21. Çox vaxt haqqında danışılarkən sovet ittifaqından əvvəl hələ azərbaycanı 105 il idarə etmiş rus imperiyasının azərbaycana qazandırdıqları unudulan məsələ. Ancaq bakıda, şamaxıda, qubada ilk müasir məktəbləri açan, kəndliləri feodal mükəlləfiyyətlərdən azad edən, neft sənayesinin yaranmasına imkan yaradan (hansı ki hələ də azərbaycanın iqtisadiyyatı ondan asılıdır), qərbi avropadan investorlar cəlb edən çar imperiyasının rəhbərliyi olub. Bundan əlavə rusiyanın daxilində inkişaf edən proseslər, avropadan liberalizm ideyalarının idxal edilməsi kimi hadisələr azərbaycanda da axundov, sabir, cəlil məmmədquluzadə, nərimanov kimi ziyalıların ortaya çıxmasına kömək edib. Molla nəsrəddindən tutmuş, ilk feminist qəzetlərinə kimi hamısı sovetlərdən əvvəl yaranıb azərbaycanda.
Əlbəttə sovetlərin də az-çox köməyi olub, hər kənddən uşaqları götürüb məktəblərə, universitetlərə göndəriblər. Ancaq sistem totalitar olduğu üçün və xarici dünya ilə informasiya əlaqələrinin həmişə dövlət nəzarəti altında olduğu üçün axundov, məmmədquluzadə kimi yenilikçi adamlar yerinə daha çox itaətkar nəsil yetişdirilib.
Hərşeydən əlavə də rusların və sovetlərin bu qədər təsir yaratmasının səbəbi də o sistemlərin avropa və amerikadakı sistemlərdən üstün olmaqlarına görə yox, azərbaycanın həmin vaxtlar elmi, mədəni baxımdan həm birinci həm də ikinci dünya ölkələrindən çox-çox geridə olmasına görədir. Məsələn, bu tipdə nostalgiyanı nadir hallarda baltikyanı ölkə əhalisi ilə söhbət edərkən eşidə bilərsiniz. Düzdür, orada da sovet nostalgiyasını arzulayan azlıq var, ancaq onların nostalgiyası daha çox universal işlə və evlə təmin olunma kimi məsələlərə görədir nəinki mədəni və siyasi dəyişikliklər.
Bir sözlə, sovetlərin təsirini şişirtmədən əvvəl rus imperiyasının qazandırdıqlarını nəzərə almaq lazımdır. Sovet ideologiyasını, dövlətini və rus mədəniyyətini ilahiləşdirmədən, qərblə eyni səviyyədə və ya üstün olduğunu iddia etmədən əvvəl də əslində bütün bu təsirin azərbaycanın o vaxtlar dünyanın çox gerisində qalması ilə əlaqəli olduğunu nəzərə almaq lazımdır.