2. genetik sahədə sözün əsl mənasında inqilaba səbəb olmuş bir ixtira. bu vasitə müəyyən bir genetik ardırıcıllığı kəsərək/ dəyişdirərək genləri redakə etməyə imkan verir. düşünə bilirsiniz yəni, daha, sarışın, mavi göz qız sifarişi verə bilmə fikri elə də fantastik deyil.
bu sistem iki hissədən ibarətdir: Cas9 fermenti və bələdçi RNT.
amma işin əsli cas9 da yatır. cas9-u üstdəki entridə yazıldığı kimi genetik qayçı adlandırılar.* onsuz adı silahı xatırladırdı əsas rol ondadır, çünki o müəyyən edilən dnt ardıcıllığını tapır və kəsir.
bəs bütün prosses necə baş verir?
Əvvəlcə, CRISPR-Cas9 ilə müəyyən bir DNT-ni hədəfləmək üçün "bələdçi RNT" hazırlanır. Bu bələdçi, Cas9-u doğru istiqamətə yönləndirir və DNT-də kəsiləcək bölgəni təyin edir. Cas9 həmin bölgəni tanıyır və DNT-nin ikiqat sarmalını kəsir. Kəsilmiş hissə hüceyrə tərəfindən təmir edilir. bu zaman genetik məlumatı istəsən əlavə elə, sil ya da dəyişdir.
Bu texnologiyanın potensialı o qədər böyükdür ki, genetik xəstəliklərdən tutmuş kənd təsərrüfatına qədər bir çox sahədə tətbiq oluna bilər. Tibb sahəsində, mutasiyaların araşdırılması və hətta xərçəngin müalicəsində də təsiri böyükdür.
bayaq adının silaha oxşadığını əbəs yerə vurğulamamışdım. insanlar bu ucuz, sürətli, bizdən başqa da canlıların üzərində təsir göstərə bilən ixtiranı nə cür silah kimi işlədə bilərlər ki?
təbii ki, sosial silah!
1 gen sadəcə bir funksiyanı icra etmir, ola bilər ki, o həmçinin başqa birini də yanına qoşsun. buna pleiotropiya deyilir. məsələn, istiyirsən ki, uşağın mavi gözlü olsun. genetik qayçımızla kəsdik, ora bura mavi gözlü oldu, amma onunla bərabər tutaq ki, qolları qısa oldu. burdakı vahimə isə genetik məlumatların insan genomunda qalıcı olduğu üçün bundan sonra gələcək nəsillərə ötürülməsidir.
üstəlik, əgər gələcəkdə bu normallaşsa və artıq rahatlıqla istifadəyə başlanılsa, sosial ayrı- seçkilik baş verəcək. ancaq daydayları olanlar gözəl və eyni zamanda ağıllı uşaq "zakaz" verəcək. kasıblar isə öz ciddi mənada dədə babadan qalma genləri ilə davam edəcək.