“Dünya palçıqla ləzzətlidir” yazmışdı e.e. cummings və bu, hələ heç nə idi. Bildiyimiz həyat əslində palçıqdan asılıdır. Uşaqları çölə çıxarmaq və Yer kürəsi ilə daha çox əlaqələndirmək üçün bir cəhd olan Beynəlxalq Palçıq Günü hər kəs üçün bir bayram olmalıdır. Çünki dəniz bentik ekoloqu Stephen S. Hale-in dediyi kimi, “dünyanın hər yerindəki gölməçələrdə, göllərdə, bataqlıqlarda, şoranlıqlarda, estuarlarda və okeanlarda” tapılan palçıqlı çöküntülərin içindəki mikroblar, daha dəqiq desək, palçıq olmasaydı, biz çarəsiz vəziyyətdə qalardıq (və ya Yer kürəsi evimiz olmazdı).
1970-ci ildə, ilk Yer Günündə ekoloq Edward Deevey yazırdı ki, “müəyyən vacib mikroorqanizmlərin əsas yaşayış yeri olan palçıq, bu planetin iqtisadiyyatı üçün su qədər vacibdir”. O, şişirtmirdi. Yarım əsr sonra Deevey-in işinə şərh verən Hale yazır: “Palçıqlı yaşayış yerlərinin ekosistemlər və insan rifahı üçün nə üçün vacib olduğu daha da aydınlaşdı”.
Hər kəs palçığı görəndə onu tanıyır, lakin bir xatırlatma edək: palçıqlar lil, çöküntü və daha kiçik gil hissəciklərindən, sudan və 3–5% üzvi maddədən ibarətdir. Palçıq çirklidir, yapışqandır, özlülüdür və tiksotropikdir, yəni fiziki olaraq tərpədildikdə daha axıcı olur. Bu sonuncu xüsusiyyət içərisində titrəyərək hərəkət edən qurdlar və ikitaylılar üçün əladır, lakin zəlzələlər zamanı lil və gilin sürüşərək torpaq sürüşmələrinə səbəb olması baxımından o qədər də yaxşı deyil.
Su ilə doymuş palçıq qarışığında, xüsusən də bataqlığın dərinliklərinə getdikcə oksigen üçün çox az yer qalır. Məhz bu palçıqlı anoksik (oksigensiz) zonada mikroblar inkişaf edir. “Bizə heç bir pis qoxulu oksigen lazım deyil” şüarı, biosferin görünməyən və qiyməti az bilinən kiçik hərəkətverici qüvvələri olan bu çalışqan anaerob bakteriyaların devizi ola bilər. Onlar həm də Yer kürəsinin tarixində əhəmiyyətlidirlər, çünki həyat anoksik mühitdə başlayıb—oksigen məşhur şəkildə ilk fitoplanktonların, yosunların, sianobakteriyaların və bitkilərin tullantı məhsulu olmuşdur.
Hale palçığın möcüzələrinin uzun siyahısına palçıqdakı mikroorqanizmlərin kimyəvi funksiyaları ilə başlayır. Bunlar “üzvi materialı bitki fotosintezi üçün qida maddələrinə çevirmək”; “karbon, azot, fosfor və kükürdün qlobal biogeokimyəvi dövranını idarə etmək”; karbonu sekvestrasiya etmək (təcrid etmək) və nitrat gübrələrini zərərsiz azot qazına çevirərək evtrofikasiyanı azaltmağa kömək etmək üçün çalışırlar. Yer/həyat sisteminin belə fundamental hissələrini “ekoloji xidmətlər” adlandırmaq yumşaq desək, azdır.
Mikroblardan əlavə, palçıqlı düzənliklər, manqrov meşələri və şoranlıqlar sahilləri eroziyadan və fırtına dalğalarından qorumağa kömək edir. Çox az sayda iri orqanizm (qurdlar və molyusklar istisna olmaqla) palçıqda yaşaya bildiyi üçün, palçıq su hövzələrinin dibindəki laylı çöküntüləri araşdıraraq keçmiş iqlimləri öyrənmək üçün əla bir vasitədir.
Xülasə — davamını mənbədə oxuyun.
