Müasir elmin mərkəzində duran stimullaşdırma problemi

1883-cü ildə britaniyalı fizik Cozef Con Tomson özünün magistr dissertasiyasını – "Girdab halqalarının hərəkəti haqqında traktat"ı (A Treatise on the Motion of Vortex Rings) yazdı və burada tüstü halqaları və dairəvi sualtı girdablar kimi hadisələrin hərəkətini tənzimləyən maye dinamikasını araşdırdı. Bu, parlaq bir iş idi. Esse düyünlər nəzəriyyəsi (üçölçülü məkanda qapalı döngələrin öyrənilməsi) üçün riyazi təməl qoydu, tək halqaların sabit ola biləcəyini göstərdi və kimyəvi birləşmələr üçün izahat verdi.

Burada yalnız bir problem var idi: İdeya yanlış idi. Tomsonun məqaləsi o vaxtkı alimlərin məkanı doldurduğuna inandıqları hipotetik görünməz maddəyə – işıq daşıyan efirə əsaslanırdı, lakin bu, cəmi dörd il sonra 1887-ci ilin Maykelson-Morli təcrübəsi ilə təkzib edildi. Bununla belə, məhz bu uğursuzluqdan Tomson atomların bölünməz deyil, əksinə, ayrı-ayrı hissələrdən ibarət olduğu qənaətinə gəldi. Bunun nəticəsi onun 1897-ci ildə elektronu kəşf etməsi oldu ki, bu da Tomsona Nobel mükafatı qazandırdı.

Tarix göstərir ki, elmin ən böyük nailiyyətlərinin çoxu ilkin olaraq uğursuzluqla nəticələnən ideyalardan yaranıb. Lakin müasir tədqiqatlar paradiqmanı dəyişən kəşfləri mümkün edən məhz bu cür iddialı uğursuzluqları getdikcə daha çox cəzalandırır.

Mənim Baş Elmi İşçi olduğum Fundamental Suallar İnstitutunda (FQxI) biz yüksək riskli, yüksək gəlirli tədqiqatları təşviq edirik. Bizim ümumiyyətlə "yüksək gəlir" üçün bir şərhimiz var: tədqiqat layihəsində uğurun elmi dəyərinin əhəmiyyətli olması.

Birincisi, bu, yüksək uğursuzluq ehtimalı deməkdir. Çox az irəliləyiş əldə edilmiş sahələrdə – məsələn, kvant informasiyası kimi bir sahəni götürək – tədqiqat apararkən bu cür risk başa düşüləndir. Burada "təhlükəsiz" tədqiqat kifayət deyil. Əgər kvant qravitasiya nəzəriyyəsi ilə bağlı araşdırmaların yüksək uğur ehtimalı olsaydı, problem çoxdan həll olunardı.

Bu hallarda biz aşağı uğur şanslarını çoxsaylı cəhdlərlə aradan qaldırmağa çalışırıq; tək bir uğurun dəyəri çox vaxt həm elmi, həm də sonradan iqtisadi baxımdan yüzlərlə uğursuzluğun xərclərini böyük fərqlə üstələyir. Məsələn, Edisonun komandasının altı mindən çox materialı sınaqdan keçirib kənarlaşdırmasının xərci, karbonlaşdırılmış bambukun lampa üçün yararlı bir tel kimi uğurla müəyyən edilməsindən əldə edilən mənfəət dənizində bir damla idi. Gözlənilən nəticələr elədir ki, biz tədqiqatçıları yüksək riskli, yüksək gəlirli tədqiqatlar aparmağa ciddi şəkildə təşviq etməliyik.