Bir vulkan partladı, iki il sonra dünyada velosiped və Frankenşteyn peyda oldu

1816-cı ilin iyununda Nyu-İnqlenddə qar yağdı. İyulda göllər buz bağladı. Avqustda şaxta qalan taxılı da öldürdü. Amerikalılar o ili sonradan belə adlandırdılar: "Min səkkiz yüz on altı — donub öldüyümüz il".

Həmin yayın iki məhsulu var. Biri dünya ədəbiyyatının ən məşhur canavarıdır. Digəri velosipeddir. Hər ikisi bir vulkandan çıxıb.

1815-ci ilin aprelində İndoneziyada, Sumbava adasında Tambora dağı partladı. Bu, yazılı tarixdə qeydə alınmış ən güclü vulkan püskürməsidir. Dağ təxminən 100 kubkilometr maddəni atmosferə atdı və özü də min iki yüz metr alçaldı. Partlayışın səsi iki min kilometr uzaqdan eşidildi — o qədər uzaqdan ki, bəzi qarnizonlar bunu top atəşi sanıb döyüşə hazırlaşdı.

Kül tez çökür. Təhlükəli olan kül deyil, kükürd idi. Püskürmə stratosferə milyonlarla ton kükürd qazı qaldırdı, orada qaz kiçik damcılara çevrildi və planetin ətrafına nazik, görünməz bir güzgü çəkdi. Bu güzgü günəş işığının bir hissəsini geri qaytardı.

Nəticə cəmi yarım dərəcəlik soyuma idi. Yarım dərəcə az görünür. Amma yarım dərəcə bütün şimal yarımkürəsində əkin mövsümünün kənarını kəsməyə kifayət edir.

Avropada məhsul tamamilə batdı. 1816-cı və 1817-ci illər XIX əsrin ən ağır aclığı kimi qeyd olunur. İsveçrədə, Almaniyada, Fransada çörək qiyməti bir neçə dəfə qalxdı, İrlandiyada yağış on iki həftə dayanmadı, tif yayıldı. Çin və Hindistanda musson pozuldu.

İndi həmin yayın iki nəticəsinə baxaq.

Birincisi. 1816-cı ilin iyununda bir qrup ingilis Cenevrə gölünün sahilində villa kirayələmişdi. Yağış onları həftələrlə evdən çıxmağa qoymadı. Darıxmaqdan lord Bayron təklif etdi ki, hərə bir qorxu hekayəsi yazsın. Orada olanlardan biri on səkkiz yaşlı Meri Şelli idi. Onun yazdığı hekayə "Frankenşteyn" oldu. Başqa bir qonaq, həkim Con Polidori, "Vampir"i yazdı — müasir vampir obrazının ilk mətni. Qotik dəhşət janrının böyük hissəsi bir vulkanın yağışlı yayından doğulub.

İkincisi, və daha maraqlısı. Aclıq yalnız insanı vurmur. At yemi — yulaf — ilk itən şeylərdən oldu. Avropada atlar kütləvi şəkildə acından öldü, bir çoxu isə ət üçün kəsildi. At isə o dövrün yeganə nəqliyyat vasitəsi idi.

Almaniyada Karl fon Drays adlı bir baron buna baxıb sadə bir sual verdi: bəs insan heyvana ehtiyac qalmadan necə hərəkət edə bilər? 1817-ci ilin iyununda o, iki təkərli, pedalsız, ayaqla itələnən bir maşın sürdü. Adına Laufmaschine dedilər. Velosipedin əcdadı budur.

Yəni zəncir belədir: İndoneziyada bir dağ partlayır; bir il sonra Avropada taxıl bitmir; atlar ölür; və bir baron təkər üstündə getməyin yolunu axtarır. Bu gün dünyada təxminən bir milyard velosiped var.

Ən qəribə tərəfi isə odur ki, o vaxt heç kim səbəbi bilmirdi.

1816-cı ildə yaşayanlar niyə donduqlarını izah edə bilmirdilər. Günəş ləkələrini günahlandırdılar. Bəziləri Benjamin Franklinin ildırımötürənlərinin havanı pozduğunu iddia etdi. Çoxu bunu ilahi cəza saydı. İndoneziyada, on min kilometr uzaqda baş verən partlayışla Vermontdakı qarı birləşdirən heç bir xəbər şəbəkəsi yox idi. Əlaqə yalnız XX əsrdə, vulkan külünün buz təbəqələrindəki izləri oxunanda quruldu.

Bu, hekayənin əsl hissəsidir. Səbəb bir il əvvəl və yarım planet uzaqda idi — və görünmürdü. Bu gün eyni püskürmə baş versə, bir neçə saat ərzində peyk şəkli, kükürd ölçüsü və proqnoz olacaq. Fərq vulkanda deyil. Fərq bizim onu görə bilməyimizdədir.

Bir dağ partlayır və bir qız canavar haqqında roman yazır. Dünya beləcə işləyir — sadəcə biz bağlantıları çox gec görürük.