Stress keçirərkən siz nəzarəti itirirsiniz. Simpatik sinir sisteminiz idarəni ələ alır, qan dövranına stress hormonlarının ifrazını tətikləyir ki, bu da ürək döyüntüsünü, qan təzyiqini və tənəffüs sürətini artırır. Bu dəyişikliklər istər real təhlükə ilə üzləşin, istərsə də sadəcə elektron poçt qutunuzun dolub-daşması ilə qarşılaşın, qeyri-ixtiyari baş verir. Lakin elm adamları sinir sistemini "döyüş və ya qaç" rejimindən çıxarıb rahatlıq rejiminə yönəldərək, müəyyən dərəcədə nəzarəti necə bərpa etməyi öyrənirlər.
Bunu etmək üçün bəzi üsullar yəqin ki, artıq sizin üçün vərdiş halına çevrilib, məsələn, yavaş və dərin nəfəs alaraq özünüzü yenidən mərkəzləşdirmək. Lakin xumarlamaq (mızıldanmaq), dərini barmaqlarla döyəcləmək və soyuq suya girmək kimi qəribə səslənən bir sıra təcrübələri dəstəkləyən məlumatlar artmaqdadır. NYU Langone Health-dən nevroloq Patrisio Millar Vernetti deyir: "Şüurlu şəkildə ürəyinizə yavaşlamasını əmr edə bilməzsiniz. Lakin bu müdaxilələri etməklə, bir az daha çox nəzarətə sahib olursunuz".
Sosial mediada bu təcrübələr çox vaxt sinir sistemini "tənzimləmək" yolları kimi təsvir edilir. Əslində isə bunlar simpatik sinir sistemini dayandırmağın və sakitləşdirici parasimpatik sinir sisteminin idarəni ələ almasına imkan verməyin yollarıdır ki, bu da stress hormonu səviyyələrinin, ürək döyüntüsünün və qan təzyiqinin aşağı düşməsinə gətirib çıxarır. Bunu uğurla yerinə yetirmək əhəmiyyətli sağlamlıq faydaları verə bilər, çünki həddindən artıq aktiv stress reaksiyası zaman keçdikcə hipertoniyaya, ürəyin yüklənməsinə, artıq iltihaba və digər problemlərə səbəb ola bilər.
Beyin kötüyündən qarın boşluğuna qədər uzanan azan sinirini (vagus nerve) stimullaşdırmaq parasimpatik sinir sistemini aktivləşdirməyin bir yoludur. Nəfəs məşqləri bu siniri stimullaşdıra bilər. Tədqiqatlar göstərir ki, daha dəbdə olan bir yanaşma – soyuq terapiyası da bunu edə bilər. Kiçik bir araşdırmada elm adamları 25 nəfərin zehni riyazi hesablamalar apararkən davranışlarını müşahidə ediblər. On iki iştirakçı əvvəlcədən üzü soyuq suya salmağın məlum bir yolu olan azan sinirini stimullaşdırmaq üçün nəzərdə tutulmuş üzü soyudan maska taxıb. Komandanın 2022-ci ildə "Scientific Reports" jurnalında bildirdiyinə görə, onların stress hormonu olan kortizol səviyyələri maska taxmayanlara nisbətən daha az yüksəlib və baza səviyyəsinə daha tez qayıdıb.
Xumarlamaq və dərini barmaqlarla döyəcləmək kimi üsullar da parasimpatik sinir sistemini aktivləşdirir. Elm adamlarının keçən il "Physiology & Behavior" jurnalında bildirdiyinə görə, yavaş nəfəs almaqla yanaşı xumarlamaq ürək döyüntüləri arasındakı dəyişkənliyin ölçüsü olan ürək ritmi dəyişkənliyini artıra bilər. Yüksək ürək ritmi dəyişkənliyi yaxşı tənzimlənən sinir sisteminin göstəricisidir. Takomadakı (Vaşinqton ştatı) Puget Sound Universitetindən fizioterapevt Karin Stirin sözlərinə görə, bu, "bədəninizin daxildə özü ilə daha az mübarizə apardığını" və stress ilə rahatlıq arasında rahat şəkildə keçid etdiyini bildirir.
Digər tərəfdən, 2025-ci ildə aparılan bir araşdırma icmalında iddia edilir ki, dərinin müəyyən nöqtələrinə barmaqlarla döyəcləmək sinirlərdən beyinə ötürülən və parasimpatik sinir sisteminə idarəni ələ almaq vaxtının çatdığını bildirən elektrokimyəvi siqnallar yarada bilər. Mövcud məlumatlar göstərir ki, döyəcləmə stress hormonu səviyyələrinin düşməsinə, eləcə də ürək döyüntüsü və qan təzyiqinin azalmasına səbəb ola bilər. Bu təcrübə həm də travmadan sonrakı stress pozuntusu (TSSP) kimi vəziyyətlərin müalicəsi olan Gözlə Hərəkətlərlə Duyarsızlaşdırma və Yenidən Emal (EMDR) terapiyasının bir elementidir.
Xülasə — davamını mənbədə oxuyun.
