29 yazar 25 başlıq və 51 entry
yenilə | gündəm | top

bayram məmmədov 5 yazarların paylaşmaq istədikləri musiqilər udinlər böyük çin səddi ramil səfərova qatil rövşən lənkəranskiyə qəhrəman deyən hümanist 3 mən zeynəbin itiyəm 3 the bicameral mind 2 adtapabilmedim aldus manutius the shining american sniper juba baghdadi sniper azərbaycan universitetləri nahardan sonra mürgüləmək 2 sözaltı sözlük hannibal rising gijdıllağ 4 məsləhətli filmlər hamının sevdiyi halda sevilməyən şeylər 4 jack dorsey diferensial tarif 2 richard moore the name of the wind synthwave dinşəmək vaporwave moussa sow 2 bazar günü evə gələn qonaq 2 agnes varda vr tony igy 2 sözaltı etiraf 3 osmanlıspor 2 40 satrap və çoban yüz ilin tənhalığı 8 dekabr 2016 qarabağ fiorentina oyunu 2 aforoz drone qanuni oğrular 3 ilqar məmmədov 3 gürcüstan vətəndaşlarının avropaya vizasız gediş qərarının qəbul olunması 3 epitaph greg lake 2 gürcüstan azərbaycanlıları korrupsiyaya qarşı mübarizə ədalət vəzirov 2 az bilinən azərbaycan sözləri seymur baycan seymur baycanın bəxtiyar vahabzadəyə savadsız səviyyəsiz deməsi batman nomenklatura kapitalizmi 2 məmur kapitalizmi ramil səfərov 3 batman year one ingilis dili 2 yazarların həyatdan çıxardığı dərslər yazarların hal hazırda dinlədikləri musiqilər beşiktaş yazarların favorit pornostarları işə yarayan internet saytları yazarların indi düşündükləri şey yevda abramov depressiya

alice munro


facebook twitter əjdaha lazımdı   googllalink

    1. kanadalı yazıçı. müasir qısa hekayə janrındakı ustalığına görə bu ilki ədəbiyyat üzrə nobel mükafatını almış qadın. qısa hekayəyə böyük şeylər sığdırmaq daha çətindir*.
    kanadalı tənqidçilər onu "bizim çexovumuz" adlandırırmış.
    2. anladığım qədərilə indiki oğlanlar çox tez boşalır demək istəyib subliminal olaraq.
    3. azərbaycan dilinə ilk dəfə olaraq tərcümə olunmuş yazıçı. Tərcümə olunan əsər "Əziz həyat" hekayəsi, tərcümə edən svetlana turan. əla və türklər demiş, etkileyici hekayədir. biraz uzundur, amma oxumağınız məsləhətdir.



    --sitat--

    Uşaqlıqda mən uzun bir yolun qurtaracağında yaşayırdım, ya da o yol, sadəcə, mənə çox uzun gəlirdi. ibtidai məktəbdən, sonra isə orta məktəbdən evə qayıtdıqda mənim arxamda öz səs-küyü, səkiləri və gecələr yanan fənərləri ilə əsl qəsəbə qalırdı. Meytlənd çayı üzərindəki iki körpü şəhərin sonunda yerləşir və onu tamamlayırdı: biri maşınların narahat hərəkət etdiyi, bəzən hansının kənara çəkilib, hansının sürməli olduğu davaları ilə yadda qalan ensiz dəmir körpü, digəri isə taxtalarından bəzilərinin olmadığı və insanın düz parlaq, sürətlə axan çayın içinə həmin dəliklərdən baxa bildiyi piyadalar üçün nəzərdə tutulmuş taxta körpü. Taxta körpünün bu xüsusiyyəti mənim xoşuma gəlirdi, amma boş yerlərə tez-tez yeni taxta qoyurdular.

    Bundan başqa, çox da dərin olmayan vadi də vardı ki, orada yerləşən bir cüt sınıq-salxaq evi hər yaz su basırdı, oranın sakinləri isə – qəribə adamlar – yenə də həmin evlərə qayıdır və orada yaşamağa davam edirdilər. Bir körpü də ensiz, amma insanın asanlıqla boğulacağı dərinlikdə olan dəyirman novunun üzərində idi. Ondan o yana yol iki yerə ayrılırdı, biri cənuba doğru, təpəyə sarı gedir, çayın üstündən aşıb əsl magistral yola çevrilirdi, digəri isə əvvəllər yarmarka təşkil olunan yerlərin eniş-yoxuşundan keçərək qərbə doğru burulurdu.

    Qərbə gedən yol mənimdi.

    Şimala aparan bir yol da uzanırdı, onun qısa da olsa, əsl səkisi var idi və kənarında şəhər evləri kimi yanaşı duran bir neçə ev yerləşirdi. Onların pəncərələrindən birindən asılmış “Salada çayı” yazısı orada bir vaxtlar ərzaq dükanının olmasından xəbər verirdi. Bundan əlavə, orada həyatımın iki ilini keçirdiyim və bir daha görmək istəmədiyim məktəb də vardı. Həmin illərdən sonra anam atamı yola gətirdi ki, o, qəsəbədə köhnə anbar alsın və bu səbəbdən qəsəbəyə vergi ödəsin, o zaman mən qəsəbə məktəbinə gedə bilərdim. Lakin aydın oldu ki, anamın atamı yola gətirməsinə ehtiyac yox imiş, çünki qəsəbə məktəbinə gedəcəyim elə həmin il, həmin ay Almaniya ilə müharibə başladı.

    Sanki bir sehr baş verdi və köhnə məktəbdə güllələr mənim qəlyanaltımı darmadağın etdikdən, mənim özümü dəhşətli dərəcədə qorxutduqdan sonra, lakin hələ də heç kəsin bu səs-küydən bir nəticə çıxara bilmədiyi bir vaxtda, bir otağı və bir müəllimi olan məktəb ortadan bölündü. Ola bilsin ki, o, böyük tənəffüs zamanı qapını bağlamağı unutmuşdu. Məlum oldu ki, məni adətən ritorik suallarla qorxutmağa çalışan oğlanlar, onların böyük qardaşları orduya getdikləri üçün işə düzəlməyə ürəkdən razı imişlər. Bilmirəm, o vaxtdan bəri məktəb ayaqyoluları düzəlib, ya yox, amma həmin vaxt onlardan daha dəhşətli bir şey görməmişdim. Əlbəttə, biz öz evimizdə də həyətdə yerləşən ayaqyoluna gedirdik, ancaq ora çox təmiz idi, hətta yeri linoleumla döşənmişdi. Həmin məktəbdə ya belə yerə nifrət dolu münasibət, ya da başqa bir səbəbdən heç kəsi o dərə maraqlandırmırdı. Əslində, mənim üçün heç qəsəbə məktəbində də asan deyildi, çünki məndən başqa, hamı bir-birini birinci sinifdən tanıyırdı, üstəlik, mənim bilmədiyim çox şey vardı, lakin yeni məktəbimin tərtəmiz oturacaqlarını görmək və ayaqyolunun unitazında axan suyun şırıltısını eşitmək çox xoş idi.

    ibtidai məktəbdəykən bir qızla dost oldum. Diana adlandıracağım həmin qız mənim o məktəbdə təhsil aldığım ikinci ildə sinfimizə gəldi. Mənimlə, demək olar ki, yaşıd idi, səkisi olan o evlərdən birində yaşayırdı. Bir gün o məndən Haylənd flinq rəqsini edə bilib-bilmədiyimi soruşdu, mən bacarmadığımı dedikdə o mənə həmin rəqsi öyrətməyi təklif etdi. Bu məqsədlə biz dərsdən sonra onların evinə getdik. Anası öldüyü üçün o, nənə və babasının yanına köçüb gəlmişdi. Haylənd rəqsini öyrənməkdən ötrü o mənə taqqıldayan ayaqqabıların lazım olduğunu dedi, təbii ki, mənim elə ayaqqabım yoxdu, ancaq bizim ayaq ölçülərimiz, demək olar ki, eyni olduğundan o mənə dərs keçməyə çalışan vaxt onun ayaqqabılarını geyinə bilərdim. Bir az məşq etdikdən sonra biz susadıq və onun nənəsi bizə su verdi, lakin su, eynilə məktəbdəki kimi, bellə qazılmış quyudan çıxan çirkli su idi. Mən ona evimizdə qazma quyudan daha təmiz suyun çıxarılmasından danışdım, nənəsi qətiyyən incimədən elə bir quyuya sahib olmağı istədiyini dedi.

    Amma çox keçmədən məni məktəbdə tapmayıb harada olduğumu öyrənən anam gəlib çıxdı. O, maşının siqnalını basaraq məni səslədi və Diananın nənəsinin dostyana əl yelləməsinə heç bir reaksiya vermədi. Anam elə də tez-tez maşın sürməzdi, əgər sürərdisə də, demək ki, onu əsəbiləşdirəcək bir şey baş vermişdi. Yolda o mənə həmin evə bir daha girməyi qadağan etdiyini dedi. (Bu qadağaya əməl etmək elə də çətin olmadı, çünki bir neçə gün sonra Diana daha məktəbdə görünmədi – onu harasa göndərmişdilər.) Mən anama Diananın anasının öldüyünü dedikdə o bundan xəbərdar olduğunu bildirdi. Ona Haylənd flinqi haqqında danışdım, lakin o dedi ki, mən bunu nə vaxtsa başqa bir yerdə öyrənə bilərəm, amma o evdə yox.

    Həmin vaxt mən bilmirdim ki, Diananın anası fahişə imiş və o, fahişələrin tutulduğu hansısa xəstəlikdən ölüb. O arzu edibmiş ki, öz yurdunda basdırılsın, kilsəmizin rəhbəri də onun bu arzusunu yerinə yetirmişdi. Onun bu qərarının üstündə mübahisələr başlamışdı. Bəziləri elə hesab edirdilər ki, o bunu etməyə də bilərdi, ancaq anam onun düz hərəkət etdiyini düşünürdü.

    Günahın bədəli ölümdür.

    O bunu mənə çox sonra dedi, bəlkə də, bu mənə çox sonra imiş kimi görünürdü, özü də bunu elə bir vaxtda dedi ki, həmin vaxt o nə deyərsə-desin, onun söylədiklərinə nifrət edirdim, əsasən də, o əsməcəli, hətta həyəcanlı, günahlandırıcı, əvvəlcədən planlaşdırılmış olsa da, olmasa da, getdikcə daha tez-tez istifadə etdiyi titrək səslə danışdıqda.

    Mən Diananın nənəsinə vaxtaşırı baş çəkirdim. O məni həmişə qırışlı təbəssümlə qarşılayardı. Mənim məktəbə davam etməyimi təqdir edirdi, bu haqda Dianaya da xəbər vermişdi. O da – çıxıb getdiyi yerdə - mənim qədər olmasa da, daha bir müddət təhsilini davam etdirmişdi. Nənəsinin dediyinə görə, o, sonradan Torontoda restoranların birində özünə iş tapmışdı və üzərində parlaq daşlar olan forma geyinirdi. Həmin vaxt mən oranın həm də parlaq daşlı paltarın soyunulan yer olduğunu anlayacaq qədər böyük idim.

    Mənim məktəbdə uzun müddət təhsil aldığımı düşünən təkcə o deyildi. Evə gedən yolun üstündə qəsəbədəkindən fərqli olaraq, bir-birindən bir qədər aralı yerləşən evlər vardı, ancaq onlar mülkiyyət baxımından elə də qiymətli deyildilər. Onlardan biri təpəciyin üstündə tikilmişdi və Birinci Dünya Müharibəsinin təkqollu veteranı Veyti Sritsə məxsus idi. O, qoyun saxlayırdı. Evli idi, mən onun arvadını bircə dəfə - o, nasosun yanında dayanıb su qabını su ilə doldurarkən görmüşdüm. Veyti mənim məktəbdə neçə il oxuduğum və imtahanlarımı verib başa çıxmadığım üçün hələ də oxumağa davam etməyim barəsində zarafat etməyi xoşlayırdı.

    Mən onun zarafatlarını təbəssümlə qarşılayaraq özümü o, düz deyirmiş kimi aparırdım. Onun, əslində, hansı fikirdə olduğunu bilmirdim. Yolüstü tanıdığın insanlar haqqında, onların da sənin barəndə bundan artığını bilməsi mümkün deyil. Sən salamlaşırsan, onlar da salamını alır, hava haqqında bir-iki söz deyirsiz, maşınları varsa, sizi getdiyiniz yerə qədər aparırlar, vəssalam. Bura hamının bir-birinin evini içini özününkü qədər yaxşı tanıdığı və hamının yaşayışının yuxarı-aşağı eyni olması ilə səciyyələnən əsl kənd kimi deyildi.

    Mən istənilən bir şagirdin orta məktəbi bitirmək üçün keçdiyi tam beş sinfi oxumuşdum, bundan daha artıq deyil. Lakin bunu çox az sayda şagird etmişdi. Heç kəs gözləmirdi ki, doqquzuncu sinfə başlayanların hamısı başını biliklə doldurub düz on üçüncü sinfə qədər oxusun. Uşaqlardan bəziləri özünə günün yarısını əhatə edən iş tapmışdılar, onlardan bir qismi sonradan bütün günlük işə çevrildi. Qızlardan bir çoxu ərə gedib uşaq doğdular. On üçüncü sinifdə sinfin ancaq dörddə biri qalmışdı, bu mərhələdə savad, ciddi nailiyyət, ya da sadəcə, gələcəkdə başına nə gələcəyindən asılı olmayaraq, bir növ açıq-aşkar təcrübəsizlik əldə etmiş olurdun.

    Mənə elə gəlirdi ki, nəinki birinci sinif, hətta doqquzuncu sinifdə birlikdə oxuduğum yoldaşlarımdan bir ömür aralı düşmüşdüm.

    Mən döşəməni təmizləmək üçün Elektrolüksü çıxardıqda bizim nahar otağının küncündəki bir şey məni həmişə təəccüb içində qoyurdu. Bunun nə olduğunu bilirdim – içində qolf çubuqları və topları olan lap yeni kimi görünən qolf çantası. Mənə, sadəcə, maraqlı idi ki, onun bizim evdə nə işi vardı. Mənim oyunun özü haqqında təsəvvürüm olmasa da, onu oynayan insanlar haqqında öz düşüncələrim vardı. Həmin adamlar mənim atamın sviterlərindən geyinmirdilər, hərçənd atam qəsəbəyə gedərkən əyninə başqalarından fərqli olaraq, daha yaxşı şalvar geyinərdi. Mən, müəyyən dərəcədə, anamı idman geyimində, boğazına şərf dolamış halda təsəvvür edə bilirdim, ancaq onun topa vuraraq onu dəliyə salmasını yox. Əminəm ki, belə bir yüngül hərəkət onluq deyildi.

    Bəlkə də, o nə vaxtsa fərqli fikirlərə sahib imiş. Ola bilsin, düşünürmüş ki, özü də, atam da bir qədər dəyişiləcək, asudə vaxt keçirməyi sevəcək insanlar olacaqlar. Qolf. Şam yeməyi partiləri. Bəlkə də, özünü əmin edib ki, qarşısında heç bir sərhəd yoxdur. O yaşadığı çöllük Kanada Qalxanında yerləşən fermadan - atamın gəldiyi fermadan daha ümidsiz bir yer – canını qurtarıb hətta öz yaxınlarını belə rahatsız edəcək dərəcədə qəribə tərzdə danışan məktəb müəlliməsi olmağa nail ola bilmişdi. Bəlkə də, ona elə gəlirdi ki, bu qədər cəhddən sonra o, istənilən yerdə yaxşı qarşılanacaq.

    Atamın düşüncələri isə bir az başqaydı. O heç vaxt elə fikirləşməyib ki, qəsəbə, ya şəhər adamları ondan daha yaxşıdırlar. Onun fikrincə, onlar özləri haqqında belə fikirdə idilər. Və o onlara bunu hiss etmək fürsətini heç vaxt vermirdi.

    Deyəsən, qolf məsələsində məhz atam qalib gəlmişdi.

    O, valideynlərinin onların sadə fermalarına sahib çıxmasını gözləmələri ilə qane olmamışdı. Onunla anam öz el-obalarını tərk edib qəsəbə yaxınlığındakı yolun qurtaracağında yerləşən bu torpaq sahəsini əldə etdikdə onların fikrində gümüşü xəzli tülkü və norka saxlayaraq varlanmaq idi. Gənc vaxtı atam ferma işlərinə kömək etmək, ya da orta məktəbi bitirmək əvəzinə, tələ qurmaqla özünü daha xoşbəxt hiss edirdi. Bu ideya onun ağlına gələndə onu həyata keçirmək niyyətinə düşdü, atam həyatı boyunca bu işi görəcəyini düşünürdü. O öz yığdığı bütün pulları və anamın müəllimlik fəaliyyəti ilə qazandığını bu işə qoydular. O, heyvanların yaşayacağı damları tikdi, onların əsir həyatını əhatə edəcək dəmir torlar çəkdi. Yonca tarlası və inəklərimizin, həm də tülkülərə yem olacaq qoca atlarımızın otarılması üçün kifayət qədər yer olan beş akrlıq torpaq sahəmizin ölçüsü kifayət qədər böyük idi. Otlaq düz çaya qədər uzanırdı və ona on iki qarağac öz kölgəsini salırdı.

    Ağlım kəsən vaxtdan orada xeyli heyvan öldürüldüyünü görürdüm. Atlar ətə çevrilir, xəzli heyvanlardan isə hər payız yalnız bala verənlər qalırdı. Lakin mən buna alışmışdım və özümü hər şeydən xəbərsizmişəm kimi aparırdım, çox vaxt sevdiyim kitablar olan “Yaşıl mezoninlərdən olan Anna”, “Gümüş kolun xışıltısı”ndan olan bəzi səhnələri gözümün önünə gətirirdim. Bu işdə mənə qarağacların otlağa və çaya düşən kölgəsi, otlağın sahilindən qalxan yaz, ölümə məhkum atlara, inəklərə və mənə su verən çay və tapdığım bir nağara kömək edirdi. Ətrafda həmişə təzə təzək vardı, lakin mən bunu, lap yaşıl mezoninlərdən olan Annanın edəcəyi kimi, görməməyə çalışırdım.

    Həmin dövrdə mən atama kömək etməyə məcbur idim, çünki qardaşım hələ kömək edəcək qədər böyük deyildi. Mən tövlələri bir-bir gəzir, heyvanların su qablarını təmizləyir və onları təzə su ilə doldururdum. Bu işdən xoşum gəlirdi. işin vacibliyi, əsas da tez-tez tənha qala bilməyim xoşuma gəlirdi. Daha sonralar mən evdə qalıb anama kömək etməli olurdum, həmin vaxt acıqlı olur və atmacalı sözlər deyirdim. Bunun adı etiraz etməkdi. Anam deyirdi ki, mən onun duyğularını incidirəm və nəticədə, o, anbara gedib atama məndən şikayət edirdi. Atam da işinə məcburən ara verməli olub məni kəmərilə döyərdi. Hər dəfə belə olduqdan sonra mən öz yatağımda göz yaşları içində uzanıb qaçmaq haqqında planlar qurardım. Lakin həyatımın o dövrü də ötüb keçdi və mən asan idarə olunan, hətta qəsəbədə, məktəbdə baş verən hadisələri öz təbirimcə nəql edən şən bir qıza çevrildim.

    Evimiz kifayət qədər böyük idi. Biz onun dəqiq tikildiyi tarixi bilməsək də, onun yaşının bir əsrdən az olacağını düşünürdük. indi yoxa çıxmış Bodmin adlanan yerə 1858-ci ildə ilk sakin ayaq basmış, özünə qayıq düzəldərək çayla üzüaşağı gəlmiş və torpağı ağaclardan təmizləmişdi, sonra həmin yer bötüv bir kəndə çevrilmişdi. Əvvəlki kəndin taxta-şalban zavodu, mehmanxanası, üç kilsəsi və mənim ilk əvvəl getdiyim, çox qorxduğum həmin o məktəbi vardı. Sonradan çayın üzərindən körpü atıldı, bundan sonra insanlar arasında çayın o üzündə, daha hündür yerdə yaşamağın necə rahat olacağı düşüncəsi baş alıb getdi. Bununla da əvvəlki kənd ayrılaraq bəhs etdiyim özünəməxsus bir yarı-kəndə çevrildi.

    Bizim evimiz kəndin ilk tikilən evlərindən ola bilməzdi, çünki kərpiclə örtülmüşdü, ilk evlər isə tamamilə taxtadan olmuşdular, ancaq yəqin ki, elə də gec tikilməmişdi. Evin arxası kəndə tərəf idi, ön tərəfi isə qərb istiqamətində üzüaşağı uzanan tarlalardan çayın Böyük Burma adlanan görünməz qalan burulmasına sarı idi. Çayın o biri sahilində həmişəyaşıl ağaclar, uzaqdan göründüyü qədəri ilə, yəqin ki, sidr ağaclarının olduğu kiçik torpaq sahəsi vardı. Həmin yerdən daha da aralı olan təpənin üstündə başqa bir ev yerləşirdi, uzaqdan çox kiçik görünürdü, bizim evlə üz-üzə idi, lakin biz nə o evə baş çəkmişdik, nə də sahiblərini tanıyırdıq, o sanki bir cırtdanın evi idi. Amma biz o evdə yaşayan, bəlkə də, lap çoxdan yaşamış, indiyə ölüb getmiş o adamın adını bilirdik. Adı Roli Greyn idi və o bu yazıda bir daha yer almayacaq, çünki bu hekayə deyil, yalnız həyatdır.

    Məndən qabaq anam iki uşağını düşürmüşdü, odur ki mən 1931-ci ildə doğulduqda nisbi ailədə rahatlıq yaranmalı idi. Özü də uğur əldə etmək şansının getdikcə daha da azaldığı bir dövrdə. Məsələ belə idi ki, atam xəz biznesinə çox gec başlamışdı. Onun əldə etməyə ümid bəslədiyi uğur daha çox iyirminci illərin ortalarında onun üzünə gülə bilərdi, çünki həmin vaxt xəz yenicə dəbə düşmüşdü və camaatın onu almaq üçün imkanı vardı. Lakin o, işinə həmin dövrdə başlamamışdı. Bununla belə, biz sağ qala bildik, bütün müharibəni keçdik və hətta müharibənin sonunda xoş külək əsmiş olmalıydı ki, atam evimizi təmir edə və ənənəvi qırmızı kərpici qəhvəyi rəngə boyaya bilmişdi. Yəqin ki, evimizin kərpic və taxtalarının yerləşdirilməsi ilə bağlı problemlər vardı, belə ki, onlar gözlənildiyinin əksinə olaraq, evi isti saxlamırdılar. Atam elə düşünürdü ki, onların rənglənməsinin xeyri olacaq, lakin mən bunun nə vaxtsa təsir etdiyini heç xatırlamıram. Hamam düzəldildi, istifadəsiz qalmış dolab mətbəxdə qab-qacaq dolabına çevrildi, məhəccərsiz pilləkənli nahar otağı isə məhəccərli pilləkəni olan oturma otağına çevrildi. Son dəyişiklik mənə qəribə bir rahatlıq gətirdi, çünki alçaldıldığım üçün utancdan hər dəfə ölmək istədiyim döyülmə atam tərəfindən məhz bu otaqda baş verirdi. Həmin mühit isə indi tamam yox olmuşdu. Elə bir şeyin həmin otaqda baş verdiyini təsəvvür etmək belə çətin idi. Mən artıq orta məktəbin son siniflərində idim və paltarımın ətəyini toxuyaraq uzatmaq ilə xəttim yaxşı olsun deyə, mürəkkəbli qələmlə yazmaq kimi fəaliyyətlər daha arxada qalmışdı, Sosial Elmlər fənni Tarixə çevrilmiş və latın dilini öyrənmək imkanı yaranmışdı.

    Həmin dekorasiya dəyişmə mövsümünün optimizmindən sonra biznes yenidən öldü və bir daha dirilmədi. Atam əvvəl bütün tülkülərlə norkaların dərisini soydu və onların satışından təəccübləndirəcək qədər az pul əldə etdi, sonra isə bu təsərrüfatın yarandığı və öldüyü anbarları sökməyə düz bir gün vaxt sərf etdi, sonda dəmir sexində beş saatlıq işə düzəlmək üçün evdən çıxıb gecəyarı döndü.

    Həmin vaxt mən qəsəbə məktəbinin son sinfində idim. Məktəbdən evə gələn kimi mən atam üçün qəlyanaltı hazırlamağa başlayırdım. Mən iki dilim çörəyi qızardıb onların üstünə çoxlu ketçup yaxır, atamın termosunu tünd qara çayla doldururdum. Bunların da yanına cemli keks, ya da ev piroqundan bir parça əlavə edirdim. Bəzən mən şənbə günləri piroq bişirirdim. Bəzən anam da bişirirdi, onun bişirməyinə inamımın qalmamasına baxmayaraq.

    Bizim bəxtimizə gəlirimizin kəsilməsindən daha gözlənilməz və dağıdıcı olacaq başqa bir şey düşmüşdü, ancaq bizim bundan hələ xəbərimiz yoxdu. Bu, Parkinson xəstəliyinin ilk əlamətləri idi. Xəstəlik anam qırx yaşlarında ikən özünü büruzə verməyə başladı.

    Lap əvvəl vəziyyət elə də pis deyildi. Onun gözləri nadir hallarda başının içinə doğru çevrilir və ağzının kənarları tüpürcəklənirdi. O, müəyyən kömək vasitəsilə səhərlər paltarını geyinə bilirdi və evdə bəzi işləri görməyə hələ qabil idi. Anam hamını təəccübləndirəcək dərəcədə uzun müddət içindəki hansısa gücə tutunurdu.

    Hər şey üst-üstə gəlmişdi. Biznesin məhvi, anamın xəstəliyi. Bu bədii ədəbiyyata heç uyğun deyil. Lakin ən qəribəsi odur ki, mən həmin dövrdə bizim bədbəxt olduğumuzu xatırlamıram. Evimizdə acınacaqlı durum havası yox idi. Bəlkə də, həmin vaxt biz hələ də anamın yaxşılaşmayacağını, əvəzində daha da ağırlaşacağını dərk etmirdik. Atama gəlincə, o, güclü idi və gücü hələ uzun müddətə yetəcəkdi. O, dəmir sexində onunla birlikdə işləyən adamları xoşlayırdı.

    Onlardan çoxu elə atam kimi, nədəsə uduzan, ya da yaşayışlarına artıq xərclər əlavə olunan biriləri idi. Axşamlar etdiyi gözətçilikdən əlavə yerinə yetirdiyi ağır iş onun ürəyincəydi. iş ərinmiş metalın konkret şəklə salınmasından ibarət idi. Dəmir sexində bütün dünyada satılan köhnə sobalardan düzəldirdilər. Bu, təhlükəli iş idi, lakin atamın təbirincə desək, hər şey adamın özündən asılı idi. Bu işə görə o, ortabab pul alırdı, bu isə atam üçün bir yenilik idi.
    Məncə, o, bu ağır və riskli işi görmək üçün də olsa, evdən çıxmağa can atırdı. Evdən çıxmaq və problemləri olan, lakin gözəl şeylər yaradan kişilərin əhatəsinə tələsirdi.

    O gedən kimi mən şam yeməyini hazırlamağa başlayırdım. Nə qədər ki, ucuz idilər, mənə ekzotik görünən spaqetti və qayğanaq hazırlaya bilirdim. Yemək hazır olduqdan sonra qablar yuyulur, bacım onları qurulayır, qardaşım isə qab yuyulmuş çirkli suyu aparıb qaranlıq tarlaya boşaltmağa məcbur edilirdi. Mənsə qapısı itmiş sobanın önündə oturub ayaqlarımı isidir və qəsəbə kitabxanasından götürdüyüm qalın romanları oxuyurdum: bizimkindən də ağır həyatı olan, bununla belə, ümidsiz əzəmətlə müşayiət olunan islandiyadakı həyatdan bəhs edən “Müstəqil insanlar”ı, qətiyyən başa düşmədiyim, elə bu səbəbdən də yarımçıq qoyduğum “Ötənlərin xatirəsi”, vərəmdən bəhs edən, həyatın həm dahiyanə və inkişaf edən tərəfini, həm də qaranlıq və tükürpədici ümidsizliyini təsvir edən “Sehrli dağ”ı. Mən bu çətin vaxtlarda ev tapşırıqlarını etmirdim, lakin imtahan vaxtı gəlib çatdıqda dizimi qatlayıb bütün gecəni ayıq qalıb başımı bilməli olduğum şeylərlə doldurmağa çalışdım. Mən hər şeyi ancaq qısa müddətə yadda saxlayan qeyri-adi yaddaşa sahib idim və bu lazım olan iş üçün yaxşı yarayırdı.

    Bəzi qəribəliklərə baxmayaraq, mən özümü bəxti gətirmiş adam hesab edirdim.

    Bəzən anamla mən söhbət edirdik, əsasən də, onun gənclik illərindən. Mən onun baxışlarına olan narazılığımı daha bildirmirdim. Hətta onun körpələrin doğulmasına səbəb olması səbəbindən seksin nə qədər müqəddəs olduğunu deməsinə də tab gətirə bilir, ya da buna fikir vermirdim.

    Anam mən məktəbdə oxuduğum vaxt məni yolda təngə gətirən müharibə veteranı Veyti Stritsə məxsus olan ev haqqında əhvalatı mənə bir neçə dəfə danışmışdı. Əhvalat Veyti Strits haqqında deyil, ondan əvvəl həmin evdə yaşamış dəli qadın missis Netterfild haqqında idi. Missis Netterfild də bizim kimi, ərzaqlarını telefonla sifariş etdikdən sonra, onları evinə gətirdirdi. Lakin bir gün, anamın dediyinə görə, ya ərzaqçının onun sifarişləri arasına yağ qoymaq yadından çıxıbmış, ya da qadın özü onu sifariş etməyi unudubmuş və sifarişləri gətirən oğlan yük maşınının arxasını açdıqda qadın bu çatışmazlığı görüb çox qəzəblənibmiş. Həmin an onun böyük mətbəx bıçağı yanında imiş və qadın onu sanki oğlanı cəzalandırmaq istəyirmiş kimi qaldırdıqda – bu isə, əlbəttə ki, oğlanın günahı deyildi – oğlan tez-tələsik sükanın arxasına keçib hətta maşının qapılarını bağlamağı unudaraq sürüb gedibmiş.

    Bu əhvalatın bəzi yerləri şübhə doğurur, ancaq o vaxt nə mən, nə də anam bu haqda düşünmüşdük. Qoca bir qadın o qədər ərzağın içində məhz yağın çatışmadığına necə bu qədər əmin ola bilərdi? Özü də nəyə görə bir yanlışlıq olacağını əvvəlcədən bilmədiyi halda bıçağı özü ilə götürübmüş? Anam deyirdi ki, missis Netterfildin gənc vaxtı əsl xanım olduğunu eşitmişdi.

    Missis Netterfild haqqında mənə aidiyyatı olan və bizim evimizdə baş vermiş başqa bir əhvalat da vardı.

    Bu, gözəl bir payız günündə baş vermişdi. Mən yeni salınmış balaca çəmənlikdə uşaq arabasının içində yatmağa qoyulubmuşam. Atam həmin saatda, yəni günorta evdə deyilmiş – bəlkə də, bəzən etdiyi kimi, köhnə fermaya atasına kömək etməyə gedibmiş – anamsa, paltar yuyurmuş. ilk uşağın, hər zamankı kimi, çoxlu toxunma paltarını, lentlərini və digər əşyalarını əl ilə ilıq suda yumaq lazım gəlirdi. Anamın paltarları yuyub elə əlüzyuyanın yanında sərdiyi yerdə pəncərə yox imiş. Bayıra baxmaq üçün otağın bu başından o başına keçib şimal pəncərəsinə yaxınlaşmaq lazım gəlirdi. Bu pəncərə poçt qutusundan evə qədər olan maşın yoluna tərəf açılırdı.

    Görəsən, anam hansı səbəbdən yuduğu paltarları yarımçıq qoyub yola baxmaq üçün pəncərəyə yaxınlaşmışdı? Həmin gün o, heç kəsi gözləmirdi. Atamın da gələcəyi vaxt deyildi. Ola bilsin ki, anam atama axşam yeməyini hazırlamaq üçün lazım olan hansısa ərzağı almağı tapşırıbmış və onun həmin ərzağı vaxtında gətirib-gətirməyəcəyindən ötrü narahat imiş. Həmin illərdə o, yemək bişirərkən kifayət qədər yaradıcı imiş – hətta qaynanası ilə atamın ailəsindəki digər qadınların fikrincə, qədərindən artıq. Onlar onun xörəklərə xərclədiyi pulları tez-tez başına qaxınc edərdilər.

    Bəlkə də, anamın pəncərəyə yaxınlaşmasının yeməklə heç bir əlaqəsi yoxmuş, ola bilsin, atamın gətirəcəyi paltar biçmə nümunəsini, ya da paltar üçün yeni parçanı gözləyirmiş.

    Anam bu hərəkətinin səbəbini heç izah etmədi.

    Atamın ailəsinin anamla bağlı narazılıqları yeməklə bitmirdi. Ola bilsin, onun geyimi barəsində də söz-söhbət varmış. Mən onun hətta paltar yuyarkən belə don geyindiyini təsəvvürümə gətirə bilirəm. O, hər gün günorta yeməyindən sonra yarım saatlıq yatardı və yuxudan oyandıqdan sonra həmişə başqa paltar geyinərdi. Mən o dövrün fotoşəkillərinə çox sonralar baxdıqda həmin dövrün geyim dəbinin ona, ya da bir başqasına yaraşdığını heç görmədim. Donlar biçimsizdi, qısa kəsilmiş saç isə girdəsifət, doluyanaqlı anama yaraşmırdı. Lakin bu, kifayət qədər yaxında yaşadıqları üçün anama göz qoymaq imkanları olmasına baxmayaraq, atamın qadın qohumlarının müşahidə obyekti ola bilməzdi. Anamın səhvi onun mənsub olduğu təbəqəyə uyğun şəkildə geyinməməsi idi. O, fermada böyüyüb başa çatan biri kimi görünmür və ya özünü elə biri kimi aparmırdı.

    O, atamın maşınını görmədi. Onun əvəzində yaşlı qadın – missis Netterfildi gördü. Missis Netterfild, yəqin ki, öz evindən buraya piyada gəlmişdi. Daha sonralar mənimlə zarafat edəcək təkqollu kişinin və onun bircə dəfə nasosun yanında gördüyüm saçını bir topaya yığmış arvadının birlikdə yaşadığı həmin evdən. Mən onun haqqında nələrisə öyrənməmişdən çox-çox əvvəl dəli qadının sifariş gətirən oğlanı yağ üstündə bıçaqla hədələdiyi məhz həmin evdən.

    Yəqin ki, anam missis Netterfildi bizimlə cığırda gördüyündən daha əvvəl də görmüşdü. Bəlkə də, onlar heç vaxt bir-birilə kəlmə kəsməmişdilər. Kim bilir, bəlkə də, kəsmişdilər. Ola bilsin, anam bu haqda nə isə deyib, atamsa ona o qadınla söhbət etməyə ehtiyac olmadığını deyib. Bəlkə də, atam bunun yaxşı nəticələnməyəcəyini də əlavə edib. Anamın özlərini mədəni apardığı təqdirdə, qəribəlikləri olan adamlara adətən ürəyi ağrıyardı.

    Ancaq həmin an o, nə dostyanalıq, nə də mədəni davranış barədə düşünüb. O an anam mətbəx qapısından bayıra qaçıb ki, məni arabadan götürsün. O, araba ilə örtükləri elə oradaca qoyub, qaçaraq evə qayıdıb və mətbəxin qapısını içəridən qıfıllayıb. Ön qapıdan nigaran olmaya bilərdi, onsuz da onu həmişə bağlı saxlayardılar.

    Lakin mətbəxin qapısı ilə bağlı həmişə problem olardı, yoxsa həmin vaxt yox idi? Bildiyim qədəri ilə, onun heç vaxt yaxşı qıfılı olmamışdı. Evimizdə belə bir adət vardı ki, gecələr mətbəx qapısının arxasına biz kətili dayayar, kətilin söykənəcəyini qapı tutacağının altına keçirərdik ki, kimsə qapını bayırdan açmaq istəsə, yerə sürtünən kətilin səs-küyü aləmi götürsün. Mənə elə gəlir ki, bu çox naşı müdafiə yolu idi, bundan başqa, atamın tapançasının olmasına baxmayaraq, onu da siyirtmədə saxlamamaq yanlış idi. Mütəmadi olaraq atlara atəş açaraq onları öldürməyə məcbur olan atamın, əlbəttə ki, bir tüfəngi və bir cüt qırma tüfəngi vardı. Təbii ki, doldurulmamış.

    Görəsən, anam qapının arxasına kətili keçirdikdən sonra heç silah haqqında düşünmüşdümü? Görəsən, həyatında bir kərə də olsun əlinə silah almışdımı, onu doldurmuşdumu?

    Yəni heç ağlına gəlməmişdi ki, qoca qadın, sadəcə, bir qonşu kimi ona baş çəkmək istəyib? Məncə, yox. O zaman qadının yerişi, cığırla üzüaşağı enişi daha fərqli olardı.

    Bəlkə də, anam həmin an dua da etmişdi, amma bu haqda mənə bir söz deməmişdi.

    O anlamışdı ki, qadın uşaq arabasının içərisini eşələyir, çünki mətbəx qapısının jalüzünü aşağı çəkən an örtüklərdən birinin yerə atıldığını görmüşdü. Bunu gördükdən sonra o, qapı-pəncərənin jalüzlərinə vaxt itirmədən məni qucağında tutub görünə bilməyəcəyi bir yerdə gizlənibmiş.

    Qapı döyülməyib. Kətili də itələyən olmayıb. Qapını döyəcləyib sındıran da olmayıb. Qab-qacaq dolabının böyründə gizlənmiş anam hər tərəfin səssiz olduğunu görüb ümid edirmiş ki, qadın artıq çıxıb gedib.

    Amma elə deyilmiş. Qadın vəziyyətdən istifadə edib evin ətrafına dolanır və hər pəncərənin yanında dayanırmış. Qış fəslində salınan ikiqat şüşələr həmin vaxt, təbii ki, hələ salınmamışdı. O, üzünü hər pəncərəyə dayayırmış. Bayırda əla hava olduğu üçün bütün jalüzlər qaldırılıbmış. Qadın hündürboy olmasa da, içəri boylanmaq üçün boğazını uzatmağa da ehtiyac yox imiş.

    Anam bütün bu detalları necə bilə bilərdi? Axı o, qucağında məni saxlayaraq o otaqdan bu otağa, gah bu mebelin, gah o birinin arxasında daldalanaraq qaçmamış, içəri zillənmiş gözləri və ola bilsin ki, dəlilikdən xəbər verən gülüşü görməmişdi.

    O, bütün vaxtı dolabın böyrünə qısılıb qalıbmış. Başqa nə edə bilərdi ki?

    Bizim evin, əlbəttə ki, zirzəmisi də vardı. Oranın pəncərələri elə kiçik idilər ki, heç kəs oradan içəri keçə bilməzdi. Lakin zirzəmi qapısı içəridən bağlanmırdı. Özü də ki, zirzəminin qaranlığında gizlənib qadının, nəhayət ki, evə daxil olmasını və zirzəmiyə tərəf aparan pilləkənlərlə enib oraya daxil olmasını gözləmək dəhşətli olardı.

    ikinci mərtəbə də vardı, amma oraya gedə bilmək üçün anam böyük otağın içindən keçib getməliydi. Həmin otağı keçərkən anamın ürəyi yerindən çıxsa da, qapalı pilləkənə gedib çıxa bilərdi.

    Anamın bu əhvalatı mənə dəqiq olaraq nə vaxt danışdığını xatırlamıram, ancaq mənə elə gəlir ki, bu əhvalatın ilk versiyaları anam gizlənən vaxt missis Netterfildin üzünü və əllərini pəncərəyə dayayıb gözlərini içəriyə zilləməsi ilə bitirdi. Sonrakı versiyalarda isə anam qadının, sadəcə, içəri baxdığını deyirdi. Sonra isə qadın səbirsizlənib qəzəblənərək pəncərəyə yaxınlaşdığını və onu döyəclədiyini deyirdi. Ancaq qadın qıy-qışqırıq, haray-həşir salmırmış. Bəlkə də, qadının buna taqəti yoxmuş. Bəlkə də, gücü tükəndiyi üçün bu evə nəyə görə gəldiyini də unubmuş.

    Hər nə isə, o, sonda öz fikrindən əl çəkib gedibmiş. Vəssalam. Bütün qapı-pəncərənin ətrafına dolandıqdan sonra gedibmiş. Anamın gizləndiyi yerdən çıxıb ətrafa baxmaq üçün, nəhayət ki, cəsarəti çatıb və o belə nəticəyə gəlib ki, missis Netterfild artıq çıxıb gedib.

    Ancaq buna baxmayaraq, o, qapının arxasındakı kətili atam gəlib çıxanadək yerindən tərpətməyib.

    Mən demirəm ki, anam bu haqda tez-tez danışardı. Bu mənim eşitməyə alışdığım, hətta maraqlı hesab etdiyim repertuarın tərkib hissəsi deyildi: onun məktəbi bitirmək üçün apardığı mübarizə, Albertada təhsil aldığı məktəb, şagirdlərin dərsə atı çaparaq gəlməsi, orta məktəbdəki dostları, bir-birinin başına açdıqları məzəli oyunlar.

    Mən həmişə onun nə demək istədiyini başa düşürdüm. Başqaları onu anlamadıqda mən sanki onun tərcüməçisinə çevrilirdim, bəzən elə olurdu ki, mən onun ən xırda detalları təsvir edən ifadələrini, ya da onun zarafat hesab etdiyi sözləri utandığımdan girməyə yer axtardığım halda deməli olurdum və görürdüm ki, insanlar bu işkəncədən qurtulmaqdan ötrü tez çıxıb getməyə can atırlar.

    Qoca missis Netterfildin gəlişi, anam o hadisəni belə adlandrırdı, mənim nə vaxtsa haqqında söz açmaq istədiyim bir mövzu deyildi. Amma mən bu haqda çoxdan bilirdim. Bir dəfə ondan həmin qadının sonrakı aqibətini soruşduğumu xatırlayıram.

    “Onu apardılar,” – anam demişdi. “Onu tənhalıqda ölməyə qoymadılar”.

    Ailə qurduqdan sonra mən Vankuverə köçməli oldum. Mənim böyüyüb başa çatdığım qəsəbənin həftəlik qəzeti hələ də evimə gəlir. Mənə elə gəlir ki, bu atamla onun ikinci arvadının işidir. Adətən, mən o qəzetin heç üzünə də baxmıram, ancaq bir dəfə ona nəzər yetirdim və gözümə Netterfild soyadı sataşdı. Bu, qəsəbədə hal-hazırda yaşayan birinin soyadı deyildi. Bu, Oreqonun Portlend şəhərində yaşayan və qəzetə məktub yazmış bır xanımın soyadı idi. Həmin qadın da, eynən mənim kimi, doğma qəsəbəsinin qəzetinin abunəçisi idi və qəzetdə onun oradakı uşaqlığı haqqında bir şeiri dərc olunmuşdu.

    Mən xatırlayıram yaşıl təpəni
    Şəffaf sulu çayın düz üstündəki
    Gözləri oxşayan mənzərəsini
    Sönməz xatirəsi ürəyimdədi.

    Hələ daha bir neçə bənd də vardı və onları oxuduqca mən anladım ki, o mənim məhz özümün saydığım çaykənarı yerlərdən bəhs edir.

    “Yazdığım bu şeir mənim həmin təpəliklə bağlı xatirəmdən qaynaqlanır,” – o yazmışdı. “Onlar sizin illərin sınağından keçmiş bu qəzetinizdə kiçik bir yerə layiqlərsə, sizə minnətdaram”.

    Günəş düz çayın üstündə
    Şüaları suda oynar.
    Çayın o biri üzündə
    Yabanı çiçəklər açar.

    Bu elə bizim sahil idi. Mənim sahilim. Sonrakı bənd sıra ilə duran ağcaqayınlar haqqında idi. Məncə, o, sadəcə, səhv yadda saxlamışdı. Çünki orada sonradan xəstəlikdən yanan qarağaclar vardı.

    Məktubun qalan hissəsi hər şeyi daha da yaxşı izah edirdi. Qadın yazırdı ki, onun atası – Netterfild soyadını daşıyırdı – 1883-cü ildə hökumətdən sonradan Aşağı Qəsəbə adlanacaq yerdən torpaq sahəsi almışdı. Həmin torpaq sahəsi Meytlənd çayının sahilində yerləşirdi.

    Köpüklü axını tən ortasından
    Bölürdü kölgəsi ağcaqayının.
    Çayın dupduru sularında
    Üzürdü dəstəsi bəyaz qazların.

    O, eynən mənim edəcəyim kimi, yazın gəlişi ilə hər tərəfin palçığa və təzəyə bələndiyini bilərəkdən yazmamışdı.

    Əslində, mən də vaxtilə bunlara oxşar şeirlər yazmışdım, ancaq onları itirmişdim və daha həmin ruhda yaza bilməzdim. Təbiəti vəsf edən şeirləri bitirməkdə çətinlik çəkirdim. Ola bilsin, mən həmin şeirləri atamla anam mənim pis xüsusiyyətlərimi döyərək məndən çıxardıqları vaxt yazırdım. Ya da insanların o dövrdə zarafatyana dedikləri kimi, qabırğalarımı saydıqları vaxt.

    Həmin qadının dediyinə görə, o 1876-cı ildə doğulmuşdu. Ailə quranadək gənclik illərini atasının evində keçirmişdi. Evləri isə qəsəbənin bitdiyi, ferma torpaqlarının başlandığı və günəşin qürubunu seyr etmək mümkün olduğu yerdə yerləşirdi.

    Bizim ev.

    Bəlkə də, anamın bundan heç xəbəri yox imiş, heç bilmirmiş ki, bizim evdə missis Netterfildin ailəsi yaşayıbmış və qadın bizim pəncərələrdən içəriyə sanki öz evinə baxmaq istəyirmiş.

    Bu mümkündür. Bu ahıl yaşımda sənədləri araşdırmaq və hər şeyi ortalığa çıxarmaq həvəsim yarandığı üçün mən öyrəndim ki, Netterfildlər həmin evi satdıqları vaxtdan biz onu alanadək o evin bir neçə sahibi olub. Sual yarana bilər ki, bəs qadın nəyə görə həmin evdən gedib? Bəlkə, o dul qalıbmış? Bəlkə, pulu yoxmuş? Kim bilir... Bəs anamın dediyinə əsasən, onu qəsəbədən aparan kim idi? Ola bilsin ki, bu elə onun qızı olub, Oreqonda yaşayan və şeirlər yazan həmin qadın. Bəlkə də, qadın böyümüş və uzaqlarda olan qızını uşaq arabasının içində axtarırmış. Anam, özünün dediyi kimi, həyatımı xilas etmək üçün məni qucağına aldıqdan sonrakı anda.

    Qadın mənim yetkinlik həyatımda yaşadığım yerə yaxın yaşayırdı. Mən ona məktub yaza, hətta ona baş çəkə bilərdim. Əgər başım öz gənc ailəm və bitib-tükənməyən yazılarıma qarışmış olmasaydı, əgər, istənilən halda, onunku kimi ədəbi çırpınmalara və sentimentallığa qarşı bu dərəcədə sərt mövqedə dayanmasaydım. Lakin o mənim deyəcəklərimi eşitdikdə buna sevinməyə bilərdi. Həmin an əsl danışmaq istədiyim adam anam idi, amma onunla danışmaq artıq mümkünsüz idi.

    Mən nə anam ölüm yatağında ikən onun yanında ola bildim, nə də onun dəfnində iştirak edə bildim. Vankuverdə bir dənə də olsun yaxın adamım yox idi ki, iki körpəmi onların yanında qoya bilim. Yola çıxmaq üçün kifayət qədər maddi imkanımız da yox idi, yoldaşımın isə formal davranışdan zəhləsi gedir. Buna görə onu günahlandıra bilərdimmi? Mən də o cür düşünürdüm. Adətən deyirik ki, filan hərəkət bağışlanılmazdır, ya da filan şeyə görə özümü heç vaxt bağışlamayacağam. Ancaq biz bağışlayırıq, həmişə bağışlayırıq.

    Anam ölüm yatağında ikən yerləşdirildiyi xəstəxanadan gecənin bir aləmində qaçmağa müvəffəq olmuş, qəsəbədə dolaşarkən onu tanımayan bir nəfər tərəfindən yenidən geri gətirilmişdi. Əgər bütün bunlar bədii ədəbiyyat olsaydı, çox şişirdilmiş görünərdi, lakin bunlar həqiqətdir.

    --sitat--


sən də yaz!