APOE4 geni Altsheymer xəstəliyi üçün ən güclü ümumi genetik risk faktorudur. Lakin bu, tədqiqatçılar üçün hələ də bir qədər müəmmalıdır.
İndi yeni bir iş gen variantının öz "çirkli işini" necə gördüyünün bir yolunu təklif edir. Tədqiqatçıların sentyabrın 24-də "Cell" jurnalında bildirdiklərinə görə, o, qanı beyinə aparan və oradan gətirən həyati damar əlaqələri boyunca çapıq toxumasının yaranmasına təsir göstərir. Bu proses həm də beyində Altsheymer xəstəliyinin ilk əlamətlərindən biri hesab edilən amiloid-beta zülalının toplanmasına kömək edə bilər.
APOE4 bir alleldir; qan dövranında yağların daşınmasına kömək edən zülal istehsal edən APOE geninin üç bir qədər fərqli, ümumi formasından biridir. Bu variant Altsheymer xəstəliyi olan insanlar arasında geniş yayılıb. Nyu-Yorkdakı Mount Sinai-də yerləşən Icahn Tibb Məktəbinin neyroelm alimi Joel Blanchard deyir: "Əgər Altsheymer xəstəliyi olan 10 nəfərlik bir otağınız olsaydı və onlardan neçəsinin APOE4 allelinə sahib olduğunu soruşsaydınız, altısı belə olardı". Buna baxmayaraq, APOE4 daşıyıcısı olan bir çox insan heç vaxt demensiyaya səbəb olan bu xəstəliyə tutulmur, bu da tədqiqatçıları gen variantının beyni daha həssas etmək üçün əslində nə etdiyini anlamağa çalışmaq məcburiyyətində qoyur.
Bir ipucu bu riskə qarşı qeyri-adi dərəcədə davamlı görünən insanlardan gəldi. 2024-cü ildə tədqiqatçılar 3500-dən çox insanı, o cümlədən APOE4-ün iki nüsxəsini daşıyan, lakin Altsheymer xəstəliyinə tutulmayan bəzi şəxsləri müayinə etdilər. Genetik analiz göstərdi ki, onların DNT-sində mutasiya var və bu, onların qan damarlarında fibronektin adlı zülalın səviyyəsinin xeyli aşağı olması deməkdir; fibronektin yara sağalmasına kömək edən bir növ hüceyrəvi "super yapışqan"dır. Tədqiqatçılar təklif ediblər ki, həddindən artıq fibronektin beynin amiloid-betanı təmizləməsini çətinləşdirə bilər. Bu lövhələrin toplanması xəstəliyin əsas əlamətidir.
Bu nəticə Blanchard və həmkarlarını qan damarlarına daha yaxından baxmağa sövq etdi. Blanchard deyir: "Sahədə üstünlük təşkil edən fikir əsasən budur ki, Altsheymer xəstəliyi o qədər pisdir ki, qan damarları dağılır. Amma biz bu sualı vermək istədik: Bəlkə əksinədir?"
Blanchard və həmkarları insan beyni damarlarında gen ifadəsini — DNT-nin necə oxunduğunu və zülallara çevrildiyini — hüceyrə səviyyəsində xəritələyən bir atlas qurdular. Mövcud üç beyin xəritəsindən məlumatları birləşdirərək, onların atlası 220 nəfərdən götürülmüş 66 000 hüceyrəni təmsil edirdi. Komanda bu xəritənin APOE4-ün iki nüsxəsinə sahib olan insanlarda daha az zərərli gen variantları olanlarla müqayisədə necə fərqləndiyini araşdırdı.
Xülasə — davamını mənbədə oxuyun.
