7. başlarkən, proust haqqında yazmaya təşəbbüs etmənin nə qədər “cahil cəsarəti” istəyən bir uğraş olduğunu qeyd etməliyəm...milan kundera “roman sənəti” kitabında modern ədəbiyyatın iki sehirbazı, joyce və proust’dan bəhs edərkən onlardan birinin yəni joyce’un “yaxalana bilməyən indiki anı”, proust’u isə “yaxalana bilməyən keçmiş zamanı” kəşf etmələriylə o vaxta qədər həyatın bilinməyən, ya da gözdən qaçırılan bir xüsusiyyətini romanın mövcudiyyəti olaraq göstərir...həqiqətən bu iki dahinin zamana qarşı obsessiv həddə varacaq qədər olan maraqları bənzəşsə də, obrazlara yanaşmaları arasında fərqliliklər mövcuddur...joyce, tanrıya məlum, joyce’a məlum tam və mütləq bir obrazı alıb, onu defragmentasiya edərək parçaları romanın zaman-məkan fabulasına sərpişdirir…oxuyucu (burda ideal və nəzərdə tutulan oxuyucu(implied reader) nəzərdə tutulur…reader-response theory’nın oxuyucu kategorizasiyası) isə bu pazlın parçalarını toplayaraq birləşdirir... proust isə bir obrazın, bir xarakterin mütləq olaraq bilinə bilməyəcəyini, obrazın daima qarşılaşdırılmalar, digər obrazların gözündən anlatılanlar yoluyla bilinə biləcəyini irəliyə sürür…haşiyə çıxaraq qeyd etməliyəm ki, bu texnikadan g. r. r. martin də “buz və atəşin şərqisi” romanlarında əsəri “pov-point of view “, müxtəlif obrazların nöqteyi-nəzərindən anlatmaqla bu texnikanı sadə və sistemli hala gətirir...
proust'u bir prizmaya bənzətmək olar...onun məqsədi şüaları qıraraq, keçmişə baxaraq bir dünyanı yenidən yaratmaqdır...proustun insanları elitar təbəqənin insanları, boş vaxtları olan xanımlar və cənablardır...sanki mane ya da renuarın tablolarındaki meyvələrlə dolu masaların ətrafına uzanan, təmtəraqlı məkanlarda intellektual mövzular üzərində söhbət edən zövq-ü səfaya dalmış insanlardır...proust sanki eyniliklə adlarını çəkdiyim rəssamlar kimi impresionistdir...təsadüfi deyildir ki, jean cocteau “à la recherche du temps perdu-itirilmiş zamanın izində” romanı üçün belə deyir : “ ilğımlarla, semiramidanın asma bağlarına oxşayan bağçalarla, zaman və məkan içərisindəki oyunlarla dolu nəhəng bir miniyatür”....
üslubi cəhətdən retrospektiv və prospektiv gediş-gəlişlər, qabarma və çəkilmələr üzərinə qurulmuş “itirilmiş zamanın izində” romanı prostun imzası kimidir...dəyişdirilməsi və özünə məxsus olmasıyla başqa bir əsərlə qarışdırıla bilməməsi ilə...
proustun homoseksuallığa olan münasibətinə də qısaca olsa toxunmaq istərdim, proust özünün homoseksual olduğunu açıq şəkildə inkar etsədə də- hər nə qədər bu yaxın dostu andre jid’i məyus etmişdir- əsərində homoseksual münasibətlər açıq şəkildə işlənmişdir...hətta romanın 4.cü cildinin adının “sodom və gomorra” olaraq adlandırılması və 32 səhifəlik homoseksual münasibətin təsviri də bunu bariz şəkildə izah edir...lakin, proustun homoseksuallığa olan tutumu mənfi olaraq dəyərləndirilir...bunu da proustun gizlində qalmaq istəməsiylə əlaqələndirə bilərik...kim bilir əsərində həm heteroseksual münasibəti, həm də homoseksual münasibəti göstərməklə bəlkə də proust cinsi oriyentasiyalardan, yönelimlərdən, cinsiyyətlərdən arınmış saf və təmiz sevgi və qısqanclığı insana aid digər duyğular kimi göstərərək bizim hamımızın fərqli hiss və duyğular qarşısındaki müxtəlifliyimizə diqqət çəkmək istəyir...