Alexander MacDonald-ın "The Spaceflight Narrative: A Literary History of Leaving Earth" əsərindən uyğunlaşdırılmışdır. MIT Press tərəfindən nəşr edilmişdir. Müəllif hüquqları © 2026. Bütün hüquqlar qorunur.
Edqar Allan Ponun — bu gün daha çox qarğalar və "xəbərçi ürək" (tell-tale hearts) ilə örtülü, demək olar ki, mifik bir fiqur kimi qəbul edilən yazıçının — "realistik kosmik uçuş fantastikasının babası" olması və kosmik gəminin konseptual inkişafına əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərməsi fikrini dərhal rədd etmək cazibədar görünə bilər. Lakin bu, uydurma deyil. Qazla işləyən küçə fənərlərinə sahib ilk Amerika şəhəri olan Baltimorun gecə işıqları ilə aydınlanan küçələrində gəzən gənc yetim, təkcə qorxunc olanı deyil, həm də bütün kosmosu əhatə etməyə çalışan bir ağıla sahib idi. Onun öz fikrincə ən böyük əsəri, məşhur detektiv hekayələri və ya fantazmaqoriyalarından biri deyil, 1848-ci ildə "Kainatın Kosmoqrafiyası" adlı mühazirəsi kimi ortaya çıxan "Eureka" adlı nəsr poeması idi. İlk dəfə 1835-ci ildə nəşr olunan Aya səyahət haqqındakı "Hans Pfaallın misilsiz macərası" adlı hekayəsi də onun üçün az qala o qədər əziz idi və o, bunun dünyalararası səyahət probleminə elmi prinsiplərin ilk məntiqli tətbiqi olduğunu iddia edirdi.
Lovğa Po öz iddiasını şişirtsə də, satira pərdəsini qaldıran və birbaşa səyahətin təfərrüatlarına diqqət yetirən həqiqətən də onun əsəri idi. Həmçinin, təəccüblü deyil ki, kosmik uçuş üçün psixoloji motivlərin bəzi qaranlıq tərəflərini araşdıran və kosmik gəmisini məişət iqtisadiyyatı və mühəndislik kontekstində möhkəm şəkildə yerləşdirən ilk şəxs də o idi. Nəticədə, "Hans Pfaall" başqaları üçün, xüsusən də 30 il sonra onun təsiri ilə Ponun qotik izi ilə Aya doğru yola çıxan Jül Vern üçün planetlərarası macəranın ruhlandırıcı qüvvəsinə çevrildi.
Məşhur bir Amerika orijinalı kimi, Ponun tədqiqi, eləcə də "Hans Pfaall" haqqında çoxlu sayda ədəbiyyat yaranmışdır. Lakin kosmik uçuş tarixi nöqteyi-nəzərindən onun bir çox mühüm töhfələri hələ də lazımi qiymətini almayıb. [Məsələn], Ponun hazırlıqlar və səyahətin özü haqqında təsvirləri 46 səhifəlik hekayənin böyük hissəsini tutur, Pfaall isə Aya yalnız 43-cü səhifədə çatır. O, həmçinin öz əsərini daha əvvəl mövcud olan kosmik uçuş konsepsiyaları kontekstində yerləşdirməyə çalışırdı. Ponun özünün "Hans Pfaall haqqında qeyd" adlı sənədində — ki, bu sənəd hekayənin özü qədər əhəmiyyətlidir, çünki kosmik uçuşun konseptual inkişafı haqqında ilk Amerika essesi hesab olunur — o, [Samosatalı] Lusian-dan [Corc] Taker-ə qədər öz sələflərinə istinad edir və onları nəzərdən keçirir. Olduqca təkəbbürlü olan Po, demək olar ki, hamını rədd edirdi — Takerin [Aya səyahət hekayəsini] "acınacaqlı dərəcədə pis düşünülmüş", Sirano de Berjerakın nağıllarını isə "tamamilə mənasız" adlandırırdı — yalnız [Frensis] Qodvin istisna olmaqla, onun əsərini "bir qədər ixtiraçı" hesab edirdi. Ponun buradakı rəyləri və bəyanatları, 1839-cu ilin Baltimorunda belə, nəsillər boyu inkişaf edən kosmik uçuş problemi ilə bağlı ideyalar birliyinin mövcudluğunun tanınması faktından daha az maraqlıdır.
O, özünü bu digər kosmik uçuş müəllifləri ilə (bir qədər mübahisəli olsa da) dialoqda hesab etsə də, "Hans Pfaall" üçün əsas təsirlər elmi xarakter daşıyırdı. Ponun kosmik uçuş konsepsiyasına olan marağını stimullaşdıran onun müasir astronomiyaya olan həvəsi idi və bu, eyni ildə Riçard Adam Lokun məşhur "Böyük Ay Hoqqabazlığı"na da ilham vermişdi. Həqiqətən də, Po 1834-cü ildə Amerikada nəşr olunan Con Herşelin məşhur "Astronomiya haqqında traktat" əsərini öz dərslikliyi kimi qəbul edir, Aya səyahət üçün lazım olan məsafə, bucaqlar və orbitlər haqqında əsas məlumat mənbəyi kimi ona güvənirdi. Kiçik bir addım olsa da, o, konkret bir astronomiya mətnini götürüb ondan ay missiyası arxitekturasının kobud texniki təsvirini vermək üçün istifadə edən ilk şəxs idi — bu təsvir o qədər ətraflı idi ki, sonradan Nikolay Rinin tərəfindən 1928-ci ildəki qabaqcıl kosmik uçuş ensiklopediyasında diaqramlaşdırıla bildi. Po iddia edirdi ki, "Hans Pfaall"dakı dizayn "elmi prinsiplərin (mövzunun qeyri-adi təbiətinin icazə verdiyi qədər) yerlə ay arasındakı faktiki keçidə tətbiqində həqiqətəbənzərlik cəhdi baxımından orijinaldır". Bu, nə dərəcədə doğrudursa, buna əsas səbəb onun müasir astronomik bilikləri tətbiq etməsi idi.
"Hans Pfaall"da Aya çatmaq üçün təqdim edilən mühəndislik yanaşması — pnevmatik hava kondensatoru olan qapalı şar daşıyıcısı — çox vaxt texniki cəhətdən sadəlövh hesab edilsə də, əslində Ponun müasir astronomiyanı oxumasına əsaslanırdı. Məsələn, Ponun kosmik gəmisinin əsas yeniliyi olan və Hans Pfaallın körükyıxan peşəsindən irəli gələn pnevmatik hava kondensatoru ona görə işləyə bilir ki, Ponun qeyd etdiyi kimi, son astronomik müşahidələr planetlərarası fəzanın çox nazik bir atmosferə sahib ola biləcəyini və düzgün texnologiya ilə nəfəs alına bilən havaya kondensasiya oluna biləcəyini göstərmişdi.
Xülasə — davamını mənbədə oxuyun.
