Stoik üçün zehni rahatlığın açarı: Seneka narahatlığa qarşı antidot haqqında

“Həqiqət budur ki, biz həyat haqqında o qədər az bilirik ki, əslində nəyin xoş, nəyin isə pis xəbər olduğunu belə müəyyən edə bilmirik”, - deyə Kurt Vonnequt hekayələrin formaları haqqında məşhur mühazirəsində Hamlet haqqında danışarkən qeyd edirdi. Alan Uots bir nəsil əvvəl qazanc və ya itki baxımından düşünməməyi öyrənməyin vacibliyini vurğuladığı ayıq-sayıq əsərində yazırdı: “Təbiətin bütün prosesi böyük bir mürəkkəbliyə malik vahid bir prosesdir və onun içində baş verən hər hansı bir hadisənin yaxşı, yoxsa pis olduğunu söyləmək həqiqətən qeyri-mümkündür”. Buna baxmayaraq, çoxumuz günlərimizin böyük hissəsini mənfi hesab etdiyimiz hadisələrin ehtimalı, yəni “pis xəbər” kimi qəbul etdiyimiz şeylərin doğurduğu potensial itkilər barədə narahatlıq keçirməklə sərf edirik. 1930-cu illərdə bir keşiş narahatlığı beş kateqoriyaya bölmüşdü; bunlardan dördü xəyali, beşincisi isə “real əsası olan narahatlıqlar” idi ki, bu da “ümumi narahatlığın bəlkə də 8%-ni” təşkil edirdi.

İnsanın bu meylindən sui-istifadə edən iyirmi dörd saatlıq xəbər dövrü şübhəsiz ki, problemi daha da ağırlaşdırıb və 8%-i 98% kimi göstərib. Lakin reallığın bu cür təhrif olunmasının kökündə elə bir qədim zehni meyl dayanır ki, o, bizim psixologiyamıza o qədər dərindən hopub ki, xarici hadisələrdən asılı olmayaraq mövcuddur. Birinci əsrin böyük Roma filosofu Seneka, dostu Lusili Juniora yazdığı və sonradan “Stoikdən məktublar” (ictimai kitabxana) adı ilə nəşr olunan məktublarında bu meyli və onun yeganə real çarəsini qeyri-adi bir dərinliklə araşdırmışdı. Bu, bizə Senekanın əsl və saxta dostluq, həmçinin qorxunu dəf etmək üçün zehni intizam haqqındakı fikirlərini bəxş edən zamansız bir müdriklik xəzinəsidir.

Seneka “Əsassız qorxular haqqında” adlı on üçüncü məktubunda yazır:

Bizi əzməkdən çox, qorxutmağa meylli olan şeylər daha çoxdur; biz reallıqdan çox, təxəyyülümüzdə əziyyət çəkirik.

İnsanın xəyali fəlakətlərə hazırlaşmaq kimi özünə zərər verən və yorucu vərdişinə diqqət çəkən Seneka gənc dostuna belə məsləhət görür:

Sizə məsləhətim budur ki, böhran gəlməmişdən əvvəl bədbəxt olmayasınız; çünki ola bilər ki, təhdid edirmiş kimi qarşısında saraldığınız təhlükələr heç vaxt başınıza gəlməsin; onlar hələ ki, baş verməyib.