geniş tarixi araşdırmalarla dəstəklənsə də, Kolumbun etnik qürur rəmzi olduğunu təbliğ edən bəzi italyan-amerikan təşkilatlarının rəhbərləri tərəfindən kəskin şəkildə mübahisələndirilir. Nəticə etibarilə, bütün Birləşmiş Ştatlarda italyan-amerikan təşkilatları və mühafizəkar müdafiə qrupları Kolumb heykəllərinin götürülməsinə və ya bayramın Yerli Xalqlar Günü adlandırılmasına qarşı hüquqi mübarizə aparırlar.

İtalyan Oğulları və Qızları Amerika təşkilatının milli prezidenti Basil M. Russo yazır ki, “Kolumbun şərəfinə yaradılmış paradlar və günlər Amerikadakı italyanların öz qürurlarını və irslərini ifadə etdikləri vasitələr idi”, Milli İtalyan Amerika Təşkilatının rəsmi bəyanatında isə tədqiqatçının “cəsur bir səyahət” etdiyi bildirilir və Kolumb İrs Fondu “yanıltıcı və məlumatsız rəvayətlərlə qidalanan heykəllərə qarşı nifrət dolu hücumlara” qarşı olduğunu bəyan edir. Daha yaxın vaxtlarda Donald Tramp bu mübahisələrə qoşularaq, Kolumbun “əsl Amerika qəhrəmanı” olduğunu elan edən bir icra sərəncamı imzaladı və sonradan həvəslə “Biz italyanları sevirik!” dedi. Yuxarıda sitat gətirilən qəzet məqaləsini bu qədər maraqlı edən odur ki, Kolumba qarşı bu tənqidlər 2026-cı ildə dərc olunmayıb və onlar The Nation və ya The Progressive-də çıxmayıb. Əksinə, onlar 1892-ci ildə yazılıb və italyan-amerikan qəzeti Il Grido degli Oppressi (Məzlumların Fəryadı) nəşrində dərc edilib.

İtalyan-amerikalılar proqnozlaşdırıla bilən Demokrat seçicilərdən Respublikaçı seçicilərə keçdikləri üçün tez-tez siyasi cəhətdən mühafizəkar kimi qəbul edilirlər. Ali Məhkəmənin hakimləri Antonin Skalia və Samuel Alito, Ağ Evin keçmiş müşaviri Pat Sipollone, Trampın 2016-cı il seçki kampaniyasının sədri Pol Manafort, keçmiş dövlət katibi Mayk Pompeo, media şəxsiyyəti Cessi Uoters və əlbəttə ki, Nyu-Yorkun keçmiş meri Rudolf Culiani hamısı görkəmli mühafizəkar italyan-amerikalılardır. BuzzFeed News-un seçkidən sonrakı sorğuların 2016-cı il təhlilinə görə, italyan əsilli amerikalılar Trampa səs verən ikinci ən böyük Avropa etnik qrupu olub, irland və ingilisləri qabaqlayıb, yalnız alman-amerikalılardan geri qalıblar; İtalyan Amerika Siyasət Mərkəzinin 2023-cü il sorğusu isə italyan-amerikalıların 51%-nin Donald Trampa səs verdiyini müəyyən edib. Bu tapıntılar müəllif Kristin Qrimaldini The Los Angeles Review of Books-da yazarkən, belə seçiciləri “utanc paezanoları” (həmyerliləri) adlandırmağa sövq edib.

Tənqidçi və romançı Con Pistelli qeyd edir ki, Trampın tənqidçilərinin nifrət etdiyi və tərəfdarlarının alqışladığı bir çox xüsusiyyətləri — onun kobudluğu, səs-küylü olması, vulqarlığı və zövqsüzlüyü — onun mənsub olmadığı bir etnik qrupa uzun müddətdir aid edilən mənfi stereotipləri təcəssüm etdirir. Pistelli yazır ki, necə ki, Bill Klinton bəzən ilk qaradərili prezident adlandırılırdı, Tramp da “ilk italyan-amerikan prezidentidir”. Pistelli kədərlə qeyd edir ki, “Biz solla əlaqəni kəsən ilk ağdərili etnik qruplar idik və bunu hər kəsdən daha tam şəkildə etdik”, “xilaskar siyasi kimlik” ehtimalı haqqında düşünür. Lakin italyan-amerikalıların qapalı, əyalətçi və ya mühafizəkar olduğuna dair müasir stereotiplərin altında çox vaxt kölgədə qalan siyasi radikallıq tarixi var. Bu gün solçu italyan-amerikalılar (mənim kimi) Qrimaldi və Pistelli ilə razılaşa bilərlər ki, biz Alito, Pompeo və Culiani ilə yüklənmişik, lakin cəmi bir əsr əvvəl italyanlar şair və jurnalist Pietro Qori, nəzəriyyəçi Cüzeppe Ciankabilla, inqilabçı Erriko Malatesta, vəkil Françesko Merlino, siyasətçi Vito Markantonio və əmək fəalı Luici Antonini kimi radikal mütəfəkkirlərlə əlaqələndirilirdilər. Pol Avriç Sacco and Vanzetti: The Anarchist Background kitabında qeyd edir ki, italyanlar “immiqrant anarxist hərəkatını təşkil edən ən böyük və ən döyüşkən etnik qruplardan birini təşkil edirdilər”, Pol K. Mişler və Uilyam Mello isə International Labor and Working-Class History jurnalında italyan-amerikan radikallığının “itirilmiş dünyasını”, italyan-amerikan mühafizəkarlığının sonrakı obrazları ilə tez-tez kölgədə qalan bir dünyanı təsvir edirlər.

Keçən əsrin çox hissəsində bu bir vaxtlar canlı olan radikal siyasətin gündəlik sübutları az olub, baxmayaraq ki, axtaranlar üçün hələ də zəif mədəni xatirələr tapıla bilər. Riçard Lenzi 2019-cu ildə yazdığı Facing Toward the Dawn: The Italian Anarchists of New London tədqiqatında Konnektikutda balıqçı atasının “köhnə anarxist qəzetləri oxuduğunu” xatırlayan bir qadından bəhs edir, daş ustasının oğlu isə “anarxiya məsələsinin… onlar ilk gələndə baş verdiyini” izah edir. Bu gün italyan-amerikan siyasəti stereotipi Trampı müdafiə edən Culiani kimi birinin ətrafında cəmləşdiyi halda, icma bir vaxtlar 1925-ci ildə “Anarxizm hər hansı formada hakimiyyəti rədd edir” yazan Luici Qalleani kimi radikallarla əlaqələndirilirdi. Bu siyasi ənənə ilk dəfə cənubi İtaliyanın yoxsul bölgələrində, Mezzogiorno və ya “günorta günəşi diyarı”nda meydana çıxıb. Neapol, Kalabriya və Siciliyanı əhatə edən bu bölgə, iyirminci əsrin birinci yarısında Birləşmiş Ştatlara gələn bir çox italyan immiqrantın vətəni idi.

Cerald Meyer Science & Society jurnalında yazır: “Tarix radikallığa Cənubi İtaliyadan daha çox şərait yaradan az yer təklif edib”. O, faktiki olaraq feodal olan və İtaliya yarımadasının siyasi birləşməsi ilə nəticələnən, lakin qeyri-mütənasib şəkildə sənayeləşmiş şimala fayda verən və sakinləri öz növbəsində cənublu həmvətənlərinə nifrət edən on doqquzuncu əsr risorqimentosunun iqtisadi faydalarından bərabər şəkildə yararlanmayan bir bölgəni təsvir edir. Meyer yazır ki, bu, “harada” bir yer idi.