T. Rex haqqında anlayışımızı əbədi dəyişdirən beş kəşf: İsti qan dövranından dodaqlara

Heç bir dinozavr kollektiv təxəyyülümüzü Tyrannosaurus rex qədər alovlandırmır. 1905-ci ildə adlandırıldığı gündən bəri, bu Təbaşir dövrü yırtıcısı ictimai heyranlığın, kino ulduzluğunun və intensiv elmi tədqiqatların mövzusu olmuşdur. Onilliklər ərzində aparılan araşdırmalar və müzakirələr bu məşhur yırtıcının nə yediyindən tutmuş yerimə sürətinə, bədən istiliyinə, sosial həyatına və bədən örtüyünə qədər hər şeyi araşdırıb.

London Universitet Kollecinin paleontoloqu Kassius Morrison deyir: "XX əsrin əvvəllərində, Tyrannosaurus rex ilk dəfə kəşf edildikdə, yavaş dinozavrların üstünlük təşkil etdiyi və sanki davamlı döyüşlərlə məşğul olduğu böyük və vəhşi bir dünya anlayışı var idi". Lakin nəhəng, daim ac T. rex-in ilkin obrazı o vaxtdan bəri digər nəhəng, ətyeyən dinozavrların əksəriyyətindən çox fərqli bir yırtıcıya çevrilib.

T. rex əvvəlcə qədim bataqlıqların yavaş hərəkət edən, quyruğunu sürüyən dəhşəti kimi təsəvvür edilirdi və epik, qanlı döyüşlərdə Triceratops ilə üz-üzə gəlirdi. İndi isə tanıdığımız və sevdiyimiz T. rex-in qədim ekosistemində kritik rol oynayan, saf və yaralı ot yeyən heyvanlarla qidalanan, eyni zamanda ovlamaq üçün çox böyük olan yetkin Triceratops və Edmontosaurus cəsədlərini təmizləyən isti qanlı, bəlkə də lələkli bir yırtıcı olduğu başa düşülür.

Bu dəyişiklik bir anda baş vermədi, lakin kəşfdən kəşfə tədricən bir araya gətirildi. Budur, tiran kərtənkələnin daim dəyişən obrazına töhfə verən beş tapıntı.

T. rex-in kiçik qolları dinozavrın adı qədər qədim bir sirr idi. 1905-ci ildə Tyrannosaurus rex adını verən məqalədə də bu yırtıcının ön ətraflarının təəccüblü dərəcədə cılız olduğu qeyd edilmişdi. Bir alim irəli sürmüşdü ki, bu ətraflar ovun tutulmasında heç bir kömək etməyəcəyi üçün, bəlkə də onlar yalnız cütləşmə zamanı bir T. rex-in digərinə yapışmasına kömək etmək üçün faydalı idi. Lakin heç kim bunu dəqiq bilmirdi. T. rex-in və əlaqəli tiranozavrların cılız qolları eyni zamanda həm bir tapmacaya, həm də bir zarafata çevrildi, sanki kiçik, iki barmaqlı qollar burnundan quyruğuna qədər böyük və möhkəm olan bir heyvanla ziddiyyət təşkil edirdi.

Paleontoloqlar əvvəlcə T. rex-in hər bir qısa ön qolunda, Allosaurus kimi daha erkən yırtıcılara uyğun olaraq üç barmağı olduğunu düşünürdülər. Onların yırtıcının əli və ya pəncələri haqqında fosil sübutları yox idi. Lakin Kanadada Gorgosaurus kimi daha yaxın qohum dinozavrların iki pəncə ilə tapılmasından sonra mütəxəssislər T. rex-in də iki barmağı olması lazım olduğunu anladılar. Bunu təsdiqləyən T. rex ön qol fosili 1988-ci ildə tapılıb.