türkiyə-abş əlaqələri


facebook twitter əjdaha lazımdı   googllalink

    1. müxtəlif periodlarda müxtəlif rakurslara görə davam etmiş əlaqələrdir. ikinci dünya müharibəsinin bitməsindən sonra stalinin türkiyəyə qarşı qars, ardahan və şərq torpaqları təməlli ərazi iddiaları ortaya çıxır. o vaxta qədər beynəlxalq siyasətdə neytrallığını qorumağa çalışmış ismet inönü administrasiyası ssri-nin aqressiyasından qorunmaq üçün ölkəsini abş və nato-nun tərəfinə çəkməyə çalışır. abş buna isti yanaşmır və türkiyənin qərb blokuna yanaşmaq üçün azad seçki, çoxpartiyalı sistem, bazar iqtisadiyyatı modelini və s. bir sıra şərtləri yerinə yetirməsini tələb edir. ismet inönü bunlara gedib 1950-ci il seçkilərdə adnan menderesə uduzur. adnan menderes iqtidara gəldikdən sonra ölkəsini 1952-ci ildə nato-ya üzv qəbul etdirməyə nail olub onu qərb klubunun bir parçası edir. türkiyə abş-a adana incirlikdə indiyə qədər mövcud olan hərbi hava qüvvələri bazası verir. həmçinin qərb modeli iqtisadi modeli də həyata keçirir. türkiyənin abş-dan marshall planına görə maddi kömək alması dabu illərə təsadüf edir. menderes abş türkiyə əlaqələrini daha da irəlilətmək məqsədi ilə koreya müharibəsində türk əsgərini koreyaya göndərir. həmçinin abş məşhur karib böhranı öncəsi türkiyə ermənsitan sərhədində türkiyə ərazisində ssri-yə qarşı ən mühim qulaq asma qurğularını yerləşdirir. yəni ki 1950-ci illər türkiyə-abş münasibətlərinin zirvədə olduğu illər idi. türkiyə abş-ın geostratejik cəhətdən bir çox cəbhədə etibarlı müttəfiqi rolunu uğurla yerinə yetirirdi. ancaq adnan menderes və onun xarici əlaqələr kabineti abş-ın türkiyəni qonşuları ilə münasibətlərdə riskə atdığını düşünüb moskvaya ssri-ylə əlaqələri möhkəmləndirmək məqsədi daşıyan səfər etməyə hazırlaşırdı. və səfər reallaşmadan 1961-də hərbi xunta nəticəsində menderes, zorlu və digərləri asılır. daha sonra inönü və demirəl vaxtı abş-türkiyə əlaqələri stabil müttəfiqlik prinsiplərinə görə davam edir. 1980-də türkiyədə hərbi çevriliş baş verir. o vaxtki türkiyə mətbuatındakı bir çox məlumata inansaq hərbi çevrilişdə abş-ın da rolu olub. abş-ın o vaxtkı türkiyə səfiri heinzenin prezident cartera generallar barəsində "bizim çocuklar başardı" dediyi iddia olunurdu.
    soyuq müharibənin bitməsi ilə türkiyə-abş əlaqələri yeni stadiyaya girir. birinci körfəz müharibəsi vaxtı ata buşun özaldan səddama qarşı istədiyi bir çox şeyi * özal yerinə yetirir və yaxın şərqdə buşun yanında olduğunu göstərir. özalın ölümü, buşun seçki məğlubiyyəti sonrası əlaqələr bir az passivləşir. ilk dəfə clinton administrasiyası vaxtı abş konqresdə türkiyəyə qarşı erməni soyqırımı iddialarını müzakirə etməyə başlayır. 1997-ci ildə isə türliyədə general çevik birin başçılığı altında hərbi çevriliş reallaşır. çevik bir hərbi çevrilişdən bir ay əvvəl pentagonda olub amerikalı generallarla bağlı türkiyənin taleyini müzakirə etmişdi. abş hərbi bürokratiyası, abş-dakı israil lobbisi və respublikaçılara bağlı digər maraq qrupları ordunun erbakana qarşı reallaşdırmaq istədiyi hərbi çevrilişə dəstək olurlar. xarici işlər naziri olbrayt neo-conlarla toplanıb erbakanın türkiyə-abş münasibətlərinin inkişafı üçün zərərli bir persona olduğuna qərar verirlər- http://www.meforum.org/335/how-to-deal-with-erbakan. link erməni məsələsində problemlər yaratmasına baxmayaraq pkk və asala məsələlərində 1978-2003 illəri arası abş türkiyəyə həm hərbi həm kəşfiyyat cəhətdən kömək etmişdi. öcalanın keniyadan tutulub gətirilməsi birbaşa cia-in təşəbbüsü olub. 2001 11 sentyabr hadisələri sonrası türkiyədəki koalisiya iqtidarı buşa rəsmi şəkildə dəstək olduqlarını bildirdi və əfqanıstana qoşun göndərməyi qərarlaşdırdı. lakin 2003 ikinci körfəz müharibəsində buş ecevitdən istədiyini ala bilmədi. o vaxt türkiyəyə ziyarətlə edən paul wolfowitz ecevitə etdiyi təkidlərə baxmayaraq ondan iraqda dəstək ala bilməyəcəyini başa düşmüşdü. http://webarsiv.hurriyet.com.tr/2002/07/14/152092.asp, link http://webarsiv.hurriyet.com.tr/2002/07/16/152958.asp, link http://webarsiv.hurriyet.com.tr/2002/07/18/153988.asp. link
    bundan sonra buş kabineti işin ecevitlə olmayacağını başa düşüb türkiyədə onları iraqda dəstəkləyə biləcək bir siyasətçi axtarışına getdi. bu siyasətçi isə recep tayyip erdoğandan başqa birisi deyildi. erbakanın istanbul meri olmuş erdoğan içəridə yatdıqdan sonra xalq arasında böyük nüfüza malik olmuşdu və siyasətdə uğur qazanması gözlənilirdi. abş respublikaçılar erdoğana ədalət və inkişaf partiyasını qurmaqda köməkçi olmuş onun beynəlxalq korridorlarda qabağını açmışdılar. bunun əvəzində 1 mart türkiyə məclisindən abş qoşunlarının iraqa türkiyədən girməsi ilə bağlı səs verməyə qoyulacaq qanunu qəbul etdirməsini istəyirdilər. erdoğan və köhnə refah komandası abş lehinə səs versə də abdullah gül və gülən icmasına bağlı bürokratlar müharibə əleyhinı səs verərək cheney və rumsfeldnin istəklərini rədd etdilər. nəticədə türkiyə abş-ı iraqda tək buraxdı. bundan sonra əlaqələrin seyri dəyişdi. pentagon generalları türkiyənin qulağını çəkməyə qərar verib iraqın şimalında süleymaniyyədə türk əsgərinin başına meşoq keçirdərək onlarla istehza etdilər. iraqa girdikdən sonra abş şimali iraqdakı kürd qruplaşmaları ilə sıx əlaqələrə girməyə başladı və onları türkiyəyə qarşı silahlandırmağa başladı. təbii ki kürdlərlə ittifaqla abş nato müttəfiqi türkiyənin ərazisini bölməyi hədəfləmirdi. sadəcə iran və digər məsələlərdə türkiyədən rahat dəstək alması üçün abş-a əlində türkiyəyə qarşı istifadə edə biləcəyi real bir kozır lazım idi. 2008 abş seçkiləri türkiyə-abş münasibətlərində yenidən hər şeyi dəyişdirdi. seçkilərdə qalib gələn demokrat obama 2009-da ilk xarici səfərini türkiyəyə etdi
    (youtube: )
    . bu səfərdə obama türkiyə-abş əməkdaşlığının yaxın şərqdəki bir çox məsələlərin həllinə necə köməkçi olacağına işarə vurmuşdu, eyni zamanda türkiyənin dünyəvi müsəlman demokratik modelinin əhəmiyyətini qabartmışdı. obama türkiyəyə "model əməkdaşlıq" təklif etmişdi. türkiyənin 2009-da vəzifəsinə təyin olunmuş xarici işlər naziri ahmet davutoğlu da bu əməkdaşlığı praktikaya keçirəcək başlıca fiqur idi. model əməkdaşlıq nəticəsində 2010-da abş iraqdan qoşunlarını çıxartdıqdan sonra türkiyə iraqa təsir etməyə başladı, ərəb baharı nəticəsində iqtidara gəlmiş islamçı partiyalar ərdoğanı və türkiyə modelini nümunə olaraq almağa başladı, türkiyə qərb və iran arasında vasitəçi olmağa başladı *, israil-fələstin münaqişəsində abş-ın* * israilə qarşı istəyib amma birbaşa edə bilmədiklərini icra etməyə başladı, qısası türkiyə 2009 sonrası obama administrasiyasına bir çox yaxın şərq məsələsində kömək etməyə başladı. obamanın ərdoğana ordunu içəri atmağa köməkçi olduğunu da vurğulamadan keçməyək. 2009-2013 illəri arası türkiyə abş əlaqələri bütün tarixinin ən pik həddinə çatdı, türkiyə britaniya sonrası obama hökümətinin iki nömrəli müttəfiqinə çevrildi. hal-hazırda tükriyə abş əlaqələri müsbət tempdə getməyə davam edir. 2016 abş seçkilərində potensial respublikaçı namizədin qələbəsi isə bu əlaqələrin yenidən formalaşacağı ehtimalını çoxaldır. * *


sən də yaz!