Mezenkimal stromal hüceyrə mənşəli ekstrasellular vesiküllər iltihaba bağlı kognitiv pozğunluğu və hipokampal mikroqlial-sinaptik yenidən formalaşmanı azaldır

Mikroglia sinaptik quruluşun və biliş funksiyasının mərkəzi tənzimləyiciləridir, lakin xroniki iltihab şəraitində sinir və sinaptik zəiflik ilə əlaqəli streslə əlaqəli vəziyyətləri qəbul edə bilərlər. İnfilamasiya ilə əlaqəli bilişsel çöküş tez-tez sinaps itkisinə görə atfildirsə də, artmaqla irəli sürülən sübutlar sinaptik yenidən qurmanın açıq sinaps aradan qaldırılmasından əvvəl ola biləcəyini və ya baş verə biləcəyini göstərir. Bu tədqiqatda biz davranış testləri, immunofluoresans, mikroglial morfometrik analiz və miqyaslı ötürmə elektron mikroskopiyasını birləşdirərək iltihabı ilə nəticələnən biliş pozuntularının struktur korelatlarını müəyyən etdik və mezenkimal stromal hüceyrələrdən alınan hüceyrədən kənar vesikllərin (MSC-EV) müalicə potensialını qiymətləndirib. Mütəxəssislər tərəfindən təkrarlanan lipopolizakarid (LPS) tətbiqi ilə, iltihab mərhələsində intravenoz MSC- EV müalicəsi ilə şirələrdə xroniki sistemik iltihabı başlandı. LPS-ə məruz qalmaq hərəkət fəaliyyətinə təsir etmədən iş xatirəsi, obyekt tanınması və məkanlı tanınma xatirəsi pozur. Immunofluoresans, IBA1- pozitiv hüceyrələrdə ED1 antikorun klonu ilə aşkarlanan CD68 immunoreaktivliyinin artdığını, mikroglial soma sahəsinin artdığını, arborizasiya sahəsinin azaldığını və mikroglial iltihablı yenidən qurulması və endolysosomal/ fagolizosomal əlaqəsinin artdığını göstərdi. Ultrastruktural analizlər daha da artmış fagolisozomal inklüziya yükünü, artmış qan damarları ilə əlaqəli mikroglial profilləri, yüksəldilmiş qaranlıq mikrogliaya bənzər profilləri, azaldılmış nevronal soma profil sahəsi, azalmış SYN- və PSD95- müsbət strukturları və koordinasiya edilmiş pre- və post- sinaptik dəyişiklikləri göstərdi. Ümumi həyəcanlı sinaps sıxlığı yalnız əhəmiyyətli olmayan rəqəmli azalma göstərdi, bu da sinapsın sonuncu itkisi deyil, əsasən struktur yenidən qurulması ilə xarakterizə olunan sinaptik zəifliyi göstərir. MSC- EV müalicəsi zəiflənmiş mikrogliyal iltihab və morfometrik dəyişikliklərlə, fagolizosomal və qaranlıq mikrogliyalı ultrastruktural xüsusiyyətlərin azaldılması, qismən sinaptik marker- müsbət strukturların və sinaptik ultrastrukturların bərpası və hipokampusa bağlı biliş, xüsusilə də məkanlı tanınma yaddaşının yaxşılaşdırılması ilə əlaqələndirilib. Birlikdə bu tapıntılar MSC-EV-lərin iltihabı səbəb olan mikrogliyal, nevronal və sinaptik dəyişikliklərin qismən normallaşdırılması ilə əlaqəli olduğunu göstərir.

Bu tədqiqat xarici maliyyələşdirmə əldə etməyib.

Elmi-Tədqiqat Mərkəzinin Elektron Mikroskopiyası Laboratoriyası, Azərbaycan Tibb Universitetinin Sitologiya, Embriologiya və Histologiya kafedrası, Bakı, Azərbaycan

Günel Ayyubova, Eldar Qasımov, Fuad Rzayev, Gülşən Mehraliyeva, İlahi Sadigi və Nigar Quliyeva

Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Genetik Sərvətlər İnstitutu, Bakı, Azərbaycan

Sana Kliniken Düsseldorf GmbH, Düsseldorf, Almaniya