2. Günümüzdə mövcud olsaydı, çoxdan kapitalizm ayaq açmışdı buralara. Sovet ittifaqını indiki sosyalist kuba, laos kimi ölkələrlə müqayisə etmək düzgün deyil, etnik rəngarəngliyin və ərazi-tələbat böyüklüyün əvvəl-axır sıradanlaşmaya gəlib çıxaracaqdı, sovet ittifaqının bir xüsusiyyəti olmayacaqdı.

Dünyadakı bütün sosyalist blokları tam yerində və tam zamanında dağıldı. Özünü bu çevrədən ayıran ölkələr qabağa getdi, müxtəlif yollarla rusiyaya bağlı olanlar isə onun ətrafında hərəkət etməyə davam etdi. Sovet dönəmindəki rus hegemoniyası mdb adı ilə qaldığı yerdən davam etdi və hal-hazırda da edir. Bakı-novorossiysk məsələsi də əyani sübutdur.

Sovet ittifaqı proletar kimi başlayıb, burjuaziya həmrəyliyi ilə bitdi. Bəlkə də ideologiya tam mənası ilə yaşansaydı, milliyətindən asılı olmayaraq, hər kəs bərabər yaşasaydı, hər şey daha fərqli ola bilərdi. Heyif ki, ittifaq dövründə azərbaycanlılar və digər müsəlman xalqlar bir addım geridə olublar, o dövrün adamları qəbul etsə də, etməsə də, reallıq budur.

Amma yenə də onlar ssri-ni tərifləməkdən əl çəkmirlər. indiki şəraitdə haqsız da sayılmazlar. işinin müqabilində səni evlə təmin edən, maaşın, istirahətin, gəzməyin - bir sözlə, hər şeyin yerində, başqa nə istəyərlər ki? Bunu deyən kimi əslində bədbəxtliyimiz də başlanğıc qoyacaq. Müstəqillik kimi gözəl hissi bunların uğruna qurban vermək istəyən minlər var bu ölkədə. Bizi idarə edən, "indiki gənclik bir yaralı barmağa dərman olmur" deyənlər də bu təfəkkürün məhsuludurlar. Tərəqqiyə meyil göstərmiriksə, rus dili azərbaycan dilindən üstündürsə, rus sevdası başını alıb gedirsə, məhz bu təfəkkürün nəticəsindədir.

Sovet ittifaqı söyüldüyü qədər pis, arzulandığı qədər yaxşı olmayıb. Amma pisi ilə, yanlışı ilə azərbaycanın formalaşması üçün çox gözəl fürsət olub, bu fürsətdən nə dərəcədə istifadə edildiyi isə müəyyən deyil.