Öləndə nə baş verir

Ateist mühəndis babam vəfat edəndə, ateist mühəndis nənəm yarım əsrlik birgə həyat və sevgi ilə dolu olan xəstəxana çarpayısındakı cəsədinin üzərinə əyildi, onun inadkar və həssas zəkasının məskunlaşdığı kəlləni ovcunda tutdu və halojen işıqlarla dolu efirə pıçıldadı:

İnancımız nə olursa olsun, ağlın bu məna axtaran oyuncaqları, maddi sonun anı gəlib çatdıqda, biz — anın və maddənin məxluqları — içimizdəki düşüncə və hiss kainatı kimi incə bir şeyin necə yoxluğa qarışa biləcəyini sadəcə dərk edə bilmirik.

Ölməyin varlıqla bağlı şansımızın bir nişanəsi olduğunu anlasaq belə, bizi yaradan kainata qaytarılmalı olan, borc alınmış ulduz tozu olduğumuzu — ulduzları yavaş-yavaş enerjilərini tükədərək saf fəza-zamanın soyuq və sərt qaranlığını buraxan və özü də yoxluğa doğru sürüklənən bir kainat olduğumuzu anlasaq belə, bədən məhvə doğru sürükləndikcə bu anlayış narahat və cisimsiz bir abstraksiyaya çevrilir. Elektrik impulsları və maddənin zamansal qarşılıqlı təsirləri ilə canlanan sonlu ağıllarımız, zamansız və sonsuz bir cansızlığı — varlığın fövqündəki boşluğu sadəcə qavraya bilmir.

Hətta bu qədər ziddiyyəti özündə cəmləyə bilən Volt Uitmen belə boşluğu qavraya bilmədi. Gənc bir insan olaraq, “hər bir atomun mənə aid olduğu kimi sənə də aid olduğu” barədə zamansız bəyanatında ortaq maddiliyimizə ehtiram göstərərkən, “bədənim və faniliyim haqqında şeirlər yazacağam” deyə söz verdi. Öz atomlarını bir gün otlu torpağa qaytararkən “məzarların kəsilməmiş saçı” olmağı gözləmək, həyatının parlaq dövründən baxanda asan idi.

Lakin sonra, qocalıb taqətdən düşdükcə o gün yaxınlaşdıqda, “bədənin və ruhun şairi” qəflətən atomik mənliyinin tamamilə dağılmasını dərk edə bilmədi, qəflətən “sizin dağılma adlandırdığınız şeyə gülməyə” başladı.

Və sonra o, həqiqətən də dağıldı, bizə öz ölməz misralarını miras qoydu; hissəcikləri gəncliyin və sağlamlığın elektrik birliyi ilə oxuduğu zaman qələmə alınmış, ətli barmaqları ilə elementar bir həqiqətin zəif konturunu cızan misralar: “Həyatı canlandıran nədirsə, ölümü də o canlandırır.”