Müəyyənlik zülmündən necə azad olmaq olar: Yaponların “Ma” konsepsiyası

“İlham nə olursa olsun, o, davamlı bir ‘bilmirəm’dən doğulur,” deyə polyak şairə Vislava Şimborska özünün möhtəşəm Nobel mükafatını qəbul nitqində qeyd etmişdi. Lakin liminallığın (keçid dövrünün) və astana hallarının gücü haqqında bildiyimiz hər şeyə baxmayaraq, biz hər bir qeyri-müəyyən xəttin bir tərəfində möhkəm bir dayaq nöqtəsi arzulayırıq və həyatın fundamental sirri boyunca fikirlərlə zirehlənərək hərəkət edirik; əminliyimizin miqyasını həqiqətin ölçüsü ilə səhv salırıq, bizi reallığın döyünən ürəyinə dərk etməkdən daha böyük bir şeylə toxunmaq üçün bilməməyə çağıran məhsuldar, titrəyən aralıq vəziyyətinə varlığımızın hər bir lifi ilə müqavimət göstəririk. Əminlik müasir zəkanın dominant asılılığıdır.

Yapon mədəniyyəti buna qarşı güclü bir antidot təklif edir: Ann Taşi Sleyterin özünün təsirli xatirələr kitabı olan “Bardo-da səyahət: Keçici dünyada yaşamaq sənəti” (ictimai kitabxana) əsərində ətraflı izah etdiyi qədim “ma” konsepsiyası:

Ma həm məkanda, həm də zamanda “aralıq” və ya “açıqlıq” deməkdir. Tez-tez mənfi (boş) məkan kimi adlandırılsa da, o, yeni bir şey doğura bildiyi üçün müsbətdir. Artan şüura bir dəvət olaraq, məsələn, otaqlarda və bağlarda açıq məkan kimi görünür. Zamana gəldikdə isə, bu, düşünməyə dəvət edən bir fasilədir. Ma qatlanan ekranlardakı rənglənməmiş sahələrdə, fotoşəkildəki boşluqlarda, söhbət zamanı yaranan sükutda, dalğaların sınması arasındakı sakitlikdə tapılır. Bu, boşluğun yaratdığı canlılıq haqqındadır, boş bir səhifənin yaradıcı enerjiyə yol açması kimi. Bu, əlaqədə olmaq haqqındadır, çünki bizim “ma” ilə qarşılıqlı əlaqəmiz təzə perspektivlərin ortaya çıxmasına imkan verir.

“Ma”-nın içində müasir elmin bədənləşmiş idrak adlandırdığı qədim bir anlayış kodlaşdırılıb — bədənin ağıl olması və bizim beyinlə deyil, dünya ilə düşünməyimiz anlayışı. Sleyter memar Kenqo Kumanı sitat gətirir:

Ənənəvi yapon məkanında ən vacib məkan boşluqdur. Biz bu cür boşluğa “ma” deyirik. Boşluqda biz işığın dəyişməsini, zamanın dəyişməsini, qoxunun dəyişməsini, temperaturun dəyişməsini hiss edə bilərik... Boşluq və insan bədəni bir şey hiss etmək üçün birlikdə işləyir.

Bütün zamanların ən sevdiyim kitablarından birinə istinad edərək, o, əlavə edir: