0. Vıqotski nəzəriyyəsi Yaxın inkişaf zonası (YiZ)
Rus psixoloqu olan Vıqotski YiZ ilə qərbdə məhşurlaşmışdır. O, konstruktivizm psixoloji nəzəriyyəsinin banilərindən biridir.
Vıqotskiyə görə uşaqların öyrənmə potensialı müxtəlifdir.
Gəlin birgə bir tədqiqatı nəzərdən keçirək.
1) 8 yaşlı iki oğlan uşağına zəka testi verildi. Onlar bu testi uğurla həll etdilər.
2) sonra onlara daha çətin testlər verildi (kömək edildi). Bu mərhələdə oğlanlar fərqli nəticə göstərir. Biri 9 yaş, digəri isə 12 yaş səviyyəsinə uyğun oldu.
I mərhələ uşaqların müstəqil həll etdiyi faktiki bilik zonasını göstərdi. Vıqotski bunu aktual zona adlandırdı.
II mərhələ köməkliklə edilən mərhələ uşaqların potensialını göstərir.
Bu tədqiqat 2 zona arasında uşağın nə qədər irəli gedə biləcəyini müəyyənləşdirdi.
Potensial irəliləyiş səviyyəsi uşaqların yaxın inkişaf zonasıdır.
Aktual inkişaf zonası (Uşaq nəyi bacarır?)
- Aktual zona Şagird gündəlik dərsləri, verilmiş təlim tapşırıqlarını müstəqil surətdə yerinə yetirir
- Özü başqasının köməyi olmadan dərsdə müvafiq materiallardan istifadə edir.
- Müəllimin şərh etdiyi bəzi cəhətləri izah etməyə təşəbbüs göstərir.
- Əqli inkişaf elə bir səviyyəyə çata bilər ki, sonralar hər hansı bir məsələni heç kimə ehtiyacı olmadan həll edə bilir.
- Bilikləri müstəqil mənimsəyir.
- Elmlərin əsaslarına özü yiyələnməyi bacarır.
Yaxın inkişaf zonası (Uşaq bir müddət sonra nəyi bacarmalıdır?)
- Uşaq böyüklərin, müəllimlərin köməyilə daha yüksək nailiyyət əldə edir.
- Şagirdlərin mənimsəmə imkanlarının aşkara çıxarılmasında senzitiv dövrlər haqqında məlumatların toplanması əhəmiyyətli hesab olunur.
- Uşağın inkişafının ayrı-ayrı mərhələlərində psixikanın bu və ya digər istiqamətdə inkişafı üçün daha əlverişli şərait yaranır.
Vıqotski qeyd edir ki, cəmiyyət və ətrafdakı insanlar uşaqların inkişafı üçün təbii şərtdir.
Vıqotskiyə görə təlim prosesi kollektiv işdir. Böyük və uşaq bərabər mövqedə əməkdaşlıq edirlər. Vıqotski təlimi inkişaf üçün üsul, bir alət hesab edirdi. O qeyd edirdiki, Öyrənmək inkişafa aparırsa,dəyişirsə o zaman təlim adlanır.
Məsələn: sirkdə hər hansı bir heyvana öyrədilənləri təkrar etməyi şüursuz şəkildə vərdişdir. Deməli təqlid etmək öyrənmək demək deyil.
Vıqotskiyə görə təlimin bir neçə səviyyəsi vardır.
1. Aşağı səviyyə - bildiyi tapşırıqlar, çərçivədən çıxmır onunçün pisdir, inkişaf etmək olmur-mövcud biliklər təkrarlanır.
2. Yüksək səviyyə - gələcək inkişafa istiqamətlənmiş tapşırıqlar üzərində qurulur.
Problemi nədir - hələ yetişməmiş qabiliyyətlər üzərində təlimi qurduqda o çox güclü daxili etirazlarla qarşılaşır - uşaq öyrənə bilmir və ya imtina edir.
Təlimin inkişafında ən optimal səviyyə bu 2 səviyyənin arasıdır.
Yaxın inkişaf zonası göstərir ki, keyfiyyətli öyrənmə o zaman baş verir ki, təlim inkişafdan xəbər versin.
1. Vıqotskiyə görə uşaqların normativ yaş diaqnostikası fiziki əlamətlərə görə deyil aktual əlamətlərə və yaxın inkişaf zonasına əsasən müəyyən olunur.
2. Yaxın inkişaf zonası - fərdi inkişafları da göstərir.
3. Təlim o zaman keyfiyyətli olur ki, uşağın aktual (indi) və yaxın inkişaf səviyyəsi (gələcək,potensial) bu sahələri nəzərə alır.
4. Yaxın inkişaf zonasına əsasən aramla öyrətmək, biliklərin varisliyini, yaş xüsusiyyətini nəzərə almaq təlimin səmərəsini artırır və inkişafa gətirir.
5. insanı inkişaf etdirən, dəyişən təlim yaxın inkişaf zonasında baş verir. Uşağın tam mənimsəmədiyi, lakin yaxın gələcəkdə sərbəst şəkildə biləcəyi və bacaracağı məsələlər yaxın inkişaf zonasında yerləşir.