#350465 burada səsləndirilən bir fikir - "insan tanımadığı görmədiyi insanı nə qədər sevərmiş" xüsusilə məni dərin ancaq hazırda sınıq-salxaq şəkildə yazıb ifadə edəcəyim, ancaq daha da inkişaf etdirilməli və təkrar-tənqidlə düzəliş eidlməli olan bu fikirlərə qərq etdi. həqiqətən də şifahi cəmiyyətdə yaşamış olsaydıq, ki xx əsrdən əvvəl biz də daxil olmaqla dünyanın böyük bir əksəriyyəti bu vəziyyətdə idi, bu ritorik arqumentdən çıxan nəticə doğru idi. şifahi cəmiyyət budur ki, fərdlərinin böyük əksəriyyəti nə oxuya və nə də yaza bilir, bu cəmiyyətdə hələ də kütləvi kitab çapı və mətbuat mövcud deyildir. belə olan halda bu insanlar arasında əsas kommunikasiya vasitəsi danışıqdır, nitqdir, məlumatı qəbul edən vasitə isə qulaqdır, nəinki göz, yeni informasiya daha çox qulaq vasitəsilə əldə edilir nəinki göz. əlavə olaraq, məlumat lokal xarakrer daşıyır, məkanda çox kiçik bir nöqtəyə sıxışdırılıb, bir qəsəbəyə və yaxud bir şəhərin içində baş verənlərdən maksimum məlumatlı ola bilərsən, bugünkü interneti, televiziyanı və radionu hələ nəzərə almıram, qəzet ya jurnal olmayan yerdə, uzaq yerlərdən də məlumatı ancaq həmin uzaq məmləkətlərdən o şəhərə ya kəndə kimsə gəlsə, verə bilərdi. bugün biz sinxron və eynizamanlı şəkildə dünyanın istənilən nöqtəsində baş verən hadisədən o an, xəbər tuta bilirik, sadəcə biz yox, dünyanın istənilən nöqtəsində - kəndində, şəhərində, qəsəbəsində ya səhranın ortasında durmuş şəxs eyni məlumata eyni vaxtda öyrənə bilir, beləliklə də biz fiziki məsafə məhdudiyyətlərinə malik olsaq da, ortaq abstrakt bir fəzanı bölüşə bilirik milyardlarla adamla bərabər bir şəkildə: trump'ın maduro'nu qaçırtması hal-hazırda bir çinlinin ya yaponun ya fransızız ya bir erməninin ya bir rusun ya da bir azərbaycanlının zehnində bir yeri işğal edir, və zehinlərimiz eynizamanlı bir şəkildə bir-birilə sinxronlaşıb. ancaq təsəvvür edin şifahi cəmiyyətdə bir qəsəbənin ya bir kəndin ya bir şəhərin camaatı ancaq o məntəqənin hüdudları daxilində baş verən bir şeydən maksimum xəbərdar ola bilərdi, məşədi həsən qızına toy edib, ya keçəl həmzə qıratı qaçırıb və s. uzaq yerlər isə çox mifoloji və əfsanəvi görünürdü, onlar haqqında ancaq aşıqlar vasitəsilə xəbər tutardılar, homerin ya dədə qorqudun timsalında aşıqlar o zamanın ap news ya tass ya anadolu ajansına bənzər xəbər agentlikləri kimi bir şey idilər. eyni zamanda yazıl olmayan yerdə, sən ağlına gələn bir məlumatı ancaq öz yaddaşında da saxlaya bilərdin, yazmağı bacarmayan adam istəsə də, yaddaşından qeyri bir yerdə unutmamaq istədiyi məlumatı saxlaya bilməz, (elə yeri gəlmişkən, mirzə cəlilin saqqallı uşaq hekayəsi bu mövzuya toxunur) dolayısıyla, o zamanlar nəsr yerinə nəzmin daha üstün olması bununla əlaqədar idi ki, şeir daha rahat yadda qala bilirdi, nəinki hekayə ya roman. ona görə də roman yazılı bir cəmiyyətə məxsus incəsənət növüdür şeirdən fərqli olaraq. ağsaqqal anlayışı ki hələ də bizdə güclüdür, ki bizim şifahi keçmişimizdən birbaşa xəbər verir, ona görə hörmət sahibi idilər və ona görə daim onlardan məsləhət alırdılar ki, yazıl olmayan yerdə, ən çox məlumata ən çox yaşı olan şəxslər sahib ola bilər, bugünkü bizlərdən fərqli olaraq, yazıl olan cəmiyyətlərdə isə yazmağı və oxumağı bilən 20 yaşlı uşaq, 70 yaşlı birindən daha çox və daha dərin və daha dünyagörüşlü ola bilər, ki onsuz da hazırda bunun şahidiyik. yazılı olmayan cəmiyyətdə pasport ya şəxsiyyət vəsiqəsi ola bilməz, sən o şəxsi ancaq həyatı ərzində göstərmiş oladuğu hansısa hünərə ya hansısa fiziki xüsusiyyətə, görə tanıyıb ləqəb verirdin, ona görə qədim hekayələrdəki - söhbət yazıdan bixəbər adamlardan bəhs edən hekayələrədn gedir, şəxslərin adına baxsan, soyad yoxdur, ki onsuz da, o da yazının kütləviləşməsindən sonra əmələ gələn bir şeydir, müxtəlif ləqləblərlə hekayədə adının çəkildiyini görmək olar yaxud dədə qorqud ona görə deyir ki, bir hünər göstər sənə ad qoyaq ki, insanların beyninə qazınsın ki sən kimsən. həmçinin yazı dili obyektləşdirməyi bacara bilir, yəni sən zehnindəkiləri yazıya töküb ona istədiyin vaxt açıb baxa bilirsən, onu nəinki sən özün başqaları belə tənqid edib düzəliş verə bilir, sən öldükdən minilliklər sonra belə, (unutmayın ki, videoyazı ya audioyazı da yazının bir növüdür, format dəyişir, ancaq o da yazıdır, dolayısıyla hazırda fonoqrafik sistemlə yox bu şəkildə də birbaşa nitqimizi obyektləşdirib videonu geri çevirməklə özümüzü tənqid edə bilirik) onu tənqid edə bilirlər, ancaq belə bir texnologiyanın olamdığı bir dövrdə sənin sözün həmin ağzından çıxan anda deyilirdi və yanındakılar tərəfindən eşidilirdi və sonra da əbədiyyətə kimi uçub gedirdi. eyni zamanda danışaraq uzun cümlələr qura bilməzsən, fikri tam ifadə edən cümlə qura bilməzsən, çünki cümlə uzandıqca insan yaddaşı onu zehində olduğu kimi saxlamağa qadir deyildir, ona görə danışıq ya dialoq qısa-qısa cümlələrlə irəliləyir, və fərz edək ki, 1 saat danışmısan, 1 saat sonra təxmin etməkdə sonra yenə zorlanırsan ki, bu cümləni həqiqətən demisən ya yox, və ola bilər ki, təkrarçılıq edəcəksən, ancaq yazı şəklində ifadə etdikdə onu birbaşa gözünün qabağında görür köhnə yazdıqlarına baxaraq təkrarçılıqdan uzaqlaşa bilirsən. indi burada mirzə cəlillə və onun müasirləri olan digər maarifçilərlə bağlı məqam bundan ibarətdir ki, eləcə də mirzə fətəli ilk növbədə sonra isə zərdabi, bu adamlar bizim üçün ortaq linqvistik bir fəza yaratdılar, azərbaycan dilini yazıya keçirdərək ilk növbədə bizi yazılı, rasional mühakimə qabiliyyətinə sahib cəmiyyətə çevirməyin ilk addımını atmış oldular, zərdabinin qəzeti ilə əslində azərbaycan dilini bölüşən, eyni linqvistik fəzanın içində yaşayan, aramızdakı fiziki məhdudiyyətlərə baxmadan eyni standard bir dilə sahib olaraq eyni kimliyə sahib olmağa başladıq, andersonun bəhs etdiyi o xəyali cəmiyyətə çevrilməyə başladıq, bir-birimizi görməsək də, tanımasaq da, heç bilmədiyimiz bir adamı hansısa yad bor ölkədə görəndə və tanıyanda eyni bir xəyalı bir cəmiyyətin parçaı olduğumuz qəbul edir, bir-birimizə çox doğma gəlirik, ki bu doğmalıq əvvəl bir evin içinə həbs olunmuşdusa, ancaq atanla ya nənənlə ya babnla ya qardaşınla ya bacınla belə doğma ola bilirdinsə, hal-hazırda bir qazaxlı ya bir naxçıvanlı ilə də ortaq dildən və hekayələrdən və s. doğan doğmalıq münasiblətinə sahibsən, onlarla müayisə oluna bilməsə də, tanımadığın bir çinli ya bir fransızla olandan laö çox-çoxdur, baxmayaraq ki, əslində qazaxlı və naxçıvanlını da tanımırsan. mirzə cəlilgil isə bu yolu çox qəti addımlarla irəli aparıb bunun son möhrünü vurdular, yəni azərbaycanlı anlayışını, və burada söhbət tək azərbaycanlı olmaqdan getmir, anti-azərbaycnalı da ola bilərsən azərbaycanlılığa nifrət də edə bilərsən, ancaq mövqeyinin nə olmağından asılı olmayaraq bütün bunları içini, duyğularını yazıda bu dil ilə rahat bir şəkildə bölüşə bilirsənsə, və bu bölüşdüklərinin oxuyub sənin dərdinə ya fikrinə şərik olan birilərini tapırsansa, bunun səbəbkarları axundov, zərdabi və onların yolunu davam etdirən mirzə cəlil və digər maarifçilərdir. yəni bundan əvvəl fərqli dialektlərdə danışan, özlərini lokal oalraq xarakterizə edən şəkili, naxçıvanlı, qarabağlı ya gəncəli ya şamaxılı ya bakılı ya qazaxlı mətbuat vasitəsilə eyni yazını və eyni qəzetdən qidalanmağa başlayaraq ortaq bir abstrakt dünyaya sahbi olmağa başladı, artıq bir-birilə üz-üzə gəldikdə danışmağa ortaq bir dil və ortaq bir mövzuları olmağa başladı, bundan əvvəl ancaq bir-birlərindən zehni olaraq uzaq idilərsə, bununla daha yaxınlaşmağa başladılar, söhbət təbii ki, savad əhli olan adamlardan gedir, ancaq daha sonra savadlılığın kütləviləşdirilməsi, eyni dərsliklərdən təhsil, eyni radioya qulaq asmaq, eyni televiziya baxmaq, hal-hazırda isə internet doğrudur intenret bir tərəfədn homogenləşdirir ancaq digər tərəfdən də öz içində fraqmentasiya yaradır, bu linqvistik mücərrad fəzanl lap çox ortaqlaşdırdı. burada indi tənqid oluna bilər ki, bu yaxşı oldu ya pis oldu bu ayrı bir məsələdir, və həmçinin bu bütün dünyada bu baş verdi eynilə bizdəki kimi fransada da, iranda da, rusiyada da, yaponiyada da insanlar bu tenologiyaların inkişafı ilə bir ortaq bir kimliyə sahib olub onun ətrafında birləşdilər, və ona görə milli kimlik və millət anlayışını bundan geriyə proyeksiya etmək tamamilə səfsətədir, boş bir şeydir, mümkün deyil, çünki bu texnologiyaın inkişafı ilə meydan gələn yeni bir fazadır, yeni ixtiradır, yeni təşkilatlanma formasıdır, tarixdə bənzəri yoxdur, ancaq burada mirzə cəlilin rolundan söhbət gedirdi deyə qeyd etdim ki, mirzə cəlil hazırda azərbaycan dilini ana dili kimi bilən və yazan hər kəsin özü bu kimliyi sevib-sevməsindən asılı olmayaraq memarlarından biridir...
mesaj @116170 2 ♥
09:04