1. tarixin müəyyən mərhələsində bir-birinə zidd olan ideoloji mübarizə şəraitində yazıçıların qruplaşınb , ideyaca, əqidəcə, daha çox üslubca birləşməsi ədəbi cərəyan adlanır.

ədəbi cərəyanlar bədii yaradıcılıq metodu qarışdırılan anlayışlardır. bədii yaradıcılıq metordu ədəbi cərəyanla müqayisədə daha geniş, davamlı anlayışdır. məsələn, həm nizami gənncəvi , daha sonra füzuli, sonrası hüseyn cavid yaradıcılığında romantik metoda rast gəlmək olar, amma, gəncəvi 13-cü əsr, füzuli 16-ci əsr, cavid 20-ci əsr sənətkarıdır. nə nəticəyə gəlirik? yaradıcılıq metodu çox böyük dövrü və daha çox yazıçını, ədəbi məktəb isə bir qrup eyni formada yazan , eyni dövrün insanlarını əhatə edir. məsələn, mollanəsrəddinçi və füyuzatçı ədəbi məktəbi.

hər birinin ayrı nümayəndələri olub, məsələn, füyuzatçılar ədəbi məktəbinin nümayəndələri məhəmməd hadi, abbas səhət, abdulla şaiq və digərləri olub, onların bədii yaradıclıq metodu, əsasən, romantizmlə bağlı idi.

mollanəsrəddinçilər ədəbi cərəyanının nümayəndələri isə cəlil məmmədquluzadə, ömər faiq nemanzadə, əli nəzmi, əliqulu qəmküsar, mirzəli möcüz və digərləri aiddir, onların bədii yaradıcılıq metodu, əsasən, tənqidi realizmlə bağlı olub. təsadüfi deyil ki, bu dövrdə yazıb yaratmış insanların ədəbi dövr adı elə məhz "tənqidi realizm və romantizm azərbaycan ədəbiyyatı" adlanır.

ədəbi cərəyanlar məhdud anlayışdır. digər xalqların ədəbiyyatında özünü göstrən dekadentizm, akmeizm kimi cərəyanlar bizim ədəbiyyatımızda meydana çıxmamışdır.