28. Kiçik bir not: ssridə kilsə və məscidlərin fəaliyyəti 1944-cü ildə bərpa edildi. Səbəb isə insanların axirət dünyasına inanaraq döyüşə qorxusuz getməsinə şərait yaratmaq idi. Bir sözlə din tiryək məqsədilə istifadə edildi, tarix boyu həmişə olduğu kimi. Bundan başqa bolşevik marksistlərin dinə heç bir təzyiq göstərmədiyi təqdirdə bugünkü gündə necə bir vəziyyətdə ola biləcəyimizə təsəvvürümə gətirmək də istəmirəm. Ola bilsin mentalitetin sayəsində kayfın nirvanasına çatıb üçüncü gözümüz çıxardı. Türkiyədə belə, kamalizmin dinə qarşı həyata keçirdiyi repressiv siyasətinə baxmayaraq dinin necə bir rol oynadığını görürük. Eyni şey meksikaya da aiddir (baxma: 1917-ci il konstitusiyası) (baxma: plutarco elias calles) (baxma: lazaro cardenas).
Ssridə ədəbiyyat, elm və incəsənət kimi sahələrin yuxarıdan sifarişli olduğu, azad olmadığı, senzura və qadağaya məruz qaldığı isə doğrudur. 6 iyun 1931-ci ildə senzura daha da genişləndirildi. Hətta stalinin leninin ölümündən sonra qələmə aldığı leninizmin fundamentləri adlı əsərində bir ölkənin maddi və mədəni resurslarının bir ölkədə sosializm quruculuğuna kifayət edə bilməyəcəyini, bu səbəbdən də bir çox qabaqcıl ölkənin köməyinə ehtiyac olduğu yazıldığı üçün növbəti nəşrlərində kitabda dəyişiklik edilmişdi. Stalinizm dövründən fərqli olaraq bürokratik pozulmanın son dərəcə aşağı olduğu dövrlərdə, məsələn vətəndaş müharibəsi dövründə bütün mövzular üzərində müzakirə və mübahisələr aparılır, azad yaradıcılığa meydan verilirdi. Ssrinin bir çox qiymətli yaradıcılıq nümunələri, ən əsası da insanları heyran qoyan kinoları məhz bu dövrdə ərsəyə gətirilmişdi. Lenin deyirdi ki, azadlıqların məhdudlaşdırılması müvəqqəti tədbirlər baxımından əhəmiyyətlidir, insanın insan tərəfindən istismar olunmasının maddi şərtləri ortadan qalxandan sonra bu tədbirlərin əhəmiyyəti qalmayacaq. Ssridəki kapitalizmə doğru geri qayıdış formasında tətbiq edilən bürokratik siyasət bütün bu iyrəncliklərin başlıca səbəbkarı idi.