Alman dilində “doppelgänger” sözünün əksini ifadə edən, yəni sirli və qəribə bir əkiz deyil, insanın nifrət etdiyi hər şeyin təcəssümü olan və insanın da nifrət etdiyi hər şeyi özündə cəmləşdirən gizli rəqib mənasını verən bir söz varmı? Əgər varsa, Bertolt Brext bu rolu Vladimir Nabokov üçün mükəmməl şəkildə yerinə yetirə bilərdi. Eyni şəhərdə, eyni vaxtda yaşayan iki bir-birindən fərqli yazıçı təsəvvür etmək çətindir. Nabokov itirilmiş aristokratik keçmişə can atdığı halda, Brext məzlumların öz istismarçılarına qarşı nəhayət qələbə çalacağı proletar gələcəyini fəal şəkildə müdafiə edirdi. Nabokov öz siyasi baxışlarını (əgər varsa) gizli saxladığı halda, Brext onları açıq-aşkar nümayiş etdirirdi – daha doğrusu, tamaşaçılarının gözünə soxduğu plakatlarda əks etdirirdi.
1898-ci ildə Auqsburqda anadan olan Brext Nabokovdan cəmi bir yaş böyük idi, ona görə də gəncliklərinin iki həlledici hadisəsi olan Böyük Müharibə və Rus İnqilabı zamanı onlar təxminən eyni yaşda idilər. Nabokov üçün birincisi əsasən uzaqdan baş verən vacib bir tarixi hadisə, ikincisi isə daimi bir faciə idi; Brext üçün isə vəziyyət demək olar ki, tamamilə əksinə idi. Rəsmi partiya üzvü olmasa da, Brextin sovet inqilabi hərəkatına rəğbət bəslədiyi məlum idi və o, bu sinfi rəğbəti əsərlərinin çoxunda büruzə verirdi. Bununla belə, solçu siyasi baxışları ona estetik məsələlərlə maraqlanmağa mane olmurdu. Nabokov kimi, o da əsasən şair kimi fəaliyyətə başlamışdı və ironik olaraq, onun bu sahədəki ömürlük səyləri alman ədəbiyyatı üçün Nabokovun ruslar üçün etdiyi erkən poetik cəhdlərdən qat-qat daha mənalı oldu.
Lakin Brext nə öz dövrünün Berlinində, nə də dünyada şair kimi tanındı. Onun taleyi dramaturq və teatr əməkdaşı kimi, əvvəlcə dramaturji novator Ervin Piskator, sonra isə bəstəkar Kurt Vayl ilə birlikdə şöhrət qazanmaq idi. Xüsusilə, Brextin ani şöhrəti otuz yaşını keçdikdən qısa müddət sonra, Vayl ilə ikinci və ya üçüncü əməkdaşlığı olan “Üçquruşlu opera” 31 avqust 1928-ci ildə “Theater am Schiffbauerdamm”da səhnəyə qoyulduqda gəldi.
Əsərin özündən sonrakı dünyaya göstərdiyi dərin təsir... o qədər genişmiqyaslı olub ki, onu yenidən görmək və ya eşitmək imkanını tamamilə məhv edib.
Bəzi tənqidçilər və bir neçə tamaşaçı əvvəlcə bu qəribə hibriddən – nə opera, nə pyes, nə yüksək sənət, nə ucuz əyləncə, nə satira, nə də birbaşa siyasi şərh, bunların hamısının qəribə bir qarışığı – təəccüblənsələr də, tamaşa tezliklə böyük uğur kimi qəbul edildi. “Berliner Zeitung am Mittag” qəzetinin mədəniyyət müxbiri kimi Billi Uaylder 22 oktyabr 1928-ci ildə “Üçquruşlu opera”nın əllinci tamaşasına baxışı haqqında bir məqalə dərc etdi və burada qeyd etdi ki, “operanın davamlı cazibəsi kəskin zəka və sosial tənqidin vəhdətindən irəli gəlir”. O, haqlı olaraq qeyd edirdi ki, “Kurt Vaylın musiqisi bu cazibənin böyük bir hissəsidir” və sözlərini belə yekunlaşdırırdı: “Bu əllinci tamaşada da birincisində olduğu qədər alqış var idi.”
Təxminən bir ay əvvəl estetik zövqü ilə seçilən qraf Harri Kessler də tamaşaya baxmışdı. O, 27 sentyabr tarixli gündəliyində yazırdı: “Axşam Brextin Vaylın musiqisi ilə “Üçquruşlu opera”sına baxdım. Piskator üslubunda sadə səhnələşdirmə və proletar vurğusu (apaşe tərzi) ilə maraqlı bir tamaşadır. Vaylın musiqisi cəlbedici və ifadəlidir, aktyorlar (Harald Paulsen, Roza Valetti və s.) isə əladır. Bu, mövsümün tamaşasıdır, həmişə biletlər satılıb qurtarır.”
Xülasə — davamını mənbədə oxuyun.
