2. formalaşmasında coğrafi mövqeyin əsas olduğunu düşündüyüm fərqlilikdir. xüsusən də gəmiçilik üçün ən kiçik coğrafi bilgi çox önəmlidir. hətta bunları bilmək onların həyatlarının qarantıdır. nə qədər bilsələr o qədər çox sağ qalma ehtimalları olur. qərbdə mühəndisliyin inkişafını və elmə dəyərin verilməsini məhz gəmiçiliklə əlaqələndirirəm. məncə bu inkişafın qaynağının əsas faktoru gəmiçilikdir. daha sağlam/möhkəm/sürətli gəmilər üçün mühəndislik xüsusi diqqət görür, dənizdə azmamaq, təhlükəsiz və ən kəsə yoldan üzə bilmək üçün isə dəqiq xəritələrə, bunun üçün isə coğrafi biliklərə sahib olmaq gərəkli olur. avropalılar sərvətlərinin də əsas hissəni elə gəmiləri sayəsində əldə edirdilər. ingilis gəmilərinin ispan gəmilərini məğlub etməsindən sonra da ingilislərin qızıl çağı başlamış oldu. bununla daha da anladılar əsl gücün elmdə, bilgidə olduğunu.
əlavə olaraq təbiətlərinin iqlimi də onlara çoxlu kömək olub. çoxlu yağışlar zadlar onlarda bolluğa səbəb olub. şərqdə isə quraqlıq, səhralıq. normal torpaqlar bidamcı. adicə donuzdan imtina etməyə məcbur olublar.
bolluğ avropada çoxlu dövlətlərin yaranmasına, bu çoxlu kiçik dövlətlərin rəqabəti isə avropanın elmdə güclənməsinə səbəb olub. zehni fərqliliyin səbəbi də budur.
məsələn gəmiçilik güclənəndən sonra avropa osmanlını quzuya döndərir * glş