ağsu


facebook twitter əjdaha lazımdı   googllalink

    1. Azərbaycan Respublikası ərazisində şəhər,
    eyniadlı rayonunun inzibati mərkəzi.
    Daha əvvəllər "Yeni Şamaxı" adlanmışdır. Azərbaycanda şəhər. Ağsu
    rayonunun mərkəzi - Ağsu çayının
    hər iki sahilində, Şirvan düzünün
    Şimal-Şərq qurtaracağında, Hinqar
    silsiləsinin ətəyindədir. Yaşayış
    məntəqəsi kimi XV əsrdən məlumdur. Şəhərin 4-5 km.-ində
    "Xaraba Şəhər" adlanan orta əsr
    Şəhəri Ağsu və ya Yeni Şamaxının
    qalıqları var. Adını ərazidəki eyni- adlı çaydan almışdır[2]. Tarixi Abbasqulu ağa Bakıxanov
    Gülüstani-irəm əsərində qeyd edir ki, Nadirqulu xan (Nadir Şah) tərəfindən hicri 1148-ci (1735) ilin may ayında Şamaxı şəhərinin 4 ağaclığında (37 km), mövqe etibarilə
    çox əlverişli olan Ağsu adlı yerdə
    yeni şəhərin əsası qoyuldu. Hazırda
    Ağsu rayonunun mərkəzi olan Ağsıı
    şəhərinin adı bəzi tarixi mənbələrdə
    Yeni Şamaxı kimi də göstərilir. Bu həmin dövrdə Şamaxı əhalisinin
    Ağsuya köçürülməsi ilə bağlıdır.
    XVIII əsrdə mövcud olmuş şəhər öz
    adını "Ağsu çayı"ndan götürməklə
    mənbələrdə daha çox Ağsu kimi
    göstərilir. XVIIl əsrin yadigarı olan qədim şəhərinin qalıqları (hazırda
    "Xaraba şəhər" adlanır) müasir Ağsu
    şəhərinin cənubunda yerləşir. Rus
    səyyahı S.Bronevski öz yazılarında
    həmin şəhəri belə təsvir edir. Şəhərin
    ətrafına qala divarları çəkilmişdi. Qalanın dördkünc və dairəvi bürcləri
    var idi. Qala divarlarının qarşısında
    dərin xəndək qazılmış, yaşayış
    binalarının alt hissəsi zirzəmilərdən
    ibarətdir. Binaların üst hissəsi uçub
    zirzəmiyə tökülmüşdür. Buradakı çalalar zirzəmilərin qalıqlarıdır.
    Şəhərdə yaşayış binaları sıx
    yerləşmişdir. Küçələr ensiz olub,
    arabalarla hərəkət etmək mümkün
    deyildi. Şübhəsiz şəhərin mərkəzi
    küçələri nisbətən enli olmuşdur. Qədim Ağsu şəhərinin yerindən orta
    əsrlər dövrünə aid sadə gil qab
    nümunələri və Şirvan hakimi Surxay
    xanın adına zərb edilmiş mis sikkə
    tapılmışdır. Pul Nadir Şahın şəhərin
    salınması əmrindən əvvələ aiddir. Ağsunun ticarət və sənətkarlıq
    məntəqəsi olması haqqında XVI-
    XVII əsrdə bəzi tarixi mənbələrdə
    məlumat verilir. Eyni zamanda,
    "Xaraba şəhər"də aparılan ikin
    axtarışlar zamanı Nadir Şahın Şamaxını işğal etməzdən 100-150 il
    əvvələ aid materiallar və keramika
    məmulatı tapılmışdır. XVIII əsrdə
    Ağsu şəhərinin möhkəm qala
    divarları, müdafiə istehkamları
    olmuşdur. Şəhər getdikcə inkişaf etmiş və XVIII əsrin sonunda
    Azərbaycanın çoxsaylı əhalisi olan
    şəhərlərindən birinə çevrilmişdir.
    Səyyah V.Leviatov qeyd edir ki, XVIII
    əsrin sonunda Yeni Şamaxı (Ağsu)
    şəhərinin əhalisi 10 minə yaxın olduğu halda Gəncə, Ərdəbil, Şuşa, Nuxa, Bakı və başqa şəhərlərin əhalisi 3-8 mindən çox deyildi.
    S.Yegiazarov Ağsu əhalisindən
    Şirvan xanının xeyrinə 15.510
    manat vergi toplandığını qeyd edir.
    Bu fakt şəhərdə əhaliyə qarşı ağır
    vergi sisteminin tətbiq oldunduğunu göstərir. Ağsu şəhəri son orta əsrlər Azərbaycanın ictimai-siyasi və hərbi həyatında mühüm rol oynamış
    şəhərlərdəndir. 1734-cü ilin yayında
    Nadir Şah öz qoşunu ilə Şamaxıya
    doğru hərəkət etdi. Şirvan hakimi
    Surxay xanın Şamaxını tərk
    etməsinə baxmayaraq, şəhər əhalisi iki ay müddətində müqavimət
    göstərə bildi. Əhalinin belə ciddi
    müqavimətindən qəzəblənmiş Nadir
    Şah 1734-cü il avqustun sonlarında
    Şamaxını ələ keçirdikdən sonra
    şəhəri yandıraraq darmadağın etdi, əhalisinin isə köçürülməsi əmrini
    verdi. Beləliklə, 1735-ci il may ayıının
    sonunda Şamaxı şəhərinin 4
    ağaclığında (37 km), yeni şəhərin
    əsası qoyuldu. Şəhərin qədim əhalisi
    də tikilən bu yeni şəhərə köçürüldü. Bu dövrdən etibarən Ağsu şəhəri
    Şirvan hakimlərinin iqamətgahı oldu.
    1743-cü ildə Şirvanda Nadir Şahın
    zülmünə qarşı üsyan başlandı. Bu
    zaman özlərini Səfəvilərin xələfləri
    kimi təqdim edən yalançı şahzadələr - I, II, III Sam Mirzələr meydana çıxdı
    ki, onlardan ikisi Şirvanda fəaliyyət
    göstərirdi. I Sam Mirzə 50 minlik
    qoşunla Surxay xanın müşaiyətində
    Şirvanın mərkəzi olan Ağsu şəhərini
    zəbt etdi. Nadir şahın zülmündən cana gəlmiş əhali onu rəğbətlə
    qarşıladı. O, xalqı Nadir Şah
    tərəfindən qoyulmuş vergilərdən
    azad etdi. Lakin, Nadir Şahın oğlu
    Nəsrullah Mirzə ilə I Sam Mirzə
    arasında Şirvan düzündə baş verən döyüşdə, I Sam Mirzə öldürüldü. II
    Sam Mirzə Surxay xanın oğlu
    Məhəmməd xanın yardımı ilə 1743-
    cü ilin oktyabrında Şirvanda güclü
    üsyanın baş verməsində böyük rol
    oynadı. Nəsrullah Mirzə 3 dəfə məğlub olmasına baxmayaraq,
    Ağsu qalasını bir neçə gün
    mühasirədə saxladıqdan sonra
    nəhayət top atəşi ilə ələ keçirə bildi.
    Bununla da çiçəklənən Ağsu
    şəhərinə ilk zərbə dəymiş oldu. Şəhərdə az sayda insan qalmışdı ki,
    onların da çoxunu əsr tutub şəhəri
    tamamilə qarət etdilər. Əhali bugünü
    "Allahdad" (Allah köməyə çat)
    adlandırdı. Nadir Şahın ölümündən
    (1747) sonra yerlərdə müstəqil xanlıqlar meydana gəldi ki,
    bunlardan biri də Şirvan xanlığı idi.
    Şirvan xanlığında (1747-1763-cü
    illər ərzində) iki hakimiyyətlilik hökm
    sürürdü. Şamaxıda hakimiyyət
    başında Xançoban tayfasından olan iki qardaş - Məhəmməd Səid xan və
    Ağası xan idi. Ağsuda isə Nadir
    Şahın Şirvanda vergi toplayanı təyin
    olunmuş Hacı Məhəmməd Əli xan
    hakimiyyəti ələ keçirmişdi. Bu
    dövrdə Azərbaycanda ağalıq uğrunda yerli feodalların mübarizəsi
    gedirdi. Belə şəraitdə, 1755-ci ildə
    Şəki xanı Hacı Çələbi xan böyük
    qoşunla, Şirvanı ələ keçirmək
    məqsədilə Ağsu şəhərini mühasirəyə
    aldı. Burada hakimiyyətdə olan Hacı Məhəmməd Əli xan müdafiə üçün
    Quba hakimi Hüseynəli xandan
    kömək istədi. O da 3000 nəfərlik
    qoşunla, barışıq məqsədilə Ağsuya
    gəldi. Lakin, Hacı Çələbi xan sülhə
    razı olmadı və qarşı tərəfi hədələyərək geri çəkilməsini istədi.
    Beləliklə, razılığa gələbilməyən
    tərəflər arasında Ağsu şəhəri
    ətrafında baş vermiş döyüşdə Şəki
    xanı Hacı Çələbi xan ağır itki verərək
    geri çəkilmək məcburiyyətində qaldı. Hacı Məhəmməd Əli xanın bu böyük
    yardıma görə Ağsu şəhər qapısının
    açarlarını təqdim etməsinə
    baxmayaraq, Hüseynəli xan onları
    qəbul etmədi və üç günlük
    ziyafətdən sonra öz xanlığına qayıtdı. 1763-ci ildə Cənubi Qafqazı bürüyən güclü taun xəstəliyindən Ağsu əhalisi böyük ziyan çəkdi.
    1765-ci ildə Ağsu və Şamaxı vahid
    xanlıqda birləşdi. Məhəmməd Səid
    Xan və Ağası Xan Ağsunu ələ keçirib,
    Hacı Məhəmməd Əli xanı öldürdülər.
    Mərkəz Ağsudan Şamaxıya köçürüldü. 1767-ci ildə Quba xanı
    Fətəli xan Şəki xanı Hüseyn xanla
    birləşərək, iki tərəfdən Şamaxı
    şəhərini mühasirəyə aldılar.
    Məhəmməd Səid xanla Ağası xan isə
    müqavimət göstərə bilməyərək məğlub oldular. Nəticədə, mərkəz
    yenidən Ağsuya köçürüldü. Hər iki
    xan şəhərə öz nümayəndəsini təyin
    etdi. Şirvanın Sərdərin və Həsən
    mahalları Şəki xanlığına, qalan
    hissəsi isə Quba xanlığına birləşdirildi. 1769-cu il iyulunda
    Quba xanı Fətəli Xan tərəfindən
    Ağsu şəhəri dağıdılaraq əhalisi
    Şamaxıya köçürüldü. Bəzi tarixi
    mənbələrə əsasən az vaxt ərzində
    bütün Ağsu əhalisi Şamaxıda yerləşdirilmişdi. Rus səyyahı,
    akademik S.Q.Qmelin Ağsuda
    olarkən evlərin dağıdılmış
    divarlarından başqa heç nə
    tapmadığını bildirir. Səyyah Marşal
    Fon Biberşteyn, rus səyyahı S.Bronevski və digər müəlliflərin
    yazılı məlumatlarında göstərilir ki,
    Fətəli Xan camaatı Ağsudan
    Şamaxıya zorla köçürdüyü zaman
    əhalinin miqdarı o qədər azalmışdı
    ki, şəhərin bir sıra küçələri tamamilə boş qalmışdı. Sonrakı illərdə də Ağsu
    şəhəri bir çox hücumlara məruz
    qaldı. Xüsusilə də 1795-ci ildə Ağa Məhəmməd Şah Qacarın Azərbaycana yürüşü zamanı
    Ağsunun qalan əhalisi də Quba və başqa əyalətlərə qaçdı, qaça
    bilməyənlər isə məhv edildi.
    Beləliklə, Nadir Şahın əsasını
    qoyduğu Ağsu şəhəri Ağa
    Məhəmməd Şah Qacar tərəfindən
    demək olar ki, süquta uğradıldı. Ağsu şəhəri XVIII əsrdə dəfələrlə
    feodal basqınlarının qurbanı
    olmuşdur. Tez-tez köçürmələr,
    dağıntılar əhalinin bir şəhərdə
    yaşamaq ümidlərinə zərbə vururdu.
    Şəhər sakinləri bu səbədən yaraşıqlı binalar, məscidlər, türbələr, ictimai və
    rəsmi binalar tikməyə üstünlük
    vermirdilər. XIX əsrin əvvəllərinə aid
    mənbələrdə adı çox hallanan Ağsu
    əsrin sonlarında az xatırlanır. Ağsu
    1967-ci ilə kimi şəhər tipli qəsəbə, həmin ildə şəhər statusu almışdır.


sən də yaz!