andrej karpathy

Süni intellektdən hər kəs istifadə edir.

Amma elə insanlar var ki, bu texnologiyanın özünü onlar formalaşdırıblar.

Onlardan biri də Andrej Karpathy-dir.

1986-cı ildə Çexoslovakiyanın (indiki Slovakiya) Bratislava şəhərində anadan olub.

Uşaq yaşlarında ailəsi ilə birlikdə Kanadaya köçüb.

Toronto Universitetində kompüter elmləri üzrə təhsil alıb.

2015-ci ildə Stanford Universitetində professor Fei-Fei Li-nin rəhbərliyi altında doktorluq dərəcəsini tamamlayıb.

Tədqiqat sahəsi kompüter görməsi və dərin öyrənmə idi.

Həmin dövrdə hazırladığı "Image Captioning" sistemi süni intellektin şəkilləri analiz edib onları insan dili ilə təsvir etməsinin mümkün olduğunu göstərdi.

Eyni zamanda "The Unreasonable Effectiveness of Recurrent Neural Networks" adlı bloq yazısını paylaşdı.

Bu yazı minlərlə proqramçı üçün dərin öyrənmə sahəsinə giriş nöqtəsinə çevrildi.

2015-ci ildə OpenAI şirkətinə ilk tədqiqatçılardan biri kimi qoşuldu.

Burada böyük neyron şəbəkələrinin hazırlanması üzərində çalışdı.

2017-ci ildə Tesla şirkətinə keçdi və Süni intellekt departamentinin direktoru oldu.

Tesla Autopilot sisteminin kompüter görməsi komandasına rəhbərlik etdi.

Onun rəhbərliyi ilə Tesla milyonlarla saatlıq real yol görüntüsündən istifadə edərək avtomobillərin ətraf mühiti tanımasını öyrətdi.

Lidar əvəzinə kamera əsaslı yanaşmanın inkişafında əsas fiqurlardan biri oldu.

Tesla-nın neyron şəbəkələrinin öyrədilməsi infrastrukturu və Dojo superkompüter layihəsinin proqram təminatı üzərində də çalışdı.

2022-ci ildə yenidən OpenAI-ə qayıtdı.

GPT-4 modelinin hazırlanması dövründə mühəndis kimi fəaliyyət göstərdi.

2024-cü ildə OpenAI-dən ayrıldı.

Həmin il Eureka Labs adlı yeni təşəbbüsünü təqdim etdi.

Məqsədi süni intellekti müəllimə çevirərək hər kəs üçün fərdiləşdirilmiş təhsil sistemi yaratmaqdır.

Andrej Karpathy yalnız güclü mühəndis kimi deyil, həm də dünyanın ən yaxşı AI müəllimlərindən biri hesab olunur.

Stanford Universitetində hazırladığı CS231n kursu bu gün də kompüter görməsi sahəsinin ən məşhur mənbələrindən biridir.

Onun videoları, bloqları və GitHub layihələri milyonlarla proqramçı tərəfindən öyrənmə materialı kimi istifadə olunur.

Karpathy "Software 2.0" anlayışını populyarlaşdırdı.

Bu yanaşmaya görə proqramlar artıq sətir-sətir yazılmır, böyük verilənlər üzərində öyrədilən neyron şəbəkələri tərəfindən formalaşdırılır.

Süni intellekt dünyasında bir çox insan məhsullar hazırlayır.

Andrej Karpathy isə həmin məhsulları hazırlayan mühəndisləri yetişdirən insanlardan biridir.

(youtube: )

hiperbarik oksigen müalicəsi

Hiperbarik oksigen müalicəsi (HBOT — Hyperbaric Oxygen Therapy) xüsusi bir kameranın içində yüksək təzyiq altında saf oksigen nəfəs alma üsuludur. Normalda biz havada təxminən 21% oksigen alırıq. HBOT zamanı isə insan 100% oksigen alır və təzyiq də adi atmosferdən daha yüksək olur. Bu da qana və toxumalara çox daha artıq oksigen keçməsinə səbəb olur.

Diabetik yaralarda niyə vacibdir?
Diabetdə əsas problemlərdən biri budur ki:

qan dövranı zəifləyir,
damarlar zədələnir,
toxumalara oksigen az çatır,
yara gec sağalır,
infeksiya riski artır.

Xüsusilə ayaq yaralarında toxuma “boğulur”. Oksigen çatışmazlığı olur. Hiperbarik oksigen terapiyası isə həmin toxumalara əlavə oksigen göndərməyə çalışır.

Nəticədə:

yara sağalması sürətlənə bilər,
infeksiya azalır,
yeni damar əmələ gəlməsi stimullaşa bilər,
amputasiya riski bəzi hallarda azala bilər.

Məsələn diabetik ayaq yarasında:

yara dərinləşibsə,
uzun müddət sağalmırsa,
antibiotik və normal sarğı kifayət etmirsə,
toxuma ölümü başlayırsa,

onda HBOT əlavə müalicə kimi istifadə oluna bilər.

Amma vacib məqam:
HBOT “möcüzə” deyil. Təkbaşına yaranı sağaltmır. Adətən bunlarla birlikdə istifadə olunur:

şəkərin ciddi nəzarəti,
düzgün yara baxımı,
infeksiyanın müalicəsi,
təzyiqin ayaqdan götürülməsi (offloading),
damar problemi varsa onun həlli.

Yəni oksigen terapiyası sadəcə prosesi dəstəkləyir.

Seans necə olur?
Adətən:

xüsusi kapsul/kamera olur,
xəstə içəri girir,
60-120 dəqiqə qalır,
gündə 1 dəfə və ya həftədə bir neçə dəfə edilir,
bəzən 20-40 seans lazım olur.

Yan təsirləri də ola bilər:

qulaq tutulması və ya ağrısı,
başgicəllənmə,
nadir hallarda oksigen toksikliyi,
klaustrofobiya hissi.

Diabetik yara üçün ən vacib məsələ isə budur:
Əgər ayaqda qan dövranı çox zəifdirsə və ya ciddi infeksiya varsa, HBOT faydalı ola bilər, amma əvvəlcə damar vəziyyətini qiymətləndirmək lazımdır. Çünki bəzən əsas problem oksigen yox, qan axınının özü olur.

ana

bəzi insanlar həyat qurur.
bəzi insanlar isə həyat daşıyır.

mən ikinciyəm.

anam yataq xəstəsidir.
tək oğulam.
evli deyiləm.
quru maaşla həm evi dolandırmalıyam, həm də xəstə anaya baxmalıyam.

səhərlər işə gedəndə ən ağır şey yorğunluq deyil.
ən ağır şey qapını bağlayıb onu evdə tək qoymaqdır.

adamın beynini içəridən yeyən hiss budur:
“birdən nəsə olar?”

amma yenə də getməlisən.
çünki işləməsən dərman yoxdur.
bez yoxdur.
yemək yoxdur.
işləmək məcburiyyətdir, seçim yox.

bəzən fikirləşirəm ki, mənim həyatım nə vaxt başladı?
yoxsa başlamadan məsuliyyətin altında qaldı?

hamı “evlən” deyir.
amma heç kim soruşmur ki:
bir insan özünü güclə saxlayırsa, başqa bir həyata necə dayaq olsun?

kasıbçılıq təkcə cib məsələsi deyilmiş.
adamın gələcəyini də kasıblaşdırırmış.
xəyallarını da.
ümidini də.

ən pisi də budur:
bir müddət sonra güclü görünməyə o qədər öyrəşirsən ki, içində yavaş-yavaş çökdüyünü heç kim hiss etmir.

igor sysoev

igor Sysoev texnologiya dünyasının ən underrated dahilərindən biridir. Bu gün internetdə daxil olduğumuz saytların böyük hissəsi onun yazdığı kod üzərində işləyir. Netflix, Wikipedia, Airbnb, Dropbox, Cloudflare, WordPress kimi nəhəng platformaların arxasında çox vaxt görünməyən əsas texnologiyalardan biri məhz nginx-dir.

Igor Sysoev 1970-ci ildə Sovet Qazaxıstanında doğulub. Maraqlısı budur ki, ilk universitet qəbul imtahanından kəsilmişdi. Sonradan proqramlaşdırma və sistem administrasiyası sahəsində işləməyə başladı.

2000-ci ildə Rusiyanın məşhur axtarış sistemi Rambler-də system administrator kimi işə düzəldi. O dövrdə internet sürətlə böyüyürdü və serverlər böyük trafik altında çətinlik çəkirdi. Apache bazarda dominant web server idi, amma çoxlu paralel istifadəçi gələndə performans problemləri yaranırdı.

Igor Sysoev həmin problemi həll etmək üçün 2002-ci ildə boş vaxtlarında təkbaşına yeni bir web server yazmağa başladı. Məqsədi sadə idi:
bir serverdə 10.000 eyni anda gələn istifadəçini problemsiz idarə etmək.

Bu ideya həmin dövr üçün çox böyük texniki challenge idi.

2004-cü ildə nginx-i open source və tam pulsuz şəkildə yayımladı. Heç bir marketing kampaniyası yox idi. PR yox idi. Sponsor yox idi. Sadəcə kod var idi.

nginx-in əsas gücü event-driven architecture idi. Apache hər connection üçün ayrıca process/thread açdığı halda, nginx çox az resurs istifadə edərək minlərlə connection-u eyni anda idarə edə bilirdi. Bu da onu yüksək trafikə malik platformalar üçün ideal edirdi.

2008-ci ildə Rambler-də nginx artıq gündə 500 milyon request idarə edirdi.

2011-ci ildə Igor Sysoev və Maxim Konovalov birlikdə Nginx Inc. şirkətini qurdular.

2013-cü ildə Netflix nginx istifadə edərək CDN serverlərini hər serverdə 40 Gbps trafik səviyyəsinə qədər scale edə bildi. Bu, nginx-in internet infrastrukturundakı gücünü göstərən ən simvolik nümunələrdən biri sayılır.

2019-cu ildə F5 Nginx Inc.-i 670 milyon dollara satın aldı.

Həmin ilin sonunda isə maraqlı hadisə baş verdi:
Rus polisi Moskva ofisinə basqın etdi. iddia edilirdi ki, nginx-in bəzi hissələri Rambler-in “mülkiyyətidir”. Bu hadisə Rusiyanın texnologiya sektorunda böyük narazılıq yaratdı və developer community açıq şəkildə Igor Sysoev-i müdafiə etdi. Sonradan ittihamlar ləğv olundu.

2021-ci ildə nginx dünyada Apache-ni keçərək ən çox istifadə olunan web server oldu.

2022-ci ildə Igor Sysoev sakit şəkildə F5 şirkətindən ayrıldı. Nə böyük müsahibələr verdi, nə media turuna çıxdı, nə də özünü ön plana atdı.

Bu gün internetin böyük hissəsi onun yazdığı kod üzərində işləyir. Dünyadakı web serverlərin təxminən üçdə biri nginx istifadə edir.

Ən maraqlı tərəfi isə budur:
bu layihə əvvəlcə bir nəfərin boş vaxtlarında yazdığı şəxsi texniki problem həlli idi.

Igor Sysoev texnologiya dünyasında diqqət çəkmədən dünya səviyyəsində təsir yaratmış insanlardan biridir. Bir çox milyard dollarlıq startup-dan fərqli olaraq, nginx əvvəlcə hype ilə yox, real texniki üstünlüklə böyüdü.

Web server dünyasının GOAT-larından biri hesab olunur.

barbell strategiyası

Barbell Strategiyası — riski iki fərqli “uc” arasında bölən bir yanaşmadır. Adı da ordan gəlir: şтанга/barbell kimi düşün — ağırlıq iki tərəfdədir, ortada yox.

Forex-də bu strategiyanın ideyası belədir:

Kapitalın böyük hissəsi çox təhlükəsiz və aşağı riskli qalır
Kiçik hissəsi isə çox aqressiv/high-risk trade-lərə ayrılır
“Orta riskli” trade-lərdən uzaq durulur

Məsələn:

90% kapital -> təhlükəsiz qoruma
10% kapital -> yüksək risk, yüksək reward setup-lar

Bu strategiyanı bir çox hedge fund və professional trader istifadə edir, xüsusilə qeyri-müəyyən bazarlarda.

Forex/MT5-də necə tətbiq olunur?

Tutaq ki balansın 10,000$-dır.

Variant 1 — Conservative + Aggressive

8,000$:

demək olar istifadə olunmur
və ya çox kiçik lotlarla swing trade
məqsəd kapitalı qorumaqdır

2,000$:

scalping
xəbərlər
yüksək leverage
yüksək RR setup-lar
riskli momentum trade-lər

Burda əsas məntiq:

Ən pis halda kiçik hissəni itirirsən
Amma böyük trend tutsa, böyük profit gəlir
MT5-də praktik tətbiq

Məsələn iki ayrı account:

Safe Account
0.01–0.05 lot
aşağı leverage
uzunmüddətli trade
məqsəd: balansı qorumaq
Aggressive Account
1m və 5m scalping
yüksək leverage
xəbərlərdə entry
breakout və liquidity hunt trade-ləri

Bu çox professional yanaşmadır. Çünki:

psixoloji ayırma yaradır
risk qarışmır
“revenge trading” azalır
Bir account daxilində də etmək olar:

Məsələn:

80% equity toxunulmur
yalnız 20%-lə trade açılır

və ya:

əsas volume = 0.02 lot
yalnız A+ setup gələndə 0.5–1 lot vurulur
Barbell Strategiyasının üstünlükləri
Black Swan hadisələrindən qoruyur
Böyük trend gələndə partlayıcı qazanc verə bilir
Psixoloji stabillik yaradır
Overtrading azaldır
Kapitalı tam məhv etmə riskini azaldır
Mənfi tərəfləri
Uzun müddət “heç nə olmur” hissi yarada bilər
Səbir tələb edir
Aqressiv tərəf tam kontrolsuz olsa account partlaya bilər
Trader “safe side”dan sıxılıb qaydaları poza bilər
Forex üçün maraqlı Barbell nümunəsi

Məsələn:

90% -> qızıl (XAUUSD) swing trade
10% -> xəbərlərdə NASDAQ scalping

və ya:

90% -> heç trade yoxdur, cash qalır
10% -> yüksək riskli setup-lar

Barbell Strategy anlayışını məşhurlaşdıran əsas adamlardan biri Nassim Taleb-dir.

Onun əsas fikri belə idi:

“Orta risk ən təhlükəli riskdir.”

Çünki:

insanlar özlərini təhlükəsiz hiss edir
amma sistem daxilində gizli partlayış riski olur

Taleb deyirdi ki:

ya çox təhlükəsiz ol
ya çox aqressiv opportunity götür
amma “orta riskli” sistemlərdən uzaq dur

Məsələn banklar 2008 krizindən əvvəl:

“safe görünən”
amma əslində gizli risk daşıyan
mortgage sistemləri qurmuşdular.
Sonra sistem partladı.
Bu da Taleb-in məşhur “Black Swan” nəzəriyyəsinin real nümunəsi oldu.

Black Swan

azərbaycan səhiyyəsinin problemləri

şəkərli diabet xəstələri üçün düzgün sistem qurulmayıb. bu xəstəliyin müalicəsi çox bahalıdır. üstəlik hər gün tibbi baxım və qulluq tələb edir. anamın ayağında yara var şəkər xəstəsidir, üstəlik əqli geriliyi də var. Xəstəliyini başa düşmür.

dövlət xəstəxanalarında buna yer ayırmırlar. üstəlik bu xəstəxanaların köhnə görünüşü, sistemsizliyi adamı qorxudur. yalandan deyirlər tibbi sığorta var amma sığorta ilə heç bir müalicə olunmur, uzağı yüngül müayinə.

ayaqdakı yaraya görə 2 aya 10000 pulum çıxıb, ev şəraitində tibb bacısı çağırıb sarğı dəyişib, dərmanlar alıb müalicə edirəm. Sabunçu xəstəxanasında həkimlərin ynına aparıb gətirirəm, hər dəfə nə qədər pul çıxır.

şəkər dərmanları almaq üçün aparıb poliknikada qeydiyyatdan keçməliyəm. amma problem nədir? ayaqdakı yaraya görə apara bilmirəm, o cür xəstə ilə növbədə gözləyə bilmirəm. əlil arabası almalıyam o da 500azn, ayaq üçün btp ortez düzəltdirməliyəm o da 400azndən başlayır. hər gün pampers alıram.

topçubaşov xəstəxanasında yatılı xəstəniz varsa onun üçün ora yorğan döşək, balış və s kimi şeylər daşımalısız. özüm gedib baxmışdım köhnə təmirli, sınıq salxaq görünüşlü bir yer idi.

hazırda evdə qulluq edib, taksi ilə zülm çəkərək həkimə aparıb gətirirəm.
əslində dövlət özü maraqlı olmalıdır ki bu adamın ayağı sağalsın ki amputasiya edilməsin, əlilliy statusu almasın.

vətəndaşa qarşı hörmətsizlik və laqeydlik. dövlət büdəcəsinin səmərəsiz istifadəsi adamı düşündürür.
ölkədəki özəl klinikalar çox bahadır. sırf bu müalicə üçün özəldə lazım olan məbləğ aylığ maaşımdan çoxdur. hələ mən orta statistik vətəndaşlardan yüksək maaş alıram. anam hazırda işgəncə çəkərək yaşayır. amma belə olmalı deyildi. tibbi xidmət, hələ dünyada şəkərli diabet və onun yara formaları çox bilinəndir.

əslində necə olmalı idi? təcili tibbi xidmətə zəng etməli idim o da hər tərəfli müayinə edib uyğun xəstəxanaya yerləşdirməli idi. xəstəxana da bütün xərcləri qarşılamalı idi.

şəkərli diabet

50 və yuxarı yaşı olan valideynlərə diqqətli şəkildə yanaşılmalı heç bir əlaməti olmasa belə yoxlanılmalı olan xəstəlikdir.
senari
şəkəri var amma bunu çox hiss etdirmir gizlin bu xəstəlik ilə yaşayır. günlərin bir günü ayaq dabana xırda bir tikan batır. heç kim buna fikir vermir, 1 həftə sonra bu tikan infeksiyaya çevrilir və sürətlə böyüyür. valideyn dərman krem sürtərəm sağalar deyir amma 2 həftə sonra daha da böyüyür. artıq qanqrena başlayır və yataq xəstəsinə çevrilir. yataq xəstəsi olduğu üçün pampers taxılır bu zaman cinsi orqanlar ətrafı pişməcə yarası olur.

çünki şəkər xəstələrində yara çox gec sağalır. valideyni vaxtında aparıb müəyinə etdirin, gəlməsə belə sürüyə sürüyə aparın yoxsa şəkəri olsa və bir müddət sonra ağırlaşsa min qat artıq maddi ziyanınız olacaq. vaxtınız gedəcək və yataq xəstəsinə çevriləcək.

ölkəmizdə dövlət bu xəstələrə hər ay pulsuz dərman verir.
ən yaxşı müalicəsi isə fiziki aktivlikdir, gündə ən azı 5-10km gəzmək çox kömək olur